(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

TURKLER 



CILT11 

OSMANLI 



EdItokl.kk 



Hasan CelAl Gil 7 el 

Pro j-'. Dr. Kemal Qicek 

Prof, Dr. $ai.1m Kgca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 

2002 

ANKARA 

1 



YAYIN KURULU 




t • 



TURKLER 



Yay[n Kurulu Bajfani 

PROr. DR. YUSUF IIALAgOGLU 

tork tarih kurumu bajkani - torklye 

Yayin Danism ant 

PROF. DK. HALtL lNALCIK 

TL'RKtYE / A.B D 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. SUKRU HAF.UK AKAI.IN 

TURK DtL KURUMU BASKANl-TDRKlYE 
PROF. DR. SULEYMAN ALiYARLI 

AZEKBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKlYE 

PROF. DR. ALl BtRINCi 
TORKtYE 

PROF. DR. TINgTIKBEK gOROTEGlN 

KIRGElSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

MACASfSTAN 

PROF. DR. FERlDUN EMECEN 
TURKlYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF, DR. MUSTAFA ISEN 
TURK] YE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.D. 

PROF. DR. EKMELEDDIN iHSANOGLU 
JRCICA BAJKAN] - TURKlYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TURKlYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 

A.B.D. 
PROF. DR. BEG ALI KASIMOV 

OZBEKlSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKlSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 
TURKIVTs 



PROF. DR. §F.RTF MARDIN 
TORKIYEJ a.b.d 



PROF. DR. ERDOGAN MERgiL 
TURKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

INGlLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YASAR OCAK 

TURKlYE 

PROF. DR. ILBER ORTAYLI 

TURKlYE 
PROF. DR. VICTOR OSTAPCIIUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTgU OZONDER 

TURKlYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 

A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B,L>. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TABAKOGLU 

TURKlYE 

PROF. DR. DMlTRl VASlLtEV 

RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDiN YEDIY1LD1Z 

TURKlYE 



DANI§MA KURULU 




Dani^ma Kurulu 
prof. dr. abdulhaluk cay 

BA§KAN-TURKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF, DR. ISMAIL AKA 

TCBKJYE 

PROF. DR. SAKtR AKCA 

Ti/KKJVE 

PROF. DR. ANNAKURBAN A§IROV 

TURKMCNiSTAN 



PROF. DR. ISTVAN FODOR 

MACAR1STAN 

DR. ONER KABASAKAL 

TIKA bA^KAHJ-IURKlY!- 

PROF. DR. EStN KAHYA 

TOEXtYE 

PROF. DR. §ABAN KARATA§ 

■I rHKI-lT. 



PROF. DR. OKTAY ASLANAPA ... PROF. DR. HKE SOO LEE 



Tfl-KIVl-' 

DOC. DR. B. ZAKIR AVSAR 

TURKJY£ 

ALI RIZA BOZKURT 

A.B.D. 

POLAT BULBULOGXU 

TORKSOY DA$KANI-rtZER.BAYCAN 

PROF. DR. GLI.CiN CANDARLIOGLU 

tOekiye 

PROF. DR. EMIN CARIKC1 

TURKIYC 

PROF. DR. NEJAT DIYARBEKJRLi 

rtJRKtYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TUHKiYE 

PROF. DR. SEMAVi EYtCE 

TCjUKiYE 



clumpy ^o : ;f. 

PROF. DR. HEATH W. LOWRV 

A.I; 1) 

PROF. DR. JUSTIN MCCARTHY 

A.B.D. 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PR1T5AK 

A.B.D. 

PROF. DR. MIKKASIM USMANOV 

J.A'LAkiS'lAKi 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TURKtYE 

PROF. DR. ii.YA ZAITSEV 

KUSYA 

NAMIK KEMAL ZEYBEK 

TURKiYE 



PROJE KOORDINATORtj 
OSMAN KARAT'AY 

YURT Dl|I K.OORDINASYON 
SABlHA SUNGUR 

tDARt KOORDINATORLER 

ABDURRAHMAN F.RF.NT / MUSTAFA V. GUZF.L / LUTFU UI.UKUI. 

*■ 
Tercume 

Ba^redaktor Koordinator 

C. GEM OCUZ OZLEM OILMEN 

Re d aktO k ler 

DOC. DR. RAMAZAS GOZEN / DOg. DR. HAMlT ERSOY 

FLNUR AeAYF.V 

MuTERCIMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKER ALE5KEROV / BANL1 BEKTAJ / FAHRl DlKKAYA / NIT.OFF.R EROL 

YKD. DOg. DR. BtLGEHAN ATSIZ GOKDAG / BULENT KENE§ / I§IK KU§CU / NUR§BN OZSOY 

LtLtYE SABIROVA / DR. HARUN TA^KIRAN / BO&AQ BABUR TURNA / ZULFlYE VELtYEVA 

MURAT YA§AR / ALIM YILMAZ 

TtJRKQE REDAKSIYON 

DOC. DR. NLlRETTlN DEMtR / DOC. DR. EMINE YILMAZ / YRD. DOQ. DR BtLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT KOgOK / CtiNUL GOKDEMIR / EARUK GOKCE 

SliKRtTERYA 
SEVAL YAI.IN / AYI.A TEZCAN / CLT.iZAR ALTUNYURT / FATMA ALBAYRAK / BURCU OZDEMlR 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a.e. 


Aym eser 


a.g.e. 


Adi gec;en eser 


a.gja. 


Ad i ge^en makale 


a -g-y- 


Adi gec_en yazma 


AHAW 


Abhandhmgen der Bayerischen 




Akademie der Wissenschaften 


AEMA 


Archlvum Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Ataturk Kultiir Dil ve Tarih Yiiksek 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Sclent iarum Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wi.ssenschafren 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlel Tarih 




Arsivi 


ARMDA 


Azerbaycan RespubJikasi Merkezi 




Devlet Arsivi 


ASG 


Archivio di scato di Genova 


ATASE 


Genelkurmay Bagkanhgi Askeri 




Tarih, Strarejik Etiid Baskanhgi 




Ar§ivi 


AVPRI 


Rnsya Imparaturlugii'nun Di§ 




Polkika Arsjvi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


Ba§bakauhk Arsivi 


BOA 


Bagbakanlik Osmanli Arsjvi 


BSOAS 


Bulletin of" the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe en Soviecique, 




Paris-Lahey 


DGBIT 


Dogus.tari Giinumiize Biiyvik islam 




Tarihi 


DIA 


Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopedisi 


DLT 


Divan-ii Liigati't-Tiirk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiikesi 


DUIT 


Dosya Usuiii Iradeler Tasmfi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkaf-i Humaytin Nezareti 


EI2 


Encyclopedia Islam, I^iden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejcgodnik Tobolskogo Gubemskogo 




Muzcya 


EUM 


Evkaf Umum Mudiirluiju 


FO 


Foreign Office, ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ars,jvi 


h. 


Hicrf 


HH 


Hatt-i Humayun 


IFD 


tktisar Eakiilresi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Iskm Tarih, Sanat ve Ktikiir 




Ara§tirma Merkezi 


lUEF 


Istanbul Univcrskcsi Edebiyat 




Fakiikesi 


ia 


Milli Egitim Bakanhgi, Islam 




Ansiklopedisi 


ID 


irade-j Dahiliye 


IFK 


Iktisar Eakiilresi Mecmuasi 


IMM 


Irade-i Mecks-i Mebusan 


IMV 


Irade-i Meclis-i Vala 



ITED 


Islam Tetkikleri Enstitiisii Dergisi 


JA 


Journal Asiatique 


JAOS 


Journal of American Oriental Society 


JESHO 


Journal of the Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otnaseniya 




(Alman) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyet Entsiklopediyasi 


MD 


Miihimme Defter! 


MDAFA 


Memories de la Delegation 




Archeologique Francaise en 




Afghanistan. 


MGII 


Monumenta German iae Historica 


MM 


Maliyeden Mudewer 


MMZC 


Meclis-i Mebnsan Zabir Ceridesi 


MTM 


Milli Tctebbular Mecmuasi 


MV 


Meclis-i Viikela Mazbaralari 


Nsr. 


Ne^reden 


Op. cit 


Adi gei;en eser 


OTAM 


Osmanli Tarihi Ara^nrma ve 




Uygulama Merkezi Dergisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Letopisei 




(Rusya) 


REI 


Revue des Etudes Islamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKF NAN KR Rakopisniy Eond Narsionalnoy 




Akademii nauk Kirgizskoy 




Respubliki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Selcuklu Ara^tirmalari Dergisi 


SPAW 


Simmgberichre der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


SRIO 


Sbornik Imporatorskogo Russkogo 




Iscoricheskogo Obshchestva (Rusya) 


...SS 


...§er'iye Sicili 


TAD 


Tarih Ara^rirmalan Dergisi 


TAD 


Selcuk Unv H Turkiyat Aras.tirmalari 




Enstitiisii Tilrkiyar Arastirmalarr 




Dergisi 


TD 


Tahrir Defteri 


TDA 


Turk Diinvasi Arasrirmalan 


TDAY-Belleten Turk Dili Arasnrmalan Yilkgi- 




Bclleten 


TDK 


Turk Dil Kurumu 


TDTD 


Turk Dunyasi Tarih Detgisi 


TED 


Tarih Enstitiisii Dergisi 


TH1TM 


Tijrk Hukuk ve Ikeisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadastro Atgivi 


TKAE 


Turk Kultiiruiiii Arastirma Eustitiisu 


TM 


Turkiyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmant Enctiroem Mecmuasi 


TT 


Turkische Turfantexre 


TTK 


Turk Tarih Kurumu 


Tt)ED 


Turk Emografya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi 


ZDMG 


Zeitschrift der Deutschen 




Morgenlaendischen Gesellschaft 



ig'lNDEKlLER 

TURKLER1 

YAYIN KURULU 
DANI§MA KURULU 
KISALTMALAR 

ELLiDOKUZUNCU BOLUM, OSMANLI KLASiK DONEMJNDE 

DU§UNCE 

Klasik Donem Osmanh Du§iince Hayati / Prof. Dr. Ahmet Ya§ar Ocak [s. 15-26] 10 

A. SiyasT Du§unce 30 

Osmanh Devleti'nde Degisim Siireci ve III. Selim Oncesi Yenile§me Qabalan / Yrd. Dog. 
Dr. Ejder Okumus [s.27-33] 30 

Osmanh Siyaset Dii§iincesinde Kavramlar / Dr. Co§kun Yilmaz [s. 34-44] 44 

XVIII. Yiizyil Osmanh Aydmlanna Gore ilmiye Te§kilatindaki Qoziilmeye iliskin Tespit 
veTeklifler/Yrd. Dog. Dr. Kayhan Atik [s.45-51] 69 

Klasik Donem Osmanh Hukuk Du§uncesinin Temel Ozellikleri / Dr. Vejdi Bilgin [s.52- 
60] 81 

Turk-islam Kiiltiiriinde Adalet Anlayisj ve Osmanh Uygulamalanndan Ornekler / Yrd. 
Dog. Dr. Necdet Gok [s.61-70] 99 

B. FelsefT Du§unce 121 

Osmanh Du§unce Hayati ve Kemal Pa§azade (ibni Kemal) / Dr. §amil Ogal [s.71-79] 121 
KatipQelebi (1609-1657) / Eyup Ba§ [s.80-89] 137 

C. Dint ve TasavvufT Du§unce 155 

Turk'iin §eref Madalyasi: Fetih HadTsi / Prof. Dr. Ali Yardim [s. 90-95] 155 

Osmanh Donemi Kur'an Tefsirlerinde Tiirklerle ilgili Degerlendirmeler / Dog. Dr. 
Erdogan Pazarba§i [s.96-109] 166 

Osmanhlar ve SunnT-HanefT Anlayi§ / Prof. Dr. M. Sait Yazicioglu [s. 110-113] 191 

Osmanh Devleti'nin ilk §eyhulislami Molla FenarT'nin TasavvufT Yonii / Dog. Dr. Re§at 
Ongoren [s.114-119] 198 

Sivas'tan istanbul'a Bir Tarikat Portresi: §ems?yye ve SivasTyye / Dr. Riiya Kihg [s.120- 
127] 211 

Turk Tasavvuf Kiilturiinde Bir §eyhler Ailesi: §emsT-Sivas?ler / Yrd. Dog. Dr. Cengiz 
Gundogdu [s.128-140] 226 

5 



Osmanh Fikir Hayatmda "Kadizadeliler" / Yrd. Dog. Dr. Memet Karagoz [s. 141-152]. ...254 



ALTMI§INCI BOLUM, OSMANLI KLASJK DONEMJNDE BJLJM 

Osmanh imparatorlugu'nda Klasik Bilim Geleneginin Tarihgesi / Prof. Dr. Ekmeleddin 
ihsanoglu - Dog. Dr. Mustafa Kagar [s. 155-174] 277 

A. Osmanli'da Bilim Gelenegi 311 

Osman Gazi'den Mehmed Vahideddin'e Osmanli Bilimi ve Kiilturu / Dog. Dr. Melek 
Dosay Gokdogan [s. 175-209] 311 

ilim ve Sanat Tarihimizde Fatih Sultan Mehmed / Ord. Prof. Dr. A. Siiheyl Unver [s.210- 
217] 377 

Osmanli imparatorlugu'nda Bilimsel Faaliyetler / Dr. Avner Ben - Zaken [s. 218-237] 391 

Osmanli Vakif Kutuphanelerinde Yapilan Kataloglama Qah§malan ve Kataloglar / Prof. 
Dr. ismail E. Erunsal [s.238-250] 426 

XVI-XVII. Yiizyillarda Osmanli imparatorlugu'nda Bati Avrupah Gezginler ve Bilimsel 
Cahsmalar/ Dr. Sonja Brentjes [s.251-259] 451 

B. Fen ve Tip Bilimleri 468 

Turk-islam Kultur Qevresinde Ugma Denemeleri, Otomatik Makinalar, Denizalti ve 
Roket Teknolojisi / Prof. Dr. Arslan Terzioglu [s.260-266] 468 

Osmanhlarda Matematik / Dog. Dr. Melek Dosay Gokdogan [s. 267-276] 481 

TakiyiiddTn ve istanbul Gozlemevi (Rasathanesi) / Yrd. Dog. Dr. Yavuz Unat [s.277-288]500 

Osmanli imparatorlugu'nda Kopernik Sistemi / Dr. Avner Ben - Zaken [s. 289-302] 522 

Osmanhlarda Harita / Yrd. Dog. Dr. Fikret Sancaoglu [s. 303-31 2] 548 

PTrT Reis (14707-1554) /Yrd. Dog. Dr. Mahmut Ak [s.313-319] 568 

Tiirklerin Tarih Boyunca Dermatoloji ve Veneroloji Alamnda Diinya Tibbina Katkilan / 
Prof. Dr. Arslan Terzioglu [s. 348-355] 632 

C. Dint Bilimler ve Tarih Yazicihgi 647 

Osmanli Egitim, Kultur ve Sanat Hayatmda Hadis / Dog. Dr. Mehmet Emin Ozaf§ar 
[s.356-369] 647 

Klasik Donemde Osmanli Hukuk Du§uncesi: Belli Ba§h Hukukgular ve Qah§malan / 
Yrd. Dog. Dr. Recep Cici [s.370-384] 676 

Osmanli'da Kiraat ilmi ve TedrTsi / Yrd. Dog. Dr. Necati Tetik [s. 385-392] 710 

Vekayi'niivis / Prof. Dr. Bekir Kiitukoglu [s. 393-408] 727 

6 



ilk Osmanh Tarihgileri / Dog. Dr. Fahameddin Ba§ar [s.409-416] 759 

Osmanhlarda Tarih Yazicihgi / Yrd. Dog. Dr. Ahmet Aydm [s.417-425] 775 

D. Bilim ve Egitim 791 

Osmanh Klasik Doneminde Medrese / Prof. Dr. Mefail Hizh [s.426-435] 791 

Osmanh Medrese Ulemasi: ilim Anlayisi ve ilmT Verim / Dog. Dr. Fahri Unan [s.436-445]811 

Osmanh Devleti'nde Egitim ve Ogretim / Prof. Dr. Cahit Baltaci [s.446-462] 830 

Bulgaristan'da Osmanli Medreseleri / Dr. Orlin Sabev [s.463-472] 874 



ALTMI§BiRiNCi BOLUM, OSMANLI KLASiK DONEMJNDE DJL VE 

EDEBiYAT 

A. Klasik Donem Osmanli Tiirkgesi 891 

Osmanli Tiirkgesi / Dog. Dr. Nurettin Demir- Dog. Dr. Emine Yilmaz [s.475-488] 891 

XVII ve XVIII. Yiizyillarda istanbul Tiirkgesi: Sesler ve Uyumlar Uzerine Bir 
Degerlendirme / Prof. Dr. Mertol Tulum [s.489-508] 921 

Osmanh'daki Turk Olmayan Cemaatlerde Turkgenin Yeri / Dr. Orhan Kologlu [s.509- 
514] 967 

Osmanh-Tiirk Kultiir ve Medeniyetinde Tarih Du§urme Sanati / Prof. Dr. ismail Yakit 
[s.515-519] 978 

Yabancilann Tiirkge Sozliik ve Gramer Yazma Sebepleri /Yrd. Dog. Dr. Mehmet 
Giimiiskihg [s.520-525] 989 

Tiirk Doneminin Macar Dili Uzerinde Biraktigi izler / Prof. Dr. Zsuzsa Kakuk [s.526-531]1001 

B. Klasik Donem Tiirk Edebiyati 1010 

Baslangigtan XVIII. Yiizyila Kadar Tiirk Edebiyati / Prof. Dr. Mustafa isen [s.532-572]1010 

Zihniyet Q6ziilii§unden Edeb? C6ziilii§e: Lale Devri'nden Tanzimat'a Tiirk Edebiyati / 
Dog. Dr. Osman Horata [s. 573-592] 1083 

B. Halk Edebiyati 1120 

Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati / Dog. Dr. Erman Artun [s. 593-604] 1120 

Kurulu§tan Tanzimat'a Kadar Osmanli Donemi Tiirk Mizahmin Kisa Bir Tarihi / Prof. Dr. 
Tunca Kortantamer [s.605-621] 1142 

Nazim ve Nesir Ornekli Osmanli Donemi Atasozleri ve Deyimleri / Dog. Dr. Siireyya 
Beyzadeoglu [s.622-634] 1176 

7 



Gelecegin Ogrenilmesinde Farkli Bir Yontem: "Melheme" / Yrd. Dog. Dr. §eref Boyraz 
[s.635-647] 1211 

B. DTvan Edebiyati 1235 

DTvan Edebiyati / Prof. Dr. AM Nihad Tarlan [s.648-663] 1235 

DTvan §iirinin Gergek Hayatla Baglantisi / Dr. Mustafa Nejat Sefercioglu [s.664- 

681] 1267 

DTvan §iirinin MilIT Karakteri / Prof. Dr. Muhammet Nur Dogan [s. 682-689] 1306 

DTvan §iiri ve Devrin Diger Giizel Sanatlan Arasmdaki Ruh Akrabahgi / Prof. Dr. Cihan 
Okuyucu [s.690-700] 1319 

Edebi Sanatlann Terim Olarak DTvanlardaki Kullanimi Uzerine / Dr. Menderes Coskun 
[s.701-707] 1339 

EdebT Eserlerden Tarih Bolgesi Olarak Yararlanma: DTvanlardaki Tarih Manzumeleri / 
Yrd. Dog. Dr. Kenan Erdogan [s. 708-717] 1355 

§iir Sanatmin imparatoru: Bir §air Olarak Muhtesem Siileyman / Prof. Dr. Talat Sait 
Halman [s.71 8-722] 1375 

BakT/ Prof. Dr. Sabahattin Kuguk [s.723-732] 1386 

XVII. Yiizyihn ilk Yansinda DTvan Edebiyati ve Sebk-i HindT / Prof. Dr. Fatma Tulga Ocak 
[s.733-741] 1403 

XVII. YLizyilda Geli§en HikemTTarz ve NabT'nin "HayrT-Name"si / Dog. Dr. AM Fuat 
Bilkan [s.742-747] 1424 

Osmanli Arsjv Belgelerinde §airlere Verilen Caize ve ihsanlar / Yrd. Dog. Dr. Cevdet 
Dadas [s.748-757] 1435 

B. EdebT Tiirlerden Ornekler 1458 

Turk Edebiyatmda Mevlidler/ Prof. Dr. Hasan Aksoy [s. 758-761] 1458 

Turk Edebiyatmda Na'tlara Dair / Dog. Dr. Emine Yeniterzi [s.762-767] 1464 

Turk Edebiyatmda Kadm §airlerve Na't/ Yrd. Dog. Dr. Ahmet Yilmaz [s. 768-775].... 1476 

Sihhatnameler/Prof. Dr. Mehmet Arslan [s. 776-790] 1495 

Turk Edebiyatmda Fetihnameler / Prof. Dr. Hasan Aksoy [s.800-805] 1562 

Osmanli Tiirkgesiyle Kaleme Alinmis. EdebT Nitelikli Hac Seyahatnameleri / Dr. 
Menderes Coskun [s.806-814] 1575 

XVI ve XVII. Yuzyillarda HalvetT Tarikati igindeki Turkge Menakib Edebiyatmin 
Geli§mesi / Dr. John Cury [s. 815-822] 1594 



ALTMI§iKiNCi BOLUM, OSMANLI KLASJK DONEMJNDE KULTUR 

VE SANAT 

Klasik Donem Osmanh Sanati / Prof. Dr. Filiz Yenisehirlioglu [s. 825-839] 1609 

A. Osmanh Kultiir Hayatindan Cizgiler 1634 

Osmanhlarve Ronesans / Prof. Dr. Linda T. Darling [s. 840-847] 1634 

Turk Tahayyiiliinde Osmanli Evi: Gunliik Hayatin Anitla§tmlmasi / Prof. Dr. Carel 
Bertram [s.848-855] 1649 

Giil/BesirAyvazoglu [s.856-870] 1664 

Osmanh'da Bir Muhte§em §enlik: §ehzade Sultan Mehmet'in (III. Mehmet) Siinnet 

|unu / Prof. Dr. Mehmet Arslan [s. 871-886] 1698 



Turklerin inang Dunyasinda Mukaddes Emanetler / Hilmi Aydm [s. 887-895] 1724 

Osmanli Toplumunda Kitap (XIV-XVI. Yuzyillar) / AM ihsan Karata§ [s.896-908] 1738 

Klasik Donemde Osmanli Kadininin Giyim Tarzi / Yrd. Dog. Dr. Sevgi Gurtuna [s.909- 
920] 1773 

ingiliz Ya§ammda Turk imgesi ve Etkileri / Dog. Dr. Netice Yildiz [s.921- 

933] 1795 

Barok Devirde ingiltere'de Turk Kulturu / Dr. Gulgun Ugel Aybet [s.934- 

943] 1815 



ELLIDOKUZUNCU BOLUM, OSMANLI KLASIK DONEMINDE DU§UNCE 

Klasik Donem Osmanh Dufunce Hayati / Prof. Dr. Ahmet Ya§ar Ocak [s.15- 
26] 

Hacettepe Universitesi Edebiyat Fakultesi /Turkiye 

Tezler, Antitezler, Yontem ve Yaklasimlar 

Osmanh klasik donemi dusunce hayati, Turkiye'deki modern tarih yazicihginda Yenilesme 
Donemi dusunce hayatiyla kiyaslanamayacak kadar az ele alinmis; daha dogrusu hemen hemen hig 
inceleme konusu yapilmamis bir alandir. Bu sebeple uzerinde fikir beyan etmek de bir o kadar zordur. 
Yenilesme Donemi dusunce hayatina dair gerek alanin problematikleri agisindan, gerekse fikir 
akimlarimn toplu tarihgesi veya bu akimlara mensup degisik egilimleri temsil eden sahsiyetlerin 
biyografileri agisindan oldukga fazla sayida arastirma yayimlanmistir. Gunumuz problemleri ve 
ozellikle Turkiye'nin gagdaslasmasi, modernlesmesi (veya gergekte cereyan eden vakiayi yansitmasi 
agisindan daha dogru bir tabirle, batililasmasi) meselesiyle dogrudan iliskisi bakimindan Yenilesme 
Donemi dusunce hayati, yalniz tarihgilerin degil, edebiyat tarihi, felsefe, ilahiyat, sosyoloji ve hatta 
antropoloji alanlannda galisan arastirmacilann yogun ilgisine mazhar olmus sansli bir alan sayilabilir. 
Oysa klasik donem Osmanh dusunce hayatina, bu ilginin onda biri dahi gosterilmemistir. Bununla 
beraber, her ne kadar muhafazakar tarihgilik anlayisi iginde, "savunulmasi zorunlu" yeni bir alan 
olarak algilanmis olsa da, ozellikle son zamanlardaki bazi yazilara bakilacak olursa,1 bu alanin bir ilgi 
odagi olusturmaya basladigi gorulmektedir. 

Bu konuda da, Osmanh donemiyle ilgili hemen her meselede oldugu gibi, simdilik birbirine zit iki 
yaklasim ve egilimin ortaya atildigi ve gekistigi gozlemlenmektedir: 

a) Osmanh imparatorlugu'nda kayda deger bir bilim ve dusunce uretimi, dolayisiyla hayati 
olmamistir. Bu donemdeki bilim ve dusunce eserleri, onemsiz eserler; bunlan uretenler ise onemsiz 
sahsiyetlerdir. 

b) Osmanh imparatorlugu'nda onemli ve parlak bir bilim ve dusunce hayati yaratilmistir; ne var 
ki, yeterli arastirma yapilmadigi igin daha tarn olarak bilinememekte, ancak zamanla aydinhga 
gikanlmaga namzet bulunmaktadir. ileride yapilacak arastirmalaryeni kesiflere gebedir. 



10 



Osmanli bilim ve dusunce hayatimn ne kadar ustun bir seviye arzettigi ancak bundan sonra 
gorulecektir. §eklinde, kabaca iki kategoride toplanabilecek bu goru§lerin ikisinin de tepkisel nitelik 
tasidiklarim soyleyebiliriz. 

Birinci gorusu ileri surenlerin genellikle Osmanli donemi bilim ve dusunce eserlerini birinci elden 
takip edecek bilimsel formasyona pek sahip bulunmadiklan, zikrettikleri sahis ve eser isimlerini 
gogunlukla yanlis soyleyip, yazmalanndan anlasilmakta; bu eserlerin kendilerini dahi gormedikleri, 
daha ziyade Bati'da yapilmis arastirmalara dayanarak gorus olusturduklan gorulebilmektedir. ikinci 
gorusu ileri surenler ise, Osmanli imparatorlugu'nun siyasT ve ideolojik yapisinin haiz oldugu 
ozellikleri, bu yapinin, siyasT ve sosyo-ekonomik konjonkture bagh olarak bir degisim sureci 
olusturdugunu; bilim ve dusuncenin gelismesinin ise bu suregten ve yarattigi etkilerden ayri 
dusunulemeyecegini pek hesaba katmamaktadirlar. Ozellikle Osmanli merkeziyetgi, militarist siyasT 
ve ideolojik yapisinin yarattigi sosyo-kulturel sartlan goz onune almamaktadirlar. Kisaca, butun bu 
faktorlerin etkiledigi bir Osmanli devlet ve toplum yapisi iginde olusacak bilim ve dusunce hayatimn ne 
kadar yaratici ve orijinal olabilecegini, ne gibi ozellikler tasiyacagini sorgulamadan, daha gok birinci 
goruse duyduklan tepki dogrultusunda gorus belirtmektedirler. 

Oysa, Osmanli klasik donemi bilim ve dusunce hayati soz konusu oldugunda, onu once 
yukanda sayilan sartlan goz onune alarak, sonra da varisi oldugu islam bilim ve dusunce hayatimn 
genel gergevesi igine yerlestirerek ele almak ve degerlendirmek bizce en dogru yaklasim olacaktir. 
ikinci gorusu savunanlann, henuz Osmanli bilim ve dusunce eserlerinin hepsinin incelenip analiz 
edilmedigi, dolayisiyla simdiki durumda Osmanli dusunce hayati hakkinda herhangi kesin bir sonuca 
vanlamiyacagi seklindeki itirazlanna kismen katilmakla beraber, bu konuda bazi analizler yaparak 
belirli sonuglar gikanlamiyacagini ileri surmenin defazla asin birtutum oldugunu belirtmeliyiz. 

Boyle bir itiraz, butun arsiv belgeleri incelenip okunmadan, Osmanli tarihi hakkinda hukumlere 
varmanm yanlis olacagim kabul etmeye benzer. Bu itirazin tabii sonucu, arsiv belgelerinin tumunu 
inceleme islemi tamamlandiginda, Osmanli tarihi hakkinda, bugun bilinenlerin tumuyle degisecegini 
varsaymak gibi gok fazla supheci ve utopik bir yaklasimdir. Arsiv belgelerinin tumunun 
incelenmesinin, Osmanli siyasT, toplumsal ve ekonomik tarihi hakkinda, bugun mevcut olan ana 
fikirleri ve Osmanli imparatorlugu imajim tumuyle degistirecegini varsaymak, ne olgude asin bir 
yaklasim ise (gunku boyle bir yaklasim dolayli olarak, bugune kadar incelenen belgeleri gegersiz 
saymak gibi, kabulu mumkun olmayan bir sonucu getirir), kutuphanelerde mevcut butun eserlerin 
okunup incelenmesinden sonra; bugun Osmanli dusunce hayatina dair bilinen urunlerden yola 
gikarak yapilacak analiz ve yorumlann, bugunku bilgilerimizi bastan asagi degistirecegi beklentisi de 
ayni olgude asin bir yaklasimdir. 

Belki ileride arsiv belgelerinin tamamiyle incelenmesi Osmanli imparatorlugu hakkinda bugunku 
imajimizin teferruata dair bazi noktalanm degistirebilir, degistirecektir. Ama bu, bugune kadar 
gergeklestirilen arastirmalar sonucu ortaya konulan Osmanli imparatorlugu imajimn temel gizgilerini 
tamamiyle gegersiz kilacak, gok buyuk degisiklikler yaratacak bir sonuca hig bir zaman varmayacaktir. 

11 



Bunun gibi, gunun birinde kutuphanelerin muhtevasimn tamamen incelenip degerlendirildigi 
varsayilsa bile, Osmanh bilim ve dusunce hayati hakkindaki, bugunku fikirlerimizin bazi teferruatta 
ihtiyag gosterecegi rotusun disinda, gok fevkaladede -mesela Osmanh donemi dusunce hayatmin, 
islam dusunce tarihinde bir "ronesans" olusturdugu gibi- bir sonuca varmak da mumkun olmayacaktir. 

Buna karsilik, Osmanh dusunce hayatmin degersizligini, hig bir onemi bulunmadigim, bunun 
genel islam dusunce tarihinde hig bir kiymet ifade etmedigini ileri surmek de gok asin ve gergegi 
yansitmayan bir tutumdur. Osmanh bilim ve dusuncesinin, devletin ve toplumun kendi yapisal 
ozellikleri ve ihtiyaglan gergevesinde, en azindan pragmatik agidan kendi doneminde onemli bir 
fonksiyon icra ettigi muhakkaktir. Bugunku bilgilerimiz zaten bunu yeterince ortaya koymaktadir. 

Osmanh dusunce hayatini analiz etmek igin, su hususlann unutulmamasinda yarar vardir: Bir 
kere Osmanh dusunce hayati, tarihsel akisin tabii bir sonucu olarak islam? dusuncenin artik orijinal 
fikirler, kavramlar ve yaklasimlar uretmedigi bir donemin devami olmak durumundaydi. Aynca, Fatih 
donemine kadar, kurulus ve devletlesme surecini, siyasT, idarT ve kurumsal gelismesini tamamlamakla 
mesgul olan bir devlette, gok parlak bilim ve dusunce urunleri beklemenin abes oldugunu soylemeye 
bile hacet yoktur. Cunku bilim ve dusuncenin inkisafi, rahat ve gelismis bir ortama ihtiyag duyar. Oysa, 
bu donem Osmanh Devleti'nin ig ve dis siyasT mucadelelerle, toplumsal krizlerle dolu oldugu bir 
donemdir. Fatih sonrasinda ise, topraklan sur'atle genisleyen, buna paralel olarak, siyasT, idarT, 
hukukT ve kurumsal agilardan yogun bir ihtiyaglar gemberiyle kusatilan bir devlette, bilim ve 
dusuncenin ister istemez pragmatik amaglar dogrultusunda yonlenmesi soz konusu olacaktir ve 
Osmanh dusuncesinde de bu boyle olmustur. 

Arkasindan XVI. yuzyilin ilk yillannda basgosteren §TT-SafevT propagandasi, tipki Buyuk 
Selguklu imparatorlugu'nun, BatinT cereyanlarla mucadeleye girismek zorunda kalmasi gibi, bu 
imparatorlugun dusunce mesaisinin de bu propagandayi makum ve etkilerini gegersiz kilmaya yonelik 
koyu bir ideolojiklesme surecine girmesini kagimlmaz kilmistir. Bu, Osmanh bilim ve dusunce 
tarihindeki en buyuk kinlmadir; zira devlet, teorik ve pratik alandaki butun mesaisini, ideolojisini ve 
otoritesini korumaya sarfetmek durumundadir.2 

Bu sureg devam ederken, XVI. yuzyilin yaklasik ikinci yansmdan itibaren Bati'da meydana 
gelen siyasT, toplumsal ve ekonomik degisimlerin Osmanh imparatorlugu'na yansimasiyla ekonomik, 
idarT, kurumsal ve toplumsal bir degisim (veya bazilanna gore gozulme) surecinin baslamasi, 
dikkatleri ister istemez bu surecin yarattigi problemlere kaydirmistir. Bu problemlerin, yalniz Osmanh 
imparatorlugu'nun kendi ig gelismelerinden degil, Bati'da olup biten siyasT ve ekonomik, dolayisiyla 
sosyal degismelerden de kaynaklandigi anlasilamamis, sebepler teshis edilememis, sonuglar sebep 
olarak algilanmistir. Bunun sonucunda, "Kanun-i KadTm" denilen eski duzene tekrar donmekten baska 
gare goremeyen Osmanh Devleti, icraatini bu yonde yogunlastirmistir. Bu da, Osmanh dusunce 
hayatmin gelisim gizgisindeki ikinci buyuk kinlmadir. Boyle bir kinlma, Osmanh dusunce hayatini 
inkisaf ettirip bir ronesans yaratacak kapilan agamazdi. Butun bunlann ustune ustluk, Osmanh devlet 
yapisinin ve idolojisinin, koyu muhafazakar ve militarist bir karakter arzettigini, bu yapinin her seyden 

12 



once "nizam-i alerrTin bozulacagi endisesiyle, her turlu karsi diJsuncenin musamahasizca bastinhp 
yok edilmesini gerektirdigini, dusunce hayatimn renklenmesini, gelisip serpilmesini engelleyici gok 
onemli birfaktor olarak asla hatirdan gikartilmamahdir. 

Yapilacak is, Osmanh dusunce hayatimn geneli dogrultusunda ve kendi sartlan gergevesinde 
bugun elimizdeki malzemeye dayali olarak -muhakkak ki sonuglan gok kesin olmayacak- bazi 
analizler yapilabilecegini, ilerisi igin de fazla hayalperest olmamayi kabul etmektir. Qunku bugun, 
asagida bahis konusu edecegimiz klasik donem Osmanh dusunce hayatimn, degisik boyutlan 
konusunda belli bir portre gizebilecek malzememiz elde mevcuttur. 

Osmanh Dusunce Hayatma Toplu Bakis 

Osmanh dusunce hayatma toplu bir bakis yapmak isteyen biri, su dortlu boyutu mutlaka 
farkedecektir: Siyaset, felsefe, din ve tasavvuf. 

A. SiyasT dusunce 

Osmanh siyasT dusunce geleneginin, gok tabii olarak once klasik Musluman, Dogu siyasT 
dusunce eserlerinden yapilan gevirilerle basladigi bir gergektir. ibnu'l-Mukaffa'in, IX. yuzyilda 
Pehleviceden Arapgaya gevirdigi unlu Kelile ve Dimne, Aydinoglu Umur Bey'in emriyle XIV. yuzyilda 
Anadolu Turkgesine aktanldi. I. Murad tarafindan pek begenilmeyen bu mensur geviri sonra onun 
emriyle manzum hale getirilmistir. XVI. yuzyilda KanunT Sultan Suleyman devrinde ise ayni eser, 
Humayunname adiyla, bu defa Farsgadan yeniden Turkgeye gevrilmistir. Bu, eserin Osmanh yuksek 
burokrasisinde ne kadar tutuldugunu gosterir. XI. yuzyilda iran'da Keykavus b. Kabus tarafindan 
kaleme ahnan meshur Kabusname ise, XV. yuzyilda Turkgeye gevrilerek II. Murad'a sunulmustur. 
NasTreddin TusT'nin Ahlak-i NasirT'sinden yararlanarak XV. yuzyilda Celaleddin DevvanT'nin, 
Akkoyunlu hukumdan Uzun Hasan igin yeniden yazdigi Ahlak-i CelalT'de Osmanhlarda genis ilgi 
gordu. 

iste boyle bir geviri edebiyatiyla baslayan Osmanh siyasT dusuncesi, XV. yuzyildan itibaren, 
gogu devlet hizmetinde bulunmus yuksek burokratlann kaleminden gikma bir takim risalelerle ilk 
urunlerini vermege basladi. Bu urunlerin ortak ozelligi, GazalT, ibn Teymiye vb. klasik islam? donem 
muelliflerininkiler gibi, gogu defa uygulanmasi imkansiz utopik fikirler ileri suren eserler olmaktan gok, 
kendi meslekT deneyimlerine dayanan, pragmatik, kuguk eserler olmalandir. Bununla beraber bu 
eserlerde yazarlar, gelenege uyarak klasik islam muellifleri gibi, Eflatun'dan, Aristo'dan veya iskender 
ve Nusirevan'dan, eski buyuk islam halifelerinin tatbikatindan ornekler sunmayi da ihmal 
etmemislerdir. Klasik donem Osmanh siyasT dusuncesine katkida bulunan bu sahsiyetlerin onde 
gelenleri arasinda, XV. yuzyilda Tursun Beg (Tarih-i Ebu'l-Feth), XVI. yuzyilda Lutfi Pasa (Asafname), 
Kmahzade AN Efendi (Ahlak-i Ala'T), Gelibolulu Mustafa AIT (Nushatu's-SelatTn), XVII. yuzyilda Bosnah 
Hasan KafT (Usulu'l-Hikem fT Nizami'l-Umem), risaleleriyle meshur Kogi Beg, Katip Qelebi (Dusturu'l- 
Amel li-lslahi'l-Halel), Hezarfen Huseyin Efendi (TelhTsu'l-Beyan), XVIII. yuzyilda Defterdar San 

13 



Mehmed Pasa (Nesayihu'l-Vuzera), Kitabu Mustetab ve Kitabu Mesalihi'l-MuslimTn isimli eserlerin 
anonim muellifleri sayilabilir. Aslinda hepsi bu kadar olmayip ozellikle XVIII. yuzyilda daha baskalan 
da vardir. Bu muelliflerin onemli bir kisminin eserleri uzerinde, Rhoads Murphy, Rudolf Tschudi, 
Mubahat Kutukoglu, Andreas Tietze, Mehmet ipsirli, Yasar Yucel, Mehmet Oz tarafindan galismalar 
yapilmis ve bir kisminin metinleri yayimlanmistir.3 

Sozu edilen bu eserlerde ifadesini bulan Osmanli siyasT dusuncesinin bir tarihsel arka plan'i 
oldugunu gozden kagirmamak gerekiyor. Eski Turk, Hind, iran, Yunan ve islam siyasT dusunce 
geleneklerinin sentezinden olusan bu arka plan, Osmanli siyasT dusuncesinin ele alip tartistigi 
problemlerin sistematigini anlamak bakimindan gok onemlidir; zira tartismalar bu temelde 
yurutulmustur. Soz konusu siyasT dusunce, Osmanli toplumunu yoneten-yonetilen olmak uzere iki ana 
kisimda ele ahr. Bu gergevede hukumdar, yoneticiler, ordu, hazine ve reaya seklinde siniflandinlan 
toplumun bu ogelerinin islam karsihkh gorev ve haklan, sorumluluklan uzerinde yogunlasir. 
Kmahzade, adi gegen eserinde, islam siyasT dusuncesinde kisaca Daire-i Adliye denilen bu anlayisi 
su formulle simgelestirmistir: 

"Adldir mucib-i salah-i cihan; cihan bir bagdir divan devlet; devletin nazimi senattir; senata haris 
olamaz ilia melik; melik zapteylemez ilia lesker; leskeri cem'edemez ilia mal; mall cem'eyleyen 
reayadir; reayayi kul ider padisah-i aleme adl".4 

iste Osmanli siyaset anlayismin ana mekanizmasi budur ve goruldugu gibi bu, islam 
dunyasinda daha once meydana getirilen siyasT dusunce literaturundeki klasik Dogu siyaset 
anlayismin aynisidir. Bu, Osmanli siyasT dusunurlerinin, aradan gegen yuzlerce yilhk zamana 
ragmen, klasik islam muelliflerinin eserlerindeki fikirleri, kendi zamanlarimn sartlanni dikkate pek 
almadan ve hemen hig bir ciddT katkida bulunmadan tekrarladiklanni gosterir. Nitekim bu sebeple, bir 
karsilastirma yapildiginda aralannda hemen hig bir esasli yontem ve gorus farkina rastlanmaz. 
Yalnizca zaman ve zemine gore tartisilan konulann sirasi degisir. Hemen hepsinde de hukumdarin, 
yoneticilerin halka karsi vazifeleri, sorumluluklan, halkin hukumdara karsi vazifeleri, mutlak itaatinin 
luzumu, ordunun, hazinenin nasil elde tutulup yonetilecegi benzer onerilerle tekrarlanir.5 

Butun bu literaturun incelenmesi sonucunda ortaya gikan goruntu sudur: Osmanli siyasT 
dusunurlerinin gogu, yuksek burokrasi mensubu sahsiyetler olup hemen hepsi de yoneticilik 
meslegine mensupturlar. Bir kismi bu vasiflan dolayisiyla kendi tecrubeleriyle edindikleri gozlemleri 
de zaman zaman bahis konusu etmektedirler. Yaptiklan tavsiyeler, pratik alandaki bazi onerilerin 
dismda, genellikle adalete riayet etmek, reayaya zulmetmemek, isleri ehline vermek gibi teorik ve 
genel geger kurallardan ibarettir. Pratikte bunlann nasil saglanacagina dair sistematik, uygulanabilir, 
somut oneriler, fikirler pek yoktur. Ama asil onemli eksiklikleri, daha XVI. asirda muhtelif Batili 
elgilerin, XVII. yuzyildan itibaren ise yine gesitli Batili gozlemcilerin Osmanli imparatorlugu'nu gesitli 
bakimlardan inceleyip analiz eden fikirlerine benzer bir sekilde, Bati'da meydana gelen siyasT, askerT, 
ekonomik ve sosyal alandaki gelismelere dair hemen hig bir gozlem ve analizde bulunmamis 
olmalandir. Bunun mantigim anlamak hig de zor degildir. Onlar, Osmanli nizami gibi, kag yuzyildan 

14 



beri dunyaya ustunluk kuran ve kendisini yeryuzunijn en mukemmel nizami olduguna, kiyamete kadar 
da oyle kalacagina inanan bir zihniyet dunyasmin insanlan idiler. Bu sebeple bakislan bati'ya degil, 
kendi uzerlerine gevriliydi. 

Kisaca soylemek gerekirse, Osmanli siyasT diJsuncesi, felsefT bir temelden yola gikan teorik bir 
siyaset anlayisi yerine, tamamiyle gunluk meseleler uzerine yogunlasan pragmatik bir siyaset 
gelenegini yansitmaktadir denilebilir. 

B. FelsefT dusunce 

Daha once de isaret edildigi gibi, Osmanlilarda bir felsefT dusunce geleneginin olup olmadigi 
tartisilan bir konudur. Bu hususta da gunumuzde iki zit gorus dikkati gekiyor. Bu tartismalara bakildigi 
zaman, taraflann felsefT dusunceden, farkli kavramlar anladiklan gozden kagmiyor. FelsefT 
dusuncenin mevcudiyetini savunanlar, sistematik bir felsefT tartisma ortaminin olup olmadigini, bu 
ortamda ortaya konulan ve birbirini takip eden belirli bir literaturun soz konusu edilip edilemiyecegini 
gok fazla dikkate almadan; su veya bu alanda meydana getirilmis eserlerde, mevcut felsefT niteligi 
tartisilabilir bir takim pasajlan veya fikirleri ornek gostermekle yetinmektedirler. Aksi tezi ileri surenler 
ise, daha ziyade Batih anlamda bir felsefT dusunce gelenegini dikkate alarak goruslerini 
savunmaktadirlar. 

Oysa yukanda da vurgulandigi uzere, Osmanlilann islam dusuncesini XII. yuzyildan beri 
surmekte olan duraganlasma doneminde devraldiklan hatirlanacak olursa, orijinal bir felsefe 
hareketinden veya tartisma geleneginden soz etmek herhalde pek mumkun olamayacaktir. Osmanli 
dusunce hayatinda butunuyle sayilmasa bile, onemli olgude bir GazalT etkisinden bahsetmek ve 
felsefT dusuncenin bu etki altinda ne olgude gelisebilecegini sorgulamak icap eder. Bununla birlikte, 
her ne kadar GazalT oncesi islam felsefe gelenegi olgusunde canli ve yaratici bir felsefT dusunce 
ortamindan soz edilemezse de, Osmanlilarda, bir felsefT dusunus ve anlayism busbutun mevcut 
olmadigini da sanmamak lazimdir. Merkezinde Allah, insan ve varlik kavramlannin bulundugu 
metafizik anlamda bir felsefT dusuncenin varhgini, Osmanli tasavvuf literaturunde gormek 
mumkundur. 

Bugunku bilgilerimize dayanarak, Osmanli dusuncesinde felsefT alanda bir hareketliligin, bilimsel 
alandaki hareketlenmeye paralel olarak Fatih Sultan Mehmed doneminde (1451-1481) ortaya giktigi 
soylenebilir. Bunun hig suphesiz sultanin sahsT niteligiyle yakin bir ilgisi bulunmahdir. Onun daha 
genglik yillannda kelamcilar arasindaki tartismalara, eski Yunan filozoflannin eserlerine buyuk bir ilgi 
duydugu, bunlann Arapga gevirilerini dikkatle okuyup tartistigi, hatta islam'dan baska dinlerin, Ehl-i 
Sunnet disi mezhep ve akimlann inanglanni tartismaktan zevk aldigi biliniyor. iste Fatih Sultan 
Mehmed'in bu mustesna sahsiyeti, kelam ve felsefeye olan ilgisi sebebiyle, Osmanlilarda o donemde 
kelam meseleleriyle baglantili olarak belli gergevede bir felsefe faaliyetinden bahsedilebilir.6 Zaten 
biraz asagida da temas olunacagi uzere, Osmanli ilmiye silkinde hakim Fahr-i RazT mektebinin 



15 



ozellikle boyle bir yapisi oldugunu unutmamak gerekir. Oyle gorunuyor ki, bu mektebin felseff 
perspektifi, Fatih 

Sultan Mehmed doneminde Tehafut tartismalariyla kendini gostermistir. 

Osmanli felsefT dusuncesinde Tehafut gelenegi, GazalT'nin, kendinden once yasamis islam 
filozoflannin Allah-insan-varhk iliskisi konusunda akil ve vahyin rolune dair ileri surdukleri fikir ve 
kullandiklan metotlan elestirmek igin yazdigi unlu Tehafutu'l-Felasife adindaki eseriyle baslayan, ibn 
Rusd'un Tehafutu't-Tehafut kitabiyla devam eden tartismanin bir uzantisidir. Tartismanin esasi, Allah, 
insan ve varhk arasindaki iliski meselesinde, gergegi aklin mi yoksa vahyin mi bilecegidir. Bilindigi gibi 
GazalT bu tercihi vahiyden yana yapmis ve bu tartismayi baslatmistir. ibn Rusd'den sonra bu 
tartismanin onun gagdasi Sihabeddin SuhreverdT-i Maktul (1196), Seyyid Serif CurcanT (1413) gibi 
onemli sahsiyetler aracigiyla Osmanhlara kadargeldigini goruyoruz.7 

Osmanhlarda Tehafut etrafindaki tartismalar, XV. yuzyilda Fatih Sultan Mehmed zamaninda 
tekrar baslatilmis ve Sultan'in emri uzerine donemin ileri gelen ulemasi bu tartismaya birer eser 
yazmak suretiyle katilmislardir. Bunlardan ozellikle Alaeddin AN TusT 'yi (1482) ve Hocazade lakabiyla 
anilan Muslihuddin BursevT 'yi (1488) taniyoruz. Daha sonra bunlara XVI. yuzyilda seyhulislam ibn 
Kemal (1535) ve Muhyiddin KarabagT'nin (1535-36) ve isimleri pek duyulmamis bir iki kisinin de 
katildigi ve bu tartismalarin XVIII. yuzyilda Mestgizade Abdullah Efendi (1735) ile surdugu gorulijyor.8 

Butun bunlar Osmanhlarda gergekten bir felsefT dusunce geleneginin varhgini gosterebilir mi? iyi 
bakihrsa, bu Tehafut tartismalarimn ashnda gergek anlamda bir felsefT gelenekten gok, vaktiyle GazalT 
tarafindan baslatilmis olup, gergegin yalniz akilla degil, esas olarak vahiyle bilinebilecegini ispata 
yonelik, felsefT yaklasimi elestiren kelamT gelenekten baska bir sey olmadigi soylenebilir. 

iste bu tutumun, Osmanli dusunce hayatinda XVI. yuzyildan itibaren giderek bu niteliginden de 
uzaklasmak suretiyle XVII. yuzyilda artik felsefeye karsi taassuba varan bir tavra donustugu 
goruluyor. Artik "Kim felsefe ile ugrasirsa zindiklasir" (men tefelsefe fekad tezendeka) sozu, gogu 
ulema arasinda adeta bir mutearife gibi dolasmakta, "Kelam-i felsefe fulse deger mi/Ana sarraf-i 
keyyis bas eger mi/MantikTIer olur ise gam degil/Qunki anlar ehl-i Tmandan degil" misralan, bir kesim 
ulema arasinda agiktan agiga bir felsefe karsithginin hatta dusmanligimn simgesi olmustu. Yalniz 
burada sunu unutmadan hemen belirtelim ki, soz konusu bu felsefe karsiti tavnn Osmanli dusunce 
hayatinin kendi tabii seyrinin veya gogu defa ileri suruldugu gibi din? bir taassubun sonucu degil, 
donemin sosyo ekonomik ve siyasT konjonkturunun besledigi bir tutum olarak degerlendirmek daha 
gergekgi bir yaklasim olur. Osmanli imparatorlugu'nda siyasT ve her turlu yapisal alanda gok belirgin 
yasanmaya baslayan bir degisim surecinin (gozulerek yeni sartlara uyarlanmaya gahsma) krizlerinin 
yuksek boyutlarda yasandigi bir donemde, devlete eklemlenmis olan ulema arasinda, eskiyi 
ozlemenin ve dolayisiyla ige kapanmanin getirdigi bir tutum olarak felsefenin ragbet gormesi herhalde 
en son beklenecek seydi. Nitekim donemin canh sahidi Katip Qelebi'nin (1656) MTzanu'l-Hakk'inda 
kaydettigi pasaj, Osmanli imparatorlugu'nda pek de mevcut olmamis gergek bir felsefT dusunce 

16 



ortami ve gelenegi bir yana, islamT bilimler gergevesindeki sinirh bir felseff diJsunce geleneginin bile 
devletin medreselerinde artik tahammul edilemez duruma dustugunu gok iyi anlatir. Bu pasajda Katip 
Celebi soyle sikayetleniyordu: 

"Nice haliyu'z-zihin kimseler sadr-i evvelde vaki olan men' rivayetlerini hacer-i camid gibi taklTd-i 
mahz ile dutup... felsefe ilimleri deyu zemme mubtela olup yeri gogu bilmez cahil iken, alim gegindi... 
Devlet-i Osmaniye evailinden Sultan Suleyman zamanina gelince hikmet ile seriat ilimlerini 
cem'eyleyen muhakkiklar istiharda idi. Sonra Ebu'l-feth Sultan Mehmed Han medaris-i semaniyye 
bina idup kanun uzere sugl oluna deyu vakfiyesine kayd ve Serh-i Mevakif ve Hasiye-i TecrTd 
derslerini tayin eylemis idi. Sonra gelenler bu dersler felsefiyyatdir deyu kaldinp Hidaye ve Ekmel 
dersleri okutmagi ma'kul gordu. Yalniz ana iktisar na-ma'kul olmagla ne felsefiyyat kaldi, ne Hidaye 
ne Ekmel kaldi ve bununla suk-i ilme kesad gelup inkiraza karTb olmagla... ".9 

C. DinTdusunce 

Din? dusuncenin uretici kaynagi hig suphe yok ki Osmanli ulemasiydi. Pratik hayati dogrudan 
dogruya alakadar etmesi itibariyle, dimdusunce alaninda, Osmanli ulemasinm yogun olarak uzerinde 
durdugu, dolayisiyla da o zamana kadar en gok islenme firsati bulan, iki geleneksel bilim dah one 
gikiyordu: Fikih (Hukuk) ve Kelam (Teoloji). 

Bunlann yanma hig suphe yok ki tefsir ve hadisi de eklemek gerekir. Fakat onlar, bu iki dahn 
yaninda biraz daha ikincil durumda kalmaktadirlar. Osmanli ulemasi, sozu edilen her iki bilim dahnda 
da, klasik islam? dusuncenin belli olgude birikimine varis idi. Osmanli ulemasinm meydana getirdigi 
Turkge ve Arapga fetva koleksiyonlarmin, islam hukukuna pratik alanda hig de kugumsenemiyecek 
onemli bir katki olusturdugu ortada duran bir gergektir.10 Bu birikimi, fikih dahnda Kahire, Sam, Halep 
gibi Orta Dogu sehirlerinin klasik medreselerinden veya Maveraunnehir'deki bazi medreselerden, 
kelamda ise daha ziyade bu sonuncusundan saghyordu. Bu bilimlerden ilki, imparatorlugun teskilat ve 
kurumlarim duzenlemekte ve yonetimde kullanihrken, digeri ideolojisini uretmede en onemli aragti. Bu 
iki geleneksel dint bilimsel disiplin, Osmanli medreselerindeki Munla'lann (Molla) en gozde ilgi alanlan 
idi. ideallerindeki yuksek burokratik mevkilere ulasabilmek, ancak bu iki alandan birinde veya her 
ikisinde gosterecekleri maharete bagh bulunuyordu. Bu yuzden Osmanli medreselerinin temel egitim 
programlan, dogrudan dogruya insan sagligi ile ilgili olan tip ve gunluk hayatla siki sikiya alakali 
hesap ve hendese (matematik ve geometri) ile kismen ilm-i nucum (astronomi) bir kenara birakilacak 
olursa, esas itibariyle fikih ve kelam ile, hig suphesiz bu ikisini besleyen iki temel kaynak olan tefsir ve 
hadis ve belki kismen ahlak bilimlerinden olusuyordu. 

Ne var ki burada, Osmanli ulemasinm, zikredilen bu bilimsel disiplinlerde yeni atihmlar yapma 
endisesi tasidigini, orijinal eserler telif etme ihtiyacini hissettigini-zaman zaman rastlanan tek tuk 
istisnalar disinda- pek soyleyebilecek durumda degiliz.11 Bunun sebeplerini daha once baska 
yerlerde agikladigimiz igin, burada bunlan tartismayacagiz. Onlar daha ziyade, mevcut toplumsal 
duzenin bozulmadan korunmasi ve devlet islerinin aksamadan yurumesi amacina hizmet endisesini 

17 



tasidiklan igin, muteahhirun (Sonrakiler) denilen GazzalT'den sonraki, kendilerinden ug bes yuz yil 
once yasamis HanefT ve MaturidT ulemasi tarafindan kaleme ahnmis fikih ve kelam eserlerini 
serhetmeyi, onlara talik ve hasiye, hatta hasiyelere hasiye, serhlere serh yazmayi tercih ediyorlardi. 
Bu konuda Sakayik-i Nu'maniyye'yi esas alarak yapilmis bir arastirma, Osmanh ulemasinin, daha 
onceki yuzyillarda yasamis ulemadan, kimlerin hangi eserlerini tercume, serh, talik veya hasiye 
yazma konusunda tercih ettigini tesbite gahsmistir.12 Bu arastirmadan anlasildigina gore, fikihta 
ozellikle AN b. EbTbekr el-MerginanT'nin (1196-1197) el-Hidaye isimli eseri ile, kelamda unlu alim 
NesefT'nin (1114) Akaid'ine yine unlu alimlerden "Allame" lakabiyla sohret bulmus Sa'deddTn-i 
TaftazanT'nin (1395) yazdigi Serhu'l-Akaid'i (islam inanglannin Agiklanmasi), en gozde kaynaklar 
olarak buyuk bir itibara sahiptiler. 1 3 

Osmanh ulemasinin, orijinal eserler vermek yerine, eskiden yazilmis eserlere sozu edilen serh, 
talik ve hasiye yazmalan, elestirilecek bir husus mudur, yahut bu serh, talik ve hasiyeler hig bir ozelligi 
veya faydasi olmayan, herhangi bir katki ihtiva etmeyen eserler midir? Kisaca, klasik Osmanh donemi 
dint dusuncesini bugun bize yansitan literatur onemsiz midir? 

Bir defa sunu agikga ifade etmelidir ki, klasik Osmanh donemi dint dusuncesinin, EmevT ve 
AbbasT donemlerinde uretilen literature kiyasla, orijinal ve gok muhim yenilikler, yeni atihmlar, yeni 
bakis agilan getiren, onlara ustun katkilar saglayan bir nitelik arzetmedigini soylemekle, bu literaturun 
ehemmiyetsiz ve degersiz oldugunu iddia etmek tamamiyle ayn seylerdir. Muhakkak ki Osmanh 
ulemasinin kaleme aldigi bu eserler, Osmanh imparatorlugu'nun yasadigi yuzyillar igin, uzunca bir 
sure, en azindan XVII., hatta XVIII. yuzyila kadar pratik alanda onemli bir katki saglamis, 
imparatorlugun ideolojisini beslemis, organizasyonunu gergeklestirmis, gunluk hukukT problemlerin 
gozumune yardimci olmustur. Dolayisiyla onemsiz ve degersiz oldugunu soylemek mumkun degildir. 
Bununla beraber, bu eserlerin, uzerinde gahstiklan, yani serhini, hasiyesini yaptiklan eserler 
olgusunde, o eserlerin yazildiklan zamanlarda islam? bilimlere yaptiklan katkinin bir benzerini 
yaptiklanni soylemek de kolay degildir. Qunku Osmanh doneminin bu literaturu ortadadir, Osmanh 
medreselerinde yuzyillarca okutulmustur ve sonucu da bellidir. Qunku bugune kadar bu eserlerin, 
tefsir, hadis, fikih ve kelam bilimleri alaninda, ne bunlann muhtevalannda, ne de metodoloji lerinde 
(usul) ciddT ve muhim yenilikler, butun islam dunyasina yansiyacak atihmlar getirdigi gorulmektedir. 
Eger boyle bir sey gergeklesmis olabilseydi, bugun bunu bilmemiz gerekirdi. 

Kisacasi, klasik donem Osmanh dint dusuncesi, bir yandan devletin burokratik ihtiyaglanni 
karsilama, ote yandan halkin inanglannin bozulmasini engelleme gibi iki pragmatik endisenin genis 
olgude etkisi altinda idi. Ehl-i Sunnet disi cereyanlan bilimsel olarak gurutmek ve Ehl-i Sunnet'i 
guglendirmek. Bu cereyanlan hukuk agisindan mahkum etmek uzere, Kelam ve Fikih, one gikan iki 
gozde bilimsel disiplin olarak yuzlerce yil yerlerini korudular. iran'da XV. yuzyilda HurufTlerin siki bir 
takibata ugrayarak Anadolu'ya akin etmeleri ve bu yuzyihn son yillannda devreye giren ve XVI. 
yuzyilda da butun hiziyla devam eden SafevT propagandasi, Osmanh imparatorlugu iginde iki buyuk 
dint dalgalanma yaratti. Bu sebeple Ehl-i Sunnet inanglannin yogun bir sekilde tahribata maruz 

18 



kalmasi ile baslayan sapkinhk (herezi) akimlanna karsi devletin onculuk ettigi kampanya, ulemayi 
koyu bir savunma psikolojisi igine soktu. Basta zamanin unlu §eyhulislamlan ibn Kemal (61.1535) ve 
arkasmdan Ebussuud Efendi (1574) olmak uzere, donemin ulemasi butun gucu ile, Siilige ve Ehl-i 
Sunnet disi her turlu mezhebT ve tasavvuff egilime karsi amansiz bir mucadele baslatti. 

iste klasik donemdeki bu dint dijsunce faaliyetleri, basta istanbul'dakiler olmak uzere, Osmanh 
imparatorlugu'nun genis topraklanna yayilmis yuzlerce medresede agirlikh olarak iki temel mektebin 
hakimiyeti altinda cereyan ediyordu. Bu mektepler, tesaduff olarak Osmanh medreselerinde agirlik 
kazanmamislardir. Bu hadisenin, daha XIV. yuzyildan itibaren Osmanh ulemasmin tahsil ve ihtisas 
igin gittikleri islam ulkelerindeki bilim ve kultur merkezlerinin yapisal nitelikleriyle yakindan ilgili oldugu 
gorulur. Sakayik-i Nu'maniyye bize bu konuda oldukga yardimci olmaktadir. Buradan anlasildigina 
gore, Osmanh ulemasi dint bilimleri tahsil igin, biri Orta Dogu, digeri Orta Asya olmak uzere ozellikle 
iki mintakayi tercih etmektedir. Bunlardan basta Hicaz olmak uzere, Bagdad, Halep, Sam ve 
Kahire'nin bulundugu, bugunku adlanyla Irak, Suriye ve Misir daha ziyade fikih, tefsir ve hadis gibi 
nakle dayanan bilimlerin egitimi igin gok tutuluyordu. Akil ve rey cihetine agirlik veren -dolayisiyla 
Osmanhlar'in bagh oldugu HanefT ve MaturidT mezheplerinin yaygin bulundugu- fikih ve kelam agirlikh 
dallann egitimi igin ise Maveraunnehir ve Harezm bolgeleri tercih ediliyordu.14 Bununla beraber her 
iki bolgede de soz konusu bilimlerin butunu oldukga guglu birgelenege sahip idiler. 

iste buralarda tahsil ve ihtisas yapan Osmanh ulemasi, dint dusunce alaninda ozellikle iki 
mektebi, Osmanh ulkesine tasimislardi. Bunlardan birincisi, Osmanh merkezT yonetiminin de, Osmanh 
dint burokrasisini tesis ederken surekli tercih edecegi FahreddTn-i RazT (yahut kisaca Fahr-i RazT) 
mektebi; digeri ise, ozellikle XVI. yuzyildan itibaren bu birincisine birtepki olarak kendini hissettirmeye 
baslayacak olan ibn Teymiyye mektebi idi. 

Akil ve re'y esasina agirlik veren Fahr-i RazT mektebi, XII. yuzyildan XIV. yuzyil sonlanna kadar 
Necmeddin Omer NesefT (1142), Ebulkasim Mahmud ZemahserT (1143), Burhaneddin MerginanT 
(1196), Fahreddin RazT (1209), NasTruddin TusT (1273), Kadi BeyzavT (1291), Adududdin icT (1335) 
Kutbeddin RazT (1364), Sadeddin TeftazanT (1395) ve Seyyid §erif CurcanT (1413) gibi, GazalT(1111) 
sonrasi (muteahhirun) doneminin unlu ulemasi tarafindan kuvvetle temsil edildi.1 5 iste bunlar, 
kitaplan asirlar boyu Osmanh medreselerinde okutulan, uzerlerine serh, hasiye ve talik yazilan, Ehl-i 
Sunnetin tefsir, hadis, fikih ve kelam alimleri idi. Osmanh medreselerinde isimleri sayilan bu din? 
bilimlerin temel referanslan iste bunlardi. 

Ne var ki isimleri sayilan bu sahsiyetler, GazalT oncesi (mutekaddimun) gelenegini olusturan 
ulema gibi orijinal olmayip, daha ziyade onlann izinden giden, tabir; caizse onlann fikirleri 
dogrultusunda bilim yaparak dim bilimleri "geleneksel'lestiren, boylece "taklid" donemini 
baslatanlardir. Ayrica bu ulema, GazalT doneminde siddetlenen Ehl-i Sunnet disi dim akimlara, 
ozellikle de BatinT egilimli olanlara karsi Ehl-i Sunnet'i savunma ve gerek On Asya, gerekse Orta 
Dogu'da tesekkul eden yeni siyasT iktidarlan mesrulastirma durumunda bulunanlardi. Osmanh 
ulemasi bunlann bilimsel mirasim devralarak gelenegi surduruyordu. Osmanh doneminde tefsir, 

19 



hadis, fikih, kelam ve akaid, ahlak konusunda yazilan eserlerin hemen tamami, isimleri zikredilen 
zatlann eserlerinden uzun uzun nakiller yaparlar. 

iste Osmanh medreselerinde daha kurulus doneminden beri dim diJsuncede hakim olan, kisaca 
Fahr-i RazT mektebi dedigimiz yol, isimleri sayilan ulemamn bir kisminin ya dogrudan ogrencisi olarak 
veya eserlerini okuyarak yetisen Osmanli ulemasinin vasitasiyla Osmanli topraklarma tasinmisti. Bu 
mektebin Osmanli merkezT iktidannin tasvibine mazhar olusunun sebebi ise, siyasT ve idarT 
problemlerin gozulmesinde pratik gozumler uretmeye yatkin olusuna baglanabilir. Dikkat edilirse, 
Molla FenarTadiyla meshurolan §emseddin Muhammed (1350), Molla Yegan (Yegen ?) (1437), Hizir 
Beg (1459), oglu Sinan Pasa (Hoca Pasa) (1486), meshur Molla Lutfi (1494) ve nihayet ibn Kemal ve 
Ebussuud Efendi (1573) gibi Osmanli klasik doneminin, bir kismi seyhulislam olmus en onde gelen 
ulemasinin, hep bu mektebin mensuplan oldugu gorulur.1 6 Ostelik bunlar baslangigtan itibaren hep 
hoca-talebe iliskisi iginde birbirlerine baglanirlar. 

Fahr-i RazT'ye nispetle andigimiz bu mektebin, ashnda yalniz onun fikirlerinin degil, ondan once 
ve sonra yasamis bulunan, daha yukanda isimleri ve olum tarihleri verilen pek gok alimin fikir ve 
goruslerinin bir devami oldugu, Osmanli medreselerinde eserlerinin okutulmasindan gok iyi 
anlasilmaktadir. Bunu soyle agiklayabiliriz: Osmanli medreselerinde oteki ulemamn da eserleri 
okutulmasina ve asirlarca, hatta bugun dahi Anadolu'da yururlukte olan klasik usuldeki din egitiminde 
hala tutulmasina ragmen, bunlann gogu tefsir, hadis, fikih ve kelam gibi dint bilimlerin yalnizca birinde 
veya ikisinde uzmanlasmis ve eserler yazmis sahsiyetlerdir. 

Fahreddin RazT ise, bunlann hemen hepsinde kalem oynatmis, zamanina gore yuksek bir bilim 
ve dusunce seviyesi ortaya koymayi basarmis, anlasilmasi nisbeten kolay bir uslupla yazan velud bir 
alim ve dusunurdur. Eserleri kivrak bir zekanin ve bilimsel metodun urunudur. Bu ozellikleri onu, 
GazalT'den sonraki islam? bilim ve dusunce tarihinde en dikkat gekici sima haline getirmistir. iste onu 
Osmanli doneminde oldugu kadar bugun de tutulan bir alim ve dusunur olarak yerinde tutan, 
kendinden sonraki pek gok islam ulemasim etkileyen bir sahsiyet yapan, bu 6zelligidir17. 

Burada dikkati gekmesi ve alti gizilmesi gereken husus, Fahr-i RazT mektebi mensubu olan 
ulemamn, baskent medreseleri basta olmak uzere, onde gelen Osmanli medreselerinde ve ozellikle 
de Osmanli dint burokrasisinin en yuksek mevkilerinde gorev almis bulunmalandir. Bu ise Osmanli 
merkezT yonetiminin hukukT meselelerdeki dint referanslanmn Fahr-i RazT mektebinin gorusleri 
tarafindan olusturuldugu anlamina gelir. 

Osmanli tarihinde ibn Teymiye mektebi diye adlandiracagimiz ikinci mektep ise, merkezT 
yonetimin gikarlan ve idarT zorunluluklar sebebiyle pragmatist bir espriyle hareket eden Fahr-i RazT 
mektebi ulemasinin resmT uygulamalanna bir tepki olarak, ozellikle cami vaizleri ve bir kesim tasra 
ulemasi arasinda taraftartoplamistir. Bu tepki, devletin maslahata muvafik" uygulamalan karsisinda 



20 



rahatsiz olan selefiyeci bir zihniyetten kaynaklamyordu. Bu mektep, soz konusu uygulamalann 
islam'a aykin oldugu iddiasiyla ortaya gikacak ve ilk defa XVI. yuzyilda BirgivT Mehmed Efendi ve 
daha sonra da XVII. yuzyilda onun takipgileri olan Kadizadeliler tarafindan temsil edilecektir. ibn 
Teymiye mektebi deyimiyle, 1328'de hapiste dayak ve iskence altinda vefat eden bu ilging ve muhim 
sahsiyetin fikir ve goruslerinden hareket etmekle beraber, gergekte onun dusuncelerinin ahlak ve 
ibadetlere yonelik sistemsiz ve basitlestirilmis bir bigiminin Osmanh imparatorlugu'ndaki taraftarhgini 
kastediyoruz. Esasen, bu egilimin yerlesmesine onculuk etmis olan BirgivT Mehmed Efendi (1573) 
'den dolayi bu mektebe BirgivT mektebi, yahut kisaca Birgivizm de denebilir. 

BirgivT Mehmed Efendi Osmanh din? bilimler ve dusunce tarihinde gergekten, mektep (ekol) 
terimine uygun, etkileri gunumuzde de devam eden, bir islam anlayis ve yorumu ortaya koymustur. 
Bu anlayisin temeli, islam'in ana esaslannda mevcut olmayip, gesitli sebeplerle sonradan halk 
arasinda zuhur eden bir takim din? anlayis ve uygulamalara (bid'at) karsi mucadele ve bunlan 
temizleyerek dini asIT yapisina dondurmek seklinde ifade edilebilir. BirgivT, fikirlerinden son derece 
etkilendigi agik olan, XIV. yuzyilin unlu Selefiye'ci alimi ibn Teymiye gibi, mevcut uygulamalann 
islam'i ve Muslumanlan yozlastinp esastan uzaklastirdigini ileri suruyordu. O bu bid'atlardan, 
tasavvufu yozlastirdiklarmi iddia ettigi sufTleri, tarikatlan ve vakif sistemi ile onlara bir takim imtiyazlar 
bagislayan ve gesitli imkanlar saglayan devleti, dolayisiyla bunlan caiz goren devlet hizmetindeki 
ulemayi sorumlu tutuyordu. O bu ugurda, zamanin seyhulislami Ebussud Efendi'ye karsi mucadele 
bayragini agmakta tereddut etmemisti18. 

BirgivT Mehmed Efendi kendi din anlayisini, ahlak, fikih, akaid (kelam) tefsir ve hadis gibi gesitli 
dint bilim dallannda yazdigi kitap ve risaleleriyle, ozellikle de, sonradan Osmanh imparatorlugu'nda ve 
hatta diger islam ulkelerinde kendi yolunu takip edecek olanlann basucu kitabi olan Tarikat-i 
Muhammediye (Hz. Muhammed'in Yolu) adh eseriyle yaymistir. Ash Arapga olup Turkgeye gevirileri 
de bulunan ve defalarca serhedilen bu kitap, Cin gibi gok uzak bir diyann Muslumanlan arasinda XVII 
ve XVIII. yuzyillarda Selefiyeci hareketlerin dogusuna onculuk etmekle, etki sahasinin ne kadar genis 
olabildigini gostermistir. 

BirgivT Mehmed Efendi, teorik olmaktan gok basit pratiklere yonelmis bulunmasi sebebiyle gok 
populer olabilmis, bir bakima da Osmanh imparatorlugu'nda "tasfiyeci" bir islam anlayisinin 
onculugunij yapmistir denebilir. Bunun sonucunda XVII. yuzyilda Osmanh baskentinde, modern 
tarihgiligin Kadizadeliler hareketi diye adlandiracagi tasfiyeci (puritanist) bir akimin dogmasina yol 
agmistir. O zamanlar, istanbul halkini ikiye bolerek bir kismini tarikat erbabina karsi dusman hale 
getirmek suretiyle buyuk bir sosyal tehlike yaratan bu hareket uzun seneler surmustur19. 

Hareketin basini geken Kadizade Mehmed Efendi (1635), BirgivT'nin yalnizca yozlasmis 
bigimine karsi giktigi tasavvufu butunuyle elestiriyor istanbul halkini tarikatlara karsi kiskirtiyordu. Bu 
olayin gagdasi olan Katip Qelebi, MTzanu'l-Hak fT ihtiyari'l-Ehak adindaki taninmis eserinde, tarihgi 
NaTma da meshur tarihinde Kadizadeliler hareketi hakkinda bilgi verir ve onlan elestirirler20. 

21 



Kadizadeliler'in saldirdigi tarikat erbabindan olan HalvetT seyhi SivasT Efendi de onlara cevap veren 
risaleleryazmistir. 

D. TasavvufT diJsunce 

Klasik Osmanh du§unce hayatinin en renkli kesimi olan tasavvuf dijsuncesi, yukanda da isaret 
olundugu uzere, kismen de felsefT dusuncenin goruntulendigi bir alan olarak du§unulebilir. Bu 
donemde, hemen butun tarikatlann kendi alanlannda bazi farkli ayin ve erkana sahip bulunduklan 
bilinmekle beraber, temel tasavvuf? doktrin itibariyle hepsinin, klasik tasavvufun temel doktrini olan 
velayet, bu gergevede kutb teorisi ve daha temelde de Vahdet-i Vucud doktrini etrafinda birlestikleri 
gorulur. Bu doktrin Osmanh doneminde de muhtelif tarikatlan birlestiren ortak bir mahiyet arzeder. 

Bilindigi gibi kutb teorisi aslinda, tasavvufun temel teorisini olusturan velayet telakkisi ile siki 
sikiya baglantili olan gok onemli bir teoridir. Bu kavramin ilk bahis konusu edildigi yerlerden biri, XI. 
yuzyilm sufT muelliflerinden HucvTrT'nin, Kesfu'l-Mahcub adindaki unlu eseridir. HucvTrT burada velayet 
teorisini tartisirken, buyuk mutasavvif HakTm-i TirmizT'nin (908) sozleriyle kutb kavramini da bahis 
konusu eder21 . 

Bazan, Sahibu'l-vakt (Vakt'in Sahibi) yahut Sahibu'z-zaman (veya Sahib-zaman) (Zaman'in 
Sahibi) kelimeleriyle ifade edilmekte olup insan-i kamil kavramiyla da ozdes kabul edilen bu terim, 
daha sonraki tasavvuf kaynaklannda uzun uzadiya agiklanmistir. Mensei itibariyle her halde islam 
oncesi iran mistik kulturu ve muhtemelen Yeni-eflatuncu telakkilerin etkisiyle tasavvuf dusuncesinde 
tesekkul etmis olmasi gereken kutb telakkisi, velayet teorisine gore, bu kainatin yonetiminden sorumlu 
olup asagidan yukanya dogru, sayilan giderek azalmak suretiyle bir mertebeler silsilesi meydana 
getiren "velTler pramidi"nin tepe noktasindaki sahsiyettir. Kainatta maddT manevT her turlu tasarruf 
yetkisine sahip, kisaca "Allah'm adina kainati idare eden en buyuk velfdir. Bu konuda klasik tasavvuf 
kaynaklanndaki agiklamalar, teferruat soz konusu oldugunda bazi degisiklikler, bir takim farkli izahlar 
ortaya koyarlar. Kimine gore her veil hiyerarsisinin kendine mahsus bir kutbu vardir, kimine gore ise 
hepsinin ustunde kutbu'l-aktab (Kutuplann Kutbu) denilen birtek kutb bulunur22. 

Bu tartismalar tahlil edildigi zaman, islam dunyasinda velayet teorisinin zaman igerisindeki 
gelisim gizgisine paralel olarak kutb telakkisinde de kismen bir degisimin soz konusu oldugu 
anlasihyor. Oyle gorunuyor ki, tarikatlann XI. yuzyildan itibaren iyice ustunluk kazanmasmdan sonra, 
her tarikat gevresi, kendi seyhini kutb, hatta kutbu'l-aktab kabul etmeye baslamistir. Kutb teorisi, 
SunnT inang gergevesinde sayilan MevlevTIik, RifaTlik, KadirTlik, HalvetTlik vb. tarikatlarda sadece 
manevT, mistik nufuzun ve gucun en ust mertebesi telakki edildigi halde, KalenderTler ve Bayramiyye 
MelamTleri gibi bazi sufT gevrelerde, hatta militan bir nitelige burunmustur. Bunun, onlann geldigi 
sosyal tabanin merkezT iktidar karsisindaki konumu ile, buna bagh olarak tasavvuf anlayislannm 
niteligiyle alakali oldugunu soylemek mumkundur. Bu tarikat gevrelerinde kutb, yalniz manevT nufuzla 
degil, maddT nufuzla da, daha dogrusu siyasT iktidar kavramiyla da iliskilendirilmisti. Bu teorinin 
Osmanh tarihinde birtakim toplumsal hareketlerde nasil ideolojik bir motivasyon rolu oynadigini daha 

22 



once baska yerlerde ele almaya gahsmistik. Osmanh tasavvuf diJsuncesinin onemli, hatta temel 
konulanndan biri olmasi itibariyle, bu teorinin en iyi ifade edildigi su metni tipik bir ornek olarak burada 
bir kere daha zikretmekte yarar goruyoruz. 

Bu ilging metin XVII. yuzyil MelamTler'inden La'ITzade AbdulbakT'nin eserinde yer ahr. La'ITzade 
kutb u soyle agikhyor: 

"imdi ma'lum ola ki bi-emrillahi te'ala varisu'l-haml-i MuhammedT olan Kutb-i Zeman dunyadan 
Ahiret'e hiraman oldikda makam-i senfine istihlaf olunan merkez-i daire-i eflak-i kulub-i salikan kim 
idigin lisan ile beyan olunmayup ve lakin ol-vakt mahz-i fazl-i MahT'den her kime muyesser olursa Hak 
subhanehu ve teala cemT-i esma ve efal ve sifat-i zatiyyesiyle ana bi-la vasita mutecellT kalb-i senfleri 
mir'at-i mucellada kamilen nur-i afitab-i vahdet olmagla ol ekmel-i tehammul merkez-i kutbiyyetde 
kaim ve umur-i dTni hak ve adl uzre gormek igun min indillah halTfe ve hakem oldugina §ehadet-i 
hakka idup kat'an kendunun veraset-i kamile ve kutbiyyetine §ekk ve guman kalmaz...23. 

" imdi bi'z-zat pTr ve mur§id-i fukaray-i Melamiyye ruh-i MuhammedT'dir. Vahiden ba'de vahid 
zahir olan aktab-i zeman anlann mur§ididir, bi'§-§ahs Sahibu'z-zeman ma'lumlandir, esrar-i kaza ve 
kaderden bir sirr-i ilahT dahT oldur ki irade-i rabbanT ruy-i arzda kangi ikITmin imaretine ta'alluk iderse 
evvela Kutb-i zeman ve HalTfe-i Nefs-i Rahman ol ikITmde zahir ve numayan olup..."24. 

Ozetle, bu metinde gizilen kutb portresi, kutsal bir ilahT varligi anlatmasi itibariyle pek gok 
bakimlardan dikkatle uzerinde durulmayi gerektiren bir kavram olarak ortaya gikiyor. Bu metinlere 
gore kutb, gergekte Peygamber'in ruhudur; Allah'm tecellTgahidir; Allah ona butun sifatlanyla vasitasiz 
olarak tecellT ettiginden, her zaman ve mekanda diledigi §ekil ile gorunur; gelmi§ gegmi§ butun 
MelamT kutuplannda gorunen de aslinda odur25. 

Nubuvvet ve Velayet'i §ahsinda temsil eder; yeryuzundeki butun i§leri hak ve adalet ile 
yonetmek uzere bizzat Allah tarafmdan halTfe ve hakem kihnmi§tir. Kisacasi kutb, Allah'm bu alemi 
yonetmek uzere ilahT yetkilerle donattigi, insan gorunumundeki insanustu, fevkalade bir varlik, adeta 
Allah'm kendisidir. Metinlerin butun dolambagh uslup gayretlerine ragmen soylenmek istenen bizce 
budur. 

i§te bu inancin tabii sonucu olarak kutb, yalniz manevT degil, fakat ozellikle dunyevT otoriteyi de 
ele alarak adaleti hakim kilacak MehdT kavramiyla da birle§tirilmi§, yani zamanin gergek sahibi, 
Sahibu'z-zeman (veya Sahib-zeman) olarak du§unulmu§tur. Sahib-zeman ayni zamanda Suret-i 
Rahman, yani Allah'm g6runtusudur26. Boylece Bayramiyye MelamTligi'nin doktrininde kutbun hem 
din? hem de dunyevT (daha dogrusu siyasT) olmak uzere iki misyonuna i§aret olundugu gorulmektedir. 
MelamTler bu inanglarinm tabii sevkiyle Osmanh sultanlarmin hem dim, hem dunyevT otoritesinin 
gayrimesru oldugunu dusunmekte, dunyayi yonetmesi gereken asil otoritenin de, kendi kutblan 
olduguna inanmaktadirlar. iste gerek MelamTlerde gerekse KalenderTlerde zaman zaman merkezT 
iktidara karsi girisilen birtakim sosyal hareketlerde bu teori bir siyasT ideoloji olarak kullamlmaktaydi. 

23 



Kisaca belirtmek gerekirse, bu telakkinin dogrudan dogruya Vahdet-i Vucud anlayisi ile 
ortustugunij gorebiliyoruz. Zaten esas olarak Osmanh donemi sufTliginin Vahdet-i Vucud'gu bir gizgide 
ve bu gergevede de iki ana istikamette gelistigini soylemek yanlis degildir. Vahdet-i Vucud anlayis ve 
yorumlan, Osmanli tasavvuf dusuncesinde yuksek ve populer seviyede olmak uzere iki paralel bigim 
gosterir: 

1) Vahdet-i Vucud'gu yuksek dusunce mektebi, daha ziyade Bursa, Edirne, istanbul,ve bazi 
buyuk Rumeli sehirleri basta olmak uzere, buyuk kultur merkezlerinde gelisme imkani bulan bir 
tasavvuf yorumunun adi olarak burada kullanilmaktadir. Osmanli tasavvuf dusuncesinde bu mektebi 
de paralel iki duzlemde ele almak gerekir: Bunlardan birincisi, Ehl-i Sunnet gergevesine sadik 
kalmaya ozen gosteren bir yorumla ortaya gikar. Bu yorumun en dikkate deger temsilcilerinden biri, 
BayramTlik'ten gelisen bir tarikat olan CelvetTligin kurucusu Aziz Mahmud HudayT'dir (1623). HudayT, 
zahidane bir tasavvuf anlayismin taraftan olarak Vahdet-i Vucud'u olabildigince senat gergevesinde 
yorumlamaga gahsir. Divan-i ilahiyyat'i, onun bu konudaki fikirlerinin en agik ifadelerini yansitir. Bu 
itibarla, zamanin padisahi I. Ahmed'e sundugu bir anzasinda, Vahdet-i Vucud'u panteist bir bakisla 
yorumlayan Seyh BedreddTn'e ve taraftarlanna siddetle gatmistir. Ayni tarz bir Vahdet-i Vucud 
anlayisi gelenegini, unlu §eyh ismail Hakki BursevT'nin (1724) surdurdugunu soyleyebiliriz. Kendisini 
MuhyiddTn-i Arab? ile bir tutan BursevT, velud bir mutasavvif olup pek gok eseri vardir27. Bu son iki 
mutasavvifin Vahdet-i Vucud anlayislannin, panteizmle en ufak bir ilgisi olmadigim bir kere daha 
belirtelim. 

Vahdet-i Vucud'gu doktrin, NaksibendTlik igerisinde de kendine belli olgude yer bulmustur. Bu 
doktrini Ehl-i Sunnet gergevesinde basanyla yorumlayan ve sonraki devirlere de belli olgude etkisini 
yayan kisi, hig suphesiz Molla Abdullah-i MahT-i SimavT (1491) olmustur28. Osmanli imparatorlugu'nda 
NaksibendTligin yayilmasindaki en buyuk pay sahiplerinden biri olan Molla MahT, ozellikle Risale-i 
Vucud ve Risale-i Ahadiyye isimli eserlerinde Vahdet-i Vucud hakkindaki fikirlerini ve yorumlarim 
ortaya koymus, aynca Seyh BedreddTn'in Varidat'ina yazdigi serhte de bu konudaki dusuncelerini 
belirtmistir. Ashnda bu konuyla ilgili olarak gesitli tarikat gevrelerinden daha pek gok kisi bahis konusu 
edilebilir; fakat bizim burada sozunu ettiklerimiz, Osmanli tasavvuf? dusuncesinde onemli etki 
uyandiran sahsiyetlerdir. 

ikincisi ise, yan felsefT bir nitelik arzetmekte olup, XV. yuzyilda Seyh BedreddTn ile baslayan, 
XVI. ve XVII. yuzyilda Bayramiyye MelamTleri ile HalvetTligin bir kolu olan GulsenTlerde gorulen 
materyalist, baska bir deyisle, panteist egilimli Vahdet-i Mevcud yorumudur. Bu yorum, basta BayramT 
MelamTligi ve bir kesim HalvetT tarikat gevreleri olmak uzere, bazi sufi gevreleri onemli olgude etkisi 
altina alan bir dusunce hareketini baslatmis sayilabilir. Dolayisiyla Osmanli tasavvuf dusuncesinin 
onemli bir pargasi olarak biraz yakindan incelemeye degerdir. 

Seyh BedreddTn'in Osmanli Vahdet-i Vucud'gu tasavvuf dusuncesinde hatiri sayihr bir yeri 
oldugu, yalniz tasavvuf gevrelerini degil, butun asirlar boyunca ulema kesimini de etkilemis 
olmasindan anlasihyor. Bu itibarla soz konusu bu egilime ashnda Seyh BedreddTn Mektebi veya 

24 



Bedreddinizm demek de mumkundur. Gergekten de Osmanh tasavvuff doktrininde bir §eyh 
BedreddTn mektebinden bahsedilebilir. §eyh BedreddTn'in bu tarz panteist Vahdet-i Mevcud 
anlayisimn, XVI. yuzyilda Bayramiyye MelamTligi iginde ismail-i Ma'sQkT, Oglanlar §eyhi ibrahim ve 
Halvetiyye tarikati iginde de, ibrahim-i GulsenT, §eyh MuhyiddTn-i KaramanT ve NiyazT-i MisrT gibi 
sahsiyetlerce gok benzer bir yorumla surduruldugunij musahede etmekteyiz. Her iki gevreyi de §eyh 
BedreddTn mektebinin gergek birer takipgisi sayabiliriz. 

§eyh Bedreddin'in dusuncelerini yansitan tek kaynak, Varidat adiyla bilinen unlu risaledir29. 
Once sunu belirtelim ki, insanlann bu "cirmi kuguk curmu buyuk" ufak Arapga risalenin, daha o 
devirden itibaren butun bir Osmanli tarihi boyunca ulemamn ve sufiyyenin ilgisini gektigi, muspet veya 
menff bir takim tepkilere yol agtigi gozleniyor. XVI. yuzyilda Sofyali BalT Efendi'nin, XVII. yuzyilda unlu 
CelvetT seyhi AzTz Mahmud HudayT'nin, donemlerinin padisahlanna verdikleri layihalarda, Varidat 
yuzunden §eyh BedreddTn'i, §eyh BedreddTn el-maslub indallahi'l-magdub (Allah katmda gazaba 
ugrayan, asilmis §eyh BedreddTn) olarak nitelendiriyorlardi. Varidat'in bir kisim ilmiye mensuplan 
arasinda aforoz edilmis bir kitap oldugunu, XVI. yuzyilda Taskopruluzade, ilging bir anekdotla 
belgeledigi gibi30, bu yuzyilda ve daha sonraki donemlerde, §uphesiz Varidat'taki du§unceleri 
dolayisiyla §eyh BedreddTn'in ve ona baglananlann zindik ve mulhid olduklanna dair fetvalar 
verilmekteydi. Hatta XIX. yuzyilda dahi Varidat'in hala buyuk tedirginlik yarattigini, insanlann 
inanglannin bozulmasina sebebiyet verecegi endisesinin yasandigini, bu yuzden toplatihp yakildigini 
da Ahmed Cevdet Pasa'dan 6greniyoruz31. 

iste bu farkh tepki ortaminda her seye ragmen Varidat'in yine de degisik gevrelerin olumlu ve 
olumsuz anlamda ilgi odagi olmakta devam ettigi, gevirisinin yapildigi, igindeki dusunceleri tasdik 
veya red makaminda, biribirinden gok farkh yaklasimlarla ustune bazi serhler de kaleme ahndigi 
goruluyor. Mesela son devir seyhulislamlanndan Musa Kazim Efendi'nin bir Varidat gevirisinin 
bulundugunu biliyoruz. Katip Qelebi Kesfu'z-Zunun' da, Varidat'a yapilan serhleri siralar. Ondan 
ogrendigimize gore, Varidat'i olumlayan serhlerden ilki, ustelik, Naksibendiye tarikatmi Anadolu'da ilk 
tanitan ve yayan, yukanda da sozu gegen Molla ilahT'ye aittir. ikincisi, bizzat seyhulislam Ebussuud 
Efendi'nin babasi §eyh MuhyiddTn Muhammed YavsT'nindir (1514). Bir uguncu serh ise, XIX. yuzyilda 
yasamis olup Uguncu Devre MelamTligi'nin kurucusu olarak taninan Seyyid Muhammed Nur el-ArabT 
(1888) tarafindan kaleme ahnmistir. Unlu HalvetT seyhi NiyazT-i MisrT de Varidat'in gok muhim bir eser 
oldugunu dile getirmistir. 

Varidat'in sirf onu elestirmek, daha dogrusu reddetmek maksadiyla kaleme ahnan malum tek 
serhi ise, ashnda kismT bir serh olup, XVI. yuzyilda yasamis NureddTnzade §eyh MuhyiddTn Mehmed 
(1573) tarafindan yazilmistir. Molla MahT ve §eyh MuhyiddTn YavsT'nin gozunde "Dinin parlak ayi, 
ariflerin gunesi" olan §eyh BedreddTn, eserini insanlan "sapkinhktan kurtarmak" amaciyla yazdigini 
belirten Nureddinzade'nin gozunde tarn bir zindik ve mulhid olarak degerlendirilmistir. 

Varidat'i orijinal bir dusunce eseri olarak gormek bilimsel agidan bizce mubalagali bir 
yaklasimdir. Zaten Varidat'i Osmanli doneminde ve gunumuzde tartisma konusu yaparak one gikaran 

25 



ozellik, bir dusunce eseri olarak orijinalliginden veya yuksek niteliginden degil, kanaatimizce igindeki 
goruslerin, resmT islam anlayisi karsisindaki aykin konumundan ileri gelmektedir. Ama §eyh 
BedreddTn'in kisiligi agisindan onemli olan bu degildir. Zamaninin ve mekanimn ilim ve alim anlayisi 
gergevesinde olmak kaydiyla, §eyh BedreddTn'in bir islam alimi olarak deger ve onemi, bize gore 
mutasavvif kisiliginden daha orijinal ve daha ileridedir. Cunku §eyh BedreddTn, yukanda soylendigi 
uzere, Fususu'l-Hikem uzerine serh yazmis biri sifatiyla da tasavvufta MuhyiddTn-i ArabT mektebinin 
panteizme kayan bir takipgisidir. Hatta bu o kadar agiktir ki, Ahmed Cevdet Pasa Varidat igin "Fusus'u 
taklid yollu yazilmis bir risaledir" der32. Boylece Ahmed Cevdet Pasa da Varidat'in orijinal bir eser 
olmadigim dolayh olarak belirtmis olmaktadir. Ama bu onun bir mutasavvif olarak onemsiz oldugu 
anlamina kesinlikle gelmez. 

Varidat'taki fikir ve yorumlar, §eyh BedreddTn'i bir kisim Osmanli ulemasimn gozunde 
yuceltirken, bir kisminin gozunde de asirlarca zindik ve mulhid yapmistir. isin tuhaf yam, asirlar boyu 
§eyh BedreddTn denildikge hatira Ehl-i Sunnet gergevesi iginde kaleme ahnmis Letayifu'l-isarat ve 
Camiu'l-Fusuleyn yazan §eyh BedreddTn'den gok, Varidat yazan "zindik ve mulhid " §eyh BedreddTn 
gelecektir. Nitekim §eyhulislam Arif Hikmet Bey iste bunun igin bulabildigi Varidat nushalanni ucuz 
pahali demeden satin ahp yaktirmaktaydi33. 

2) Vahdet-i Vucud'gu populer tasavvuf dusuncesine gelince, burada populer tasavvuf 
dusuncesinden kastimiz, daha ziyade halk seviyesinde ve buyuk kultur merkezleri disinda, tasradaki 
tasavvuf dusuncesidir. XIII. yuzyilda Anadolu Selguklulan zamaninda, Maveraunnehir, Harezm ve 
Horasan (ozellikle bu uguncu mintaka) uzerinden Anadolu'ya Turkmen gogleriyle birlikte girdi. Daha 
once gerek Ahmed-i YesevT, gerekse Seyyid Ebu'l-Vefa BagdadT'nin gevrelerinde kuvvetli cezbe 
yonuyle belirginlesmesine ragmen, henuz Vahdet-i Vucud telakkTsini tanimamis olan bu sufT dusunce, 
XIII. yuzyilda bu telakkiyle tanisti ve gok kuvvetli bir bigimde kaynasti. O kadar ki, artik XIII. yuzyihn 
sonlannda ve XIV. yuzyil baslannda Yunus Emre, XIV. yuzyilda Abdal Musa, XV. yuzyihn baslannda 
onun muridi Kaygusuz Abdal, bu kuvvetli cezbenin etkisi altinda gok gtiglu bir Vahdet-i Vucud 
dusuncesini siirlerinde terennum ediyorlardi. Horasan MelametTligi 'nin derin etkisini de bu tasavvufT 
siirlerde gok agik bir bigimde gormek mumkundur. 

Zikredilen butun bu sufTler, melamet kavrammi sik sik kullanirlar. Zaman zaman nesir de bu 
populer Vahdet-i Vucud'gu, daha dogrusu Vahdet-i Mevcud 'gu sufT doktrinin ifade kalibi olmakla 
beraber, gelenegin etkisiyle daha gok siirin tercih edildigi gorulur. Bu Vahdet-i Mevcud telakkTsinin 
asiri cezbe ile sik sik hulul (incarnation) inancina kagan ifadelerle butunlestigi de olagan 
durumlardandir. Kaygusuz Abdal'in mensur eserlerinde veya Dilgusa, Sarayname, Vucudname gibi 
manzum terennumlerinde her iki tavn da gorebilmek mumkundur34. Bu eserler, baslangigta hemen 
tamamiyle sifahT olan bu populer tasavvufT dusunce geleneginin, bir yandan yavas yavas bu tur 
orneklerini sergileyerek yazili bir gelenek olusturmaya basladiginm gostergeleridir. 

Rum Abdallan denilen bu heterodoks tasavvuf gevrelerinin XVI. yuzyihn basinda butun kultur ve 
dusunce mirasina varis olan BektasTlik, bu coskucu Vahdet-i Vucud dusuncesinin de mirasgisi idi. Bu 

26 



yuzyildan itibaren soz konusu gelenek igerisinde eserlerini vermeye baslayan BektasT sairleri, 
divanlannda, diger manzum pargalannda ve ozellikle de nefes denilen kendine ozgu ilahilerinde 
coskun bir tenasuh ve hulul inancina donusmus Vahdet-i Vucud telakkTsini tek hakim renk haline 
getirdiler. Bu Vahdet-i Vucud, daha yerinde bir ifadeyle Vahdet-i Mevcud anlayisinda buyuk olgude 
yine HurufTligin etkisini gormek bizim igin hig de sasirtici degildir. XVI. yuzyilda ViranT, Teslim Abdal, 
YeminT ve daha bir goklari, XVII. yuzyilda Muhyiddin Abdal, bu hakim rengi kuvvetle temsil ettiler35. 

kadar ki, onlardan sonra gelen hemen hemen butun BektasT sairleri, onlarin terennumlerini ve 
isledikleri temalan aynen taklid etmekten oteye pek gidemediler. XVI. yuzyilda Pir Sultan Abdal ve 
diger bazi AlevT sufT sairleri ile muteakip yuzyillardakiler de, butunuyle, sonugta panteizme ulasan bu 
populer Vahdet-i VucQd'gu tasavvuf dijsuncesi gelenegi iginde degerlendirilmelidirler. 

1 Mesela bk. Harun Anay, "Bir Osmanli dijsuncesinden bahsetmek mumkun mu?", Dergah, 
sayi: 76, Haziran 1996, s. 12-14, 22; Hakan Poyraz, "Var mi, yok mu? Osmanli'da "felsefe yoktur" 
iddiasi uzerine...", Turk Yurdu, 700. Yilmda Osmanli, sayi: 148-149, Arahk 1999-Ocak 2000, s. 283- 
295; Osman Kafadar, "Osmanhlar'da felsefe egitimi", ayni dergi, s. 296-308. 

2 Bu durumu gok iyi sergileyen bir gahsma sudur: ismail Safa Ustun, Heresy and Legitimacy 
in the Ottoman Empire in the Sixteenth Century, Manchester Universitesi, 1991. basilmamis doktora 
tezi. 

3 Osmanli siyasT literaturu hakkinda gok iyi bir degerlendirme sudur: Bernard Lewis, 
"Ottoman observers of Ottoman decline", IS, 1/1 (1962), ss. 71-87; Ayrica bk. Ahmet Ugur, Osmanli 
Siyaset-nameleri, basim yeri ve tarihi yok; Douglas Hovard, "The Ottoman historiography and the 
literature of "Decline" of the sixteenth and seventeenth centuries", JAS, 22 (1988), ss. 52-77; Mehmet 
Oz, Osmanli'da "Cozulme" ve Gelenekgi Yorumlan, istanbul 1997, Dergah Yay. (burada genis bir 
bibliyografya vardir); Ahmet Yasar Ocak, " (Osmanli) Dusunce Hayati", Osmanli Devleti ve Medeniyeti 
Tarihi, ed. Ekmeleddin ihsanoglu, IRCICA, istanbul 1998, II, 164-174. Yayimlanmis metinlere gelince, 
bunlarla ilgili bibliyografya igin Mehmet Oz'un yukanda zikredilen eserine bakilabilir. 

4 Bk. Kinahzade Ali b. Emrullah, Ahlak-i Ala'T, Kahire 1 248, III, 49. 

5 Bu konuda daha genis tahliller igin, 3 nolu dipnottaki eserlere basvurulmahdir. 

6 Bu konuda msl. bk. Ahmet Arslan, " Kemalpasazade'nin felsefT gorusleri", §eyhulislam ibn 
Kemal Sempozyumu, Ankara 1986, DiBY, ss. 87-122. 

7 Bu konuda yapilmis bir gahsma sudur: Mubahat Turker, Ug Tehafut Bakimindan Felsefe 
Din Munasebeti, Ankara 1956. 

8 Bk. Alaeddin Ali TusT, Tehafutu'l-Felasife (Kitabu'z-Zuhr), gev. Recep Duran, Kultur 
Bakanl., Ankara 1990; Kemal Pasa-zade, Tehafut Hasiyesi (Hasiya ala Tehafut a'l-Falasifa), gev. 

27 



Ahmet Arslan, Kultur Bakanl., Ankara 1987; Abdurrahim Guzel, KarabagT ve Tehafu'u, Kultur Bakanl., 
Ankara 1991. 

9 Bk. MTzanu'l-Hakk fT ihtiyari'l-Ehakk, istanbul 1 306, ss. 1 0-1 1 . 

10 inalcik, The Ottoman Empire, The Classical Age: 1300-1600, London 1973, s. 174. 

11 Osmanh donemi kelami konusunda suna bk. M Sait Yazicioglu, Le Kalam et son Role 
dans la Societe Ottomane aux XVeme et XVIeme Siecles, Kultur Bakanl., Ankara 1990. 

12 Bk. M. Hulusi Lekesiz, Osmanh ilmT Zihniyetinde Degisme (Tesekkul-Gelisme-Cozulme: 
XV-XVII. Yuzyillar), H. 0. Tarih Bolumu, basilmamis yuksek lisans tezi, Ankara 1 989, ss. 1 64-1 71 . 

13 Bk. Lekesiz, a.g.e., ss. 42-43; Unan, Fatih Kulliyesi, s. 305. Serhu'l-Akaid hakkinda gok iyi 
birtahlil igin bk. TaftazanT, Kelam ilmi ve islam Akaidi, Serhu'l Akaid, haz. Suleyman Uludag, istanbul 
1982, Dergah Tay., 2. bs., ss. 62-87. 

14 Bu dagihmi Terceme-i Sakayik ve AtayT Zeyli'nde yer alan ulemanin biografilerinden 
rahatga takip etmek mumkundur. 

15 Zikredilen bu kimselerin biyografileri igin iAveya El'deki ilgili maddelere bakilmahdir. 

16 Ayni sekilde bunlann biyografileri igin de zikredilen ansiklopedilere bakilabilir. 

17 Fahreddin RazT igin bk. J. H. Kramers, "al-Razi" EM. 

18 BirgivT Mehmed Efendi konusund, a daha once "bid'at" meselesi agisindan Emrullah 
Yuksel, Osmanh imparatorlugu'ndaki Arapga egitimi agisindan da A. Turan Arslan tarafindan birer 
doktora tezi yapilmis olmakla beraber, Osmanh sosyal ve dini tarihi noktasindan gergeklestirilmis olup 
henuz basilmamis gok iyi bir gahsma sudur: M. Hulusi Lekesiz, XVI. Yuzyil Osmanh Duzenindeki 
Degisimin Tasfiyeci (Puritanist) Bir Elestirisi: BirgivT Mehmed Efendi ve Fikirleri, H. 0. Tarih Bolumu, 
basilmamis doktora tezi (1997). 

19 Kadizadeliler hareketine dair bk. A. Yasar Ocak, 'XVII. yuzyilda Osmanh 
imparatorlugu'nda dinde tasfiye (puritanizm) tesebbuslerine bir bakis: Kadizadeliler hareketi", TKA, 
XVII-XXI (1979-1983), ss. 208-223; Madeline Zilfi, "The Kadizadelis: Discordant revivalism in 
seventeenth-century Istanbul", JNES, 45 (1986), ss. 251-269; Semiramis Cavusoglu, The Kadizadeli 
Movement: An Attempt of §eri'at-minded Reform in the Ottoman Empire, Princeton Univ., 1990, 
basilmamis doktora tezi. 

20 Bk. Ocak, gosterilen yerde. 

21 Bk. AN b. Osman CullabT el-HucvTrT, Kesfu'l-Mahcub (Hakikat Bilgisi), gev. Suleyman 
Uludag, istanbul 1982, Dergah Yay., s. 330. 

28 



22 Kutb teorisinin gelisimi ve mahiyeti hakkinda genis bilgi ve meseleyle ilgili kaynaklar igin 
bk. M. E. Blochet, "Etudes sur I'esoterisme musulman", JA, XX/2 (Juillet-Aout 1902), ss. 61-1 10; F. de 
Jong, "Qotb", EI2. 

23 Bk. La'ITzade, Serguzest, Suleymaniye (Pertev Pasa) Ktp., nr. 636, vv. 137b-138b. 

24 Bk. La'ITzade, Risale-i Melamiyyei Bayramiyye (Serguzest), s. 7. (La'ITzade'nin bu eserinin 
evvelki notta zikredilen yazma nushasi ile bu matbu nushasi arasinda bazi farklar mevcuttur. Bu 
sebeple bu gahsmada her iki nusha da kullanilmistir). Biz ayrica matbu nushanin epeyce kisaltilarak 
basildigi kanaatindeyiz. 

25 Msl. bk. Oglan Seyh ibrahim Efendi, Kutbiyye-i Dil-i Dana, Turk Tarih Kurumu ktp. Y. 333, 
s. 112. 

26 Bk. La'ITzade, v. 140a. 

27 BursevT hakkinda bk. Theodor Houtsma, "Bursavi", El 1. 

28 Bu konuda msl. bk. Mustafa Kara, "Molla MahT'ye dair", OA, VII-VIII (1991), ss. 365-392. 

29 Seyh Bedreddin, Varidat, Suleymaniye (Haci Mahmud) Ktp., nr. 02841. 

30 Bk. Edirneli MecdT, Terceme-i Sakayik, istanbul 1269, s. 174. 

31 Bk. Kisas-i Enbiya: PeygamberlerTarihi, istanbul 1955, XX. cilt, s. 1743-1746. 

32 Ahmed Cevdet Pasa, Kisas-i Enbiya, PeygamberlerTarihi, istanbul 1955, XX, 1746. 

33 a.g.e.,XX, 1743. 

34 Bk. Kaygusuz Abdal'in Mensur Eserleri, haz. Abdurrahman Guzel, Ankara 1983, Kultur ve 
Turizm Bak. Yay.; Kaygusuz Abdal, Dilgusa, nsr. A. Guzel, Ankara 1987, Kultur ve Turizm Bak. Yay.; 
Kaygusuz Abdal, Sarayname, nsr. A. Guzel, Ankara 1989, Kultur Bakanhgi Yay. 

35 Bu sayilan sairlerin HurufTlik izlerini yansitan nefesleri igin bk. S. Nuzhet Ergun, BektasT 
§airleri, istanbul 1930; ayni yazar, Turk Sairleri, istanbul 1936, 3 cilt; A. Golpinarh, AlevT-BektasT 
Nefesleri, istanbul 1963, Remzi Kit.; Cahit Oztelli, BektasT Gulleri, istanbul 1973, Milliyet Yay. 



29 



A. SiyasT Du§unce 

Osmanh Devleti'nde Degifim Sureci ve III. Selim Oncesi Yenile§me 
Qabalan / Yrd. Dog. Dr. Ejder Okumu§ [s. 27-33] 

Dicle Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanhlarda degisimin merkezinde siyasT yapi, yani devletin kendisi bulunmaktadir. Elbette 
devlet katinda meydana gelen degismeleri, toplumdan ayri ele almak mumkun degildir. Ancak 
Osmanli'da degisimde devletin halka nazaran gok daha onde oldugu, toplumun degisiminde, iktidann 
oncu rolu oynadigi gorulmektedir. Osmanh Devleti, degisen sartlarla birlikte kendini gosteren birtakim 
problemleri asmak igin bazi gaba ve yenilik hareketlerine girismis, bu gaba ve hareketleri devlet olarak 
bizzat kendisi yurutmus, yapilan yeniliklerin konusunu da kendisi belirlemisl ve bu duzlemde topluma 
onculuk etme yolunu segmistir. Bu, Osmanh toplumunun inang ve pratiginde buyuk adamlara verilen 
degerle izah edilebilir.2 

Osmanh Toplumu ve Devleti'ne bakildigi zaman, "insanlar, meliklerinin dini uzeredir", "Bas 
duzgun olursa beden de duzgun olur", "Bahk bastan kokar" ve "Yonetici iyi olursa yonetilen de iyi olur" 
gibi sozlerin3 bir yansimasi olarak devlet merkezli bir anlayis ve yapilanmamn var oldugu, siyasT, 
sosyal, kulturel vb. degisimin devlet ve yonetici elit onculugunde seyrettigi gorulur. Bu yuzdendir ki 
Osmanh toplumunda degisim yukandan baslatilmis ve yenilesme gabalan ustten devam ettirilmistir. 
devletin yukselisi, padisah, seyhulislam, ulema, sadrazam, vezirler, kalemiyye vb. ustte bulunan elit 
veya segkinlerin onderliginde gergeklestigi gibi gokusten kurtulus gabalan da yine bu elitlerce 
yurutulmustur. NaTma'da goruldugu gibi Osmanh tarihgi ve dusunurleri de ayni dogrultuda buyuk 
adam anlayisina sahiptirler.4 Devlet'in ve siyasT elitlerin kendileri devletgi (segkinci); ama toplum da 
bunu kabullenmis, hatta boyle olmasini istemis gibi gorunmektedir. MecburT kultur degismesinin 
gergeklestigi Tanzimat D6nemi'nde5 de bu agik bir bigimde gorulebilmektedir. Bu donemde de 
gunumuze kadar geldigi haliyle modernlesmeyi, Batihlasmayi ve islahat gabalanni devlet ve yonetici 
sinif bizzat kendi eliyle organize etmeye, gergeklestirmeye gahsmis, toplum ise zaman iginde bir 
kismiyla devleti taklit etme yoluna gitmistir. 

Osmanh toplumsal ve siyasal degisme surecinde, gergekten de ozellikle siyasal elitlerin 
degisimdeki rol ve etkileri buyuk olmustur. Osmanh tarihi boyunca, onderler tabakasi, siyasT olaylann 
sekillenmesinde en esash amil olmustur. Osmanh Devleti'nin olusumu, varhgini surdurmesi, toplumla 
iliskisi vb. hususlarda ortaya gikan olaylar ve bu gergevede meydana gelen degisiklerde, segkinler 
tabakasinda meydana gelen degismelerin buyuk rolu olmustur.6 

1. Degisim Surecinde Devlet, 

30 



Din ve Ulema 

Osmanh Devleti, daha beylik olarak kurulusundan itibaren din ile gok siki iliskiler kurmus, dint 
esaslara buyuk onem vermis ve dine verdigi onemden dolayi da din segkinleri ve Ulema kendisine, 
kendisi de Ulema'ya sahip gikmis, Ulema'nin devlet yonetiminde etkin konuma gelmesini saglamistir. 
Mesela Osman Bey, Seyh Edebali'yi ilk muftT olarak atamistir. Ondan sonra Osmanh Devleti'nin ilk 
kadisi olan Dursun Fakih, muftilige getirilmistir. 

Osmanh Beyligi, gaza ve cihad anlayisiyla yaptigi savaslarda zafer kazanip topraklanni 
genislettikge yonetim sistemini daha iyi orgutleme ihtiyaci duymus ve bu nedenle Orhan Bey 
zamanmda yapilan siyasT duzenlemelerle devletleserek Osmanh Devleti haline gelmistir. Osmanh'nin 
devletlesmesinde Osmanh yoneticilerinin din anlayislannin ve sufT liderlerle ulemamn, ozellikle 
medreseli din segkinlerinin onemli katkilan olmustur. Sozgelimi Orhan Bey zamanmda kurulan ilk 
medreseye bir mutasavvif olan Davud-i KayserT getirilmistir. Ulema'dan Alaaddin Pasa, Orhan Gazi 
tarafindan Osmanh Devleti'nin ilk veziri olarak atanmistir. 

Osmanh Devleti orgutlenirken faal gorevler ustlenen Ulema, Osmanh'da mesruiyetini temelde 
dinden alan devlet anlayisinm surdurulmesinde etkili olmustur. 

Osmanh Devleti, 15. yuzyila gelindiginde, yepyeni bir doneme girmistir. Fatih Sultan Mehmed'in 
1453 yihnda istanbul'u fethiyle birlikte Osmanh Devleti'nde onemli siyasT, dint degisimler 
gergeklesmis, merkeziyetgi bir devlet anlayisi gelismis, Sultan'in gucu onceki donemlere nazaran 
daha da artmistir. 

Bazi tarihgilere gore7 Osmanh Devleti'nde tarn manasiyla saltanat donemini baslatan Fatih, 
Osmanh yonetiminde devsirme yontemini devreye sokarak yeni bir anlayis getirmistir. istanbul'un 
fethini muteakip Halil Pasa oldurulup diger Turk beyleri is basindan uzaklastinhnca meydan 
devsirmeden yetismis olanlara kalmis ve bundan sonra tarn anlamiyla Osmanh saltanati baslamistir. 
II. Murad da dahil bastan beri 1451'e kadar gelen Osmanh padisahlan surekli halkla temas eder, 
Divani Humayun'da bizzat bulunur, dava dinler, devlet islerini gorur, savas meydanlannda askerlerine 
silah arkadaslan muamelesi yaparken Fatih, Bizanshlan takliden salatanat usulunu benimsemis, 
kurumsal bir takim icraatlar yapmis, Divan muzakeresini terkederek halkla temasi kesince, milletlerle 
sultan arasina ince bir perde gekilmis ve zamanla daha sonraki sultanlarm donemlerinde de bu perde 
kahnlasarak tebaa ile hukumdar birbirleriyle iliski kuramaz olmuslardir. 

Fatih Donemi, Osmanh Devleti'nde degisimin seyri agisindan onemli bir zaman dilimi olarak 
karsimiza gikmaktadir. Osmanh Devleti'nde II. Mehmed'e kadar kamu yonetimin ust seviyedeki turn 
gorevlileri Ulema'dan geliyordu. Osmanh Devleti'nin ilk veziri olan Alaaddin Pasa'dan Candarh Halil 
Pasa'ya kadar butun veziriazamlar Ulema sinifmdan, Medrese ve ilmiyye'den geliyorlardi. Ancak II. 
Mehmed'in, Ulema'dan olan Veziriazam Candarh Halil Pasa'yi gorevinden alarak katlettirmesi, 
Osmanh Devleti'nde Ulema'nin devlet igindeki konumunu etkilemistir. Bu tarihten itibaren 

31 



Veziriazamhk makami Devsirme-Kul burokrasisine gegmis ve boylece ilmiyye'nin Osmanli 
yonetimindeki nufuzu nisbeten azalma kaydetmistir.8 Ancak ifade edilmelidir ki Osmanli Devleti, sahip 
oldugu yapi geregi, devlet olarak dinle siki iliskilerini surdurmeye devam etmistir. 

Fatih Donemi'nden itibaren yine devsirme sisteminin ve kul burokrasisinin gelismesi sonucu 
sarayin yonetim merkezi haline donustugu ve ilmiye zumresi mensuplan disinda ayn bir askeri ve sivil 
burokrasinin olusmaya basladigi gorulmektedir. 16. yuzyihn sonlannda gruplar arasindaki fonksiyonel 
farkhlasmanin daha da belirgin hale geldigini ve asken-yonetici zumrenin on plana giktigim ifade 
etmek mumkundCir. Bu durumun ise gene ilmiye'nin merkezi yonetimdeki rolu ve etkinliginin nisbeten 
azalmasina neden oldugu ileri surulebilir. 

Osmanli Devleti'nde ilmiyye'nin siyasT duzlemde sahip oldugu islev, rol ve statunun durumuna 
bakildiginda, Fatih'in birtakim duzenlemelerine ragmen 17. yuzyihn baslanna kadar Ulema grubunun 
siyasT arenada, devletin gesitli mevkilerinde ve siyasT sistem iginde bastan asagi etkin ve guglu iken, 
Ulema'mn bu gugluluk ve etkinliginin, bu tarihten itibaren siyasal sistemde meydana gelen burokratik 
yapilanma ve fonksiyonel uzmanlasma dolayisiyla nisbeten azalmaya basladigi gorulebilmektedir.9 

Ama her halukarda Klasik Donem boyunca dinin Osmanli Devleti'nde guglenip kok saldigi, buna 
paralel olarak ilmiyye'nin de II. Mahmud Donemi'ne, hatta -II. Mahmud Donemi'nde Klasik Donem'e 
nazaran yetki, gorev ve fonksiyonlannda daralma olmakla birlikte- Tanzimat'a kadar Osmanli 
yonetiminde onemli birguce sahip oldugu soylenebilir.10 

Osmanli Devleti 16. yuzyihn baslanna kadar yukselisini surdurmus, topraklanni genisletmis, 
fakat bu tarihten itibaren yavas yavas duraklama donemine girmis ve dususe gegmeye baslamistir. 
16. yuzyihn ikinci yansmdan itibaren Klasik Osmanli yonetim sistemi, kurumsal yapisi ve toplum 
orgutlenmesi bozulma ve gokus sinyalleri vermeye baslamistir.11 Halil inalcik'a gore zamanla 
Osmanli Devleti'nin asIT yonetim sistemi gerilemis12 ve 16. yuzyihn sonunda gokmustur. Klasik 
Osmanli Devleti, boylece temelinden degismistir.13 16. yuzyil tezkirelerinde makam ve mevkiyle, ilim 
adamlanna deger verilmeyisiyle, zamanin durumuyla ve gorevi kotuye kullanma ve rusvetle ilgili 
birgok sikayetlerde bulunulmustur. Bu sikayetler, MealT Celebi, Celali Qelebi (Sultan Selim Donemi), 
Haydar Qelebi, KiyasT, LatifT, Sam, RefikT, SehT Bey, EmanT, FuzulT gibi divan sairlerinin siirlerinde dile 
getirilmistir.14 17. yuzyildan itibaren kotuye gidis butun hizi ile devam etmistir.15 

Osmanli Devleti'nin bu kotuye gidis ve dusus surecinin baslangig ve gelisim noktalanni, 
uluslararasi antlasmalarla ortaya koymak mumkundur. Osmanhlann agikga gerilemeye basladigini 
gosteren ilk andlasma 1606 yihnda Avusturya ile imzalanan Zitvatoruk Antlasmasi'dir. Bu ilk kez 
olarak, istanbul'da Viyana krahna dikte edilip yapilan bir andlasma degil, sinirda muzakere edilip 
Roma imparatoru ile uzlasilan ve Osmanli padisahinin, Habsburg monarkina imparator sifatini 
tanimaga ve ona kendisine esit olarak muamele etmege razi oldugu bir antlasmadir. Osmanli Devleti, 
bu esitlik taviziyle girdigi suregte, Koprululerin reformlanyla bir sure kendini toparlamistir. Fakat 26 
Ocak 1699'da 

32 



Avusturya ile yaptigi Karlofga Antlasmasi, Osmanli tarihi agisindan bir temel etken ve ayrim 
gizgisi ozelliginde olup Osmanli Devleti'nin kesin yenilgisinin, en azindan Bati igin ciddT bir tehlike 
olmadigimn ifadesidir. 16 Bu andlasma,17 agikga Osmanli Devleti'nde bir devrin bittigini ve bir 
digerinin basladigini ortaya koyar. ilk kez Osmanli Devleti, kendi idaresi altinda bulunan genis 
topraklan dusmanlanna birakmak zorunda kalmistir. Bu agidan antlasma, Osmanli Devleti'nin ilk 
taksimi, Osmanli Devleti'nin gokus devrini gosteren onemli bir belge18 olma niteligi tasimaktadir. Bu 
tarihte Osmanli Devleti, Bati'ya karsi en azindan asken bakimdan geri oldugunun bilincine varmaya 
baslamistir. 

Bu baglamda ifade etmek gerekir ki Osmanli Devleti, savaslarda Batih ordulara yenik dusmeye 
basladigi zaman Bati'yi tanimak geregini duymustur. Osmanlilar, savas yenilgileriyle birlikte Bati'yla 
girdikleri iliskilerde gtiglu ve egemen kanat olan Bati'nin kulturunden hem akkulturasyon hem de 
benzesme19 yoluyla etkilenmis ve siyasal ve sosyal hayatta meydana gelecek olan buyuk 
degisimlerin temelini o zaman atmistir. 

Yenilgi ve gerileme surecinde boy gosteren antlasmalar, izlenmeye devam edildiginde, 1718 
Pasarofga Antlasmasi'mn da onemli bir yer tuttugu gorulur. Bu antlasma, 20 Osmanli Devleti'nin 
Avrupa'da savunma durumunda bulunan ve inisiyatif alamayacak bir devlet oldugunu agikga orta yere 
sermistir.21 Daha sonra 1774 Kuguk Kaynarca Antlasmasi, dint yonuyle de Osmanli Devleti'ne onemli 
bir gug kaybi getirmistir. Bu antlasmayla Osmanli, Kinm'daki eski Musluman topragini da terketmis ve 
Rus imparatorigesine, bizzat kendi Ortodoks tebaasi uzerinde fiilT bir himaye haline gelen bir 
mudahele hakki da tammistir.22 

Belirtilmelidir ki bu antlasmayla Osmanli Devleti bir takim tavizler vermis olsa da, bu tavizler 
karsihginda kendisi de Tatar Muslumanlarimn himayesini uzerine alan bir maddeyi antlasmaya 
koydurtmustu. Boylece Sultan, Rusya'nin Hiristiyan halklan uzerindeki hak iddialanna karsi Halifelik 
unvanini kullanmak ihtiyaci duymustu.23 O maddeye (3. madde) ve daha sonra ona yapilan 
agiklamaya gore sultan, imamu'l-Mu'minTn ve Halifetu'l-MuvahhidTn sifatiyla Tatarlann da imami ve 
halifesi oluyordu. Bu ise Osmanli Devleti igin onemli ve yeni bir durumdu.24 

Osmanli Devleti'nin ihtiyarlik ve gerileme belirtileri agikga ortaya gikmis,25 siyasT gozulme 
basgostermis; hulasa Osmanli Devleti, gerileme surecine girmis ve boylece 17. yuzyil, Osmanli 
Devleti igin bunalim donemi olarak kendini gostermistir.26 Soz konusu gerileme ve bunalim surecine 
girilmesiyle birlikte bu olumsuz degisime neden olan sebep ve etkenleri konu edinen, problemlere 
gozum onerileri sunan ve yetkilileri uyaran gesitli gahsmalar yapilmis, kitap ve risaleler hazirlanmistir. 
Bunlar arasinda en onemlilerinden olarak AN AynT, VeysT, Mustafa Kogi Bey, Katip Celebi, Defterdar 
San Mehmed Pasa, NaTma gibi dusunurlerin galismalan sayilabilir. Bu gahsmalarda kotu gidisten 
kurtulmak igin gesitli onlemlerden soz edilmi§,27 gokus ve gokusten kurtulma teorileri gelistirilmis; 
sonug itibariyle devletin zevalini engellemek igin kanun ve seriata boyu egmek gerektigi, seriatin 
uygulanmasinin din ve devletin maslahati igin gerekli oldugu28 vurgulanmistir.29 

33 



Degisim surecinde Osmanli "ResmT Ulema"si da Devlet'in genel gidisine paralel olarak degisim 
gegirmeye baslamis ve dogal olarak bu degisim olumsuz yonde gergeklesmistir. Devlet ricalinin igine 
dustijgu luks, israf ve ihtisamdan ilmiye teskilati da etkilenmis, ilmiye tankine mensup olanlar, arpahk 
ve maisetler ile adamlanna ve yakinlanna tevcih ettirdikleri Kaza makamlarim, arttirma yoluyla, fazla 
para verenlere naiplikle devretmislerdir. Bu nedenle tasralarda okumasini bilmeyen naibler peyda 
olmus; devletin kadri ve sam gibi §eriat'in namusu dahi berbat olmustur. Tabiatiyle bu durumda 
kullann haklanni elde etmek gibi en onemli is, ayan ve derebeyinden olan mutegallibenin eline 
gegmistir.30 

Klasik Donem'de, yani Osmanli Devleti'nin kurulus, gelisme ve yukselis donemlerinde "esraf-i 
tabakat-i nas" olarak Ulema31 hem hoca, hem devlet adami, hem de insanlar arasinda adalet ile 
hukme memur olarak devletin butun kurum ve kuruluslanna, butun siyasT hayata adeta damgasini 
vurmaktaydi. Toplumu olusturan dort unsur (erkan-i erbaa: Ulema, asker, tuccar ve reaya) arasinda 
gok yuksek bir yere sahip olan Ulema, 32 gergekten de Osmanli'mn yukselis donemlerinde her turlu 
ikram ve ihtirama mazhardi. Kadrukiymetleri buyuktu. Butun onemli islerde onlann gorusleri ahnirdi. 
Yalniz ser'T ve akIT ilimlerde degil, mulkT ve merkezT konularda da kemal sahibiydiler. Ne var ki 
devletin olumsuz yonde degisime ugramasiyla birlikte ortaya gikan gerileme ve buhran donemlerinde 
bu durum degismis, Ulema da bu gerilemeden payina duseni alarak yozlasma igerisine girmis, yeni 
ilimlerden haberdar olmamis, yeni siyasT gelismeleri izleyemeyerek devlet iginde yavas yavas geri 
plana itilmeye baslamistir.33 §u halde Ulema sinifmm bozulmasim tek basina degil, devletin genel 
gozulme ve gokmesi yahut devletin diger kurumlannin gozulmesi ve gokmesiyle baglantilar kurarak 
anlamak, izah etmek gerekmektedir. Cunku Osmanli Devleti'nde din ve devlet kurumlan birbirinden 
ayri ve bagimsiz olmadigindan, halife-sultan ve devlet "resmen" dine bagh olduklanndan devletin 
kabul ve istihdam ettigi ResmT Ulema da devletten bagimsiz degildir. ResmT Ulema devletin 
kurumlannda gorevli insanlardir. Ulemanin bagh bulundugu veya iginde yer aldigi "din? burokrasi ve 
hiyerarsi", devletten veya devletin diger kurumlanndan bagimsiz bir yapilanmaya sahip olmayip 
aksine devletin siki hiyerarsik yapisi igerisinde bir yerde bulunmaktadir. Ulemanin basinda, baska bir 
ifadeyle devlet burokrasisi igindeki NmT-dinT burokrasinin basinda bulunan seyhulislam da devletin 
yuksek duzeyde bir memuru olup, padisahin temsilcisi konumunda yer almaktadir. Bu yuzden 
Osmanli Devleti'ndeki gerileme ve gokus, otomatikman Ulema sinifina da sirayet etmis; mulkT ve 
asken duzenin bozulmasi ve gerilemesiyle ilmT duzen de bozulmaya ugramis, ilim, maarif ve Ulema 
dogal olarak gerilemeye, gokmeye yuz tutmustur.34 Devlet'in kurumlan gozulme ve gokusle yuzyuze 
geldiginde TarTk-i ilim, daha onceleri alimlerin en degerlileri ve ehil olanlanna mahsus iken, artik 
rusvet, torpil vb. yollarla ehil ve erbabi olmayan kimselerin kusattigi bir kurum haline gelmis,35 TarTk-i 
Ulema cuhela ile dolmustur.36 Nitekim devlete bir sistem anlayisi iginde butuncul olarak bakan 
Cevdet Pasa'ya37 gore Devlet'in genel gokusu, ilmiye'nin de bozulmasim beraberinde getirmistir. 

Ulema'daki bu bozulma ve gerileme Osmanli Devleti'nin gokusune kadar artarak devam etmistir. 
ilmiye'deki bozulmaya son vermek igin gesitli gabalar olmussa da bir duzelme olmamistir.38 
Ulema'daki bozulmalar, onlann yonetimdeki etkinliklerinin azalmasini beraberinde getirirken 

34 



modernlesme donemlerinden itibaren de yeni ortaya gikan burokrat (Kalemiyye) sinifin siyaset 
sahnesinde one gegerek ipleri ellerine gegirmelerine zemin hazirlamistir. Esasen Kalemiyye'nin de iyi 
bir siyasT beceriye ve tam bir siyasT malumata sahip olduklan soylenemez. Fakat mevcut 
birikimleriyle, digeryonetici siniflara ustunluk saglamis ve bu nedenle one gegmislerdir.39 

Osmanh Devleti, olumsuz yonde degisim gegirir, geriler ve dususe gegerken Bati'da da bir takim 
degisimler gergeklesiyordu. Batida Ronesans ve Reformasyon hareketleri ortaya gikmis, bu 
hareketler Bati toplumlanna onemli degisimler getirmislerdir. Bati toplumlan, bu hareketlerin ardindan 
Aydinlanma Donemi'ne girmislerdir. Osmanh Ulemasi ve diger yonetici segkinlerin ise bu degisimleri 
zamanmda takip ettiklerini ve dikkate aldiklanni soylemek oldukga zor gorunmektedir.40 

2. Gerileme Zamanlannda 

III. Selim Oncesi Yenilesme Cabalan 

Osmanh Devleti, Bati'daki degisimlerle tamsmaya basladiginda, artik ihtiyarlama ve gokus 
surecine girmisti. O zamandan sonra da Bati'daki degisimlerden, temas, kultur iktibaslan ve taklit 
yoluyla yararlanmaya baslamistir. Bu ise Osmanh Devleti'nde onemli degisimleri beraberinde 
getirecek temellerin atilmasim saglamistir. §imdi bu temellerin atilmasi surecinde meydana gelen 
degisim, gaba ve reformlara bir goz atahm: 

Osmanh Devleti'nde 16. yuzyilm sonlanndan itibaren ve ozellikle de 17. yuzyihn ikinci yansinda 
siddetle duyulmaya baslanan bozukluklan ve siyasal gozulmeyi gidermenin, yani degisimi olumlu 
yone kanalize etmenin yolu olarak genellikle Kanun-u kadim'e ve §eriat'a donusun uygun olacagi ileri 
surulmustur. Ancak 1699'da Osmanh Devleti Bati'ya karsi, en azmdan askerT bakimdan geri 
oldugunun, bir seylerin yolunda gitmediginin bilincine varmaya baslamistir. Bu tarihten sonra duzeni 
reforme etmenin atiflan, once tereddutlu, sonra agik bir bigimde Bati'ya yapilmaya baslanmistir. 
Demek ki 18. yuzyihn basindan Cumhuriyet donemine kadar olan islahat gabalan tarihi, bir anlamda 
Osmanh Batihlasma tarihidir de ve bu noktada Osmanh Batihlasmasi ile islahat hareketleri bir bakima 
6zdestir.41 Batihlasma yonunde gelisen islahat gabalan ise din-devlet iliskisinin degismesine ve 
laikligin ortaya gikmasina neden olmustur. 

Devlet'in, degisme geregi hissederek attigi Lale Devri oncesi adimlar, mesela Geng Osman'in 
(1618-1622), IV. Murad'in (1623-1640), Koprulu Ailesi vezirlerinin reform niyet ve gabalan, bir kabuk 
degistirme ve koklu degisim niteligi tasimaktan gok kendi yapisinda tasidigi tarihT, siyasT, kulturel, 
sosyal, ekonomik vb. ozellikleri koruyarak kotu gidisattan kurtulma, devlet kurumlanm duzeltme, Bati 
medeniyetine cevap verme ve kendi siyasT, sosyal ve kulturel sartlan igerisinde bir degisim 
gergeklestirme amacini tasimistir. 

18. yuzyilda III. Ahmed Devri'nde Damad ibrahim Pasa'nin sadaretiyle baslamis olan Lale 
Devri, bir agidan bu donemin ozelliklerine benzemekle birlikte, daha sonraki donemlerde izlenen 
Batihlasma politikalanna zemin hazirlayacak bigimde Bati ile temaslar kurulan bir donemdir. 

35 



Turkiye'nin Osmanh zamanlannda modernlesme ve gagdaslasmamn resmen basladigi tarih42 olarak 
ahnabilecek Lale Devri'ni yenilesme agisindan onemli kilan, o donemde Osmanh Devleti'nin reform 
modeli olarak Altin Cagi'ndaki yontemi kullanmak yerine Avrupa teknigini kullanmayi tercih etmis43 ve 
bunu da kendi iradesiyle yapmis olmasidir.44 Avrupa ile iliskiler Osmanh Devleti'nde ilk kez bu kadar 
sikilasmis,45 iki dusman komsu olan Osmanh Devleti ile Avrupa nispeten yakinlasmistir.46 Lale 
Devri, iliskilerin gok agik ve resmen yapilmasi, Bati'dan yararlanarak ve Bati tekniklerini kullanarak 
Bati karsisinda bir alternatif arama ve manevT sahalarda da Bati'yla temaslar saglama gayretidir. Lale 
Devri'nden once munferit yabanci kultur unsurlannin iktibas edilmesi, ashnda Lale Devri'ne zemin 
hazirlayarak serbest kultur degismelerinin Osmanh'da olusmasimn baslangicini teskil etmistir.47 

Lale Devri'nde reformlann bas aktoru olan Nevsehirli Damad ibrahim Pasa, Avrupa ile iliskilere 
buyuk onem vermis ve bu dnem gergevesinde Paris'e elgi olarak yolladigi Yirmisekiz Celebi 
Mehmed'e verdigi talimatta "vesait-i umran ve marifetine dahi layikiyla kesb-i ittila ederek kabil-i tatbik 
olanlannm takriri" ifadesine yer vererek Yirmisekiz Celebi'nin bir sefaretname yazmasini saglamistir. 
Batihlasma tarihimizde gok onemli bir yer tutan bu eser48 Osmanhlar igin Bati ile iliskilerin onemli 
yerlerini ortaya koyarak49 halife-sultan ve diger devlet erkani uzerinde oldukga etkili olmustur.50 

Elginin Paris seyahatinin Osmanh modernlesmesi igin onemli olan bir baska boyutu, 
beraberinde Paris'e goturdugu oglu Sait Mehmed Efendi'nin oradan aldigi ilhamla istanbul'da 
matbaanin kurulmasina gahsmis olmasidir.51 Daha once Osmanh sinirlan iginde matbaa olmasina 
ragmen, bu matbaa ve orada basilan tercume ve telif eserlerin Osmanh Batihlasmasindaki onemi 
bilinmektedir.52 

Lale Devri, geleneksel Osmanh siyaset anlayismin Bati hayat tarzinin etkisine girmeye 
basladigi bir donemdir. Denilebilir ki Lale Devri bir hayat tarzinin ifadesidir. Lalesi ve eglencesiyle yeni 
bir zihniyeti ifade eden Lale Devri, Bati ile iliskilerde hem Osmanh devlet adamlan hem de Batih 
elgiler rol oynamislardir. Bir yandan Batih ulkelere gidip gelen Osmanh elgileri, Bati tesirlerini 
memlekete tasirlarken diger yandan da Avrupa'yi istanbul'da temsil eden elgiler, gerek girdikleri 
iliskilerle, gerekse beraberlerinde getirdikleri edib, bilgin ve ressamlarla Osmanh devlet adamlanm ve 
sarayi etkilemislerdir.53 

Bu devirde zihniyet farkinin musaade ettigi oranda bazi Fransiz ve Avrupa modalan Osmanh 
topraklanna girer.54 Fransiz bahgesi, Fransiz mimarisi, degistirici, etkileyici nispetler ve 
mudahelelerle uzaktan taklid edilir, bazi eski tezyinat geleneklerine Batih motifler bir tur naturalist 
zevk getirir.55 Halil inalcik'a gore Bati, 18. yy.'da begenilen, taklit edilen bir prestige-kultur haline 
gelmistir. Rokoko mimarisi ile beraber o zaman ekabir evlerinde Frenk esyasi ile doseli odalan ortaya 
gikmaya, Frenk odalan ortaya gikmaya baslamistir.56 

Osmanh Devleti'nin ustunluk duygusunun57 sarsilmaya basladigi Lale Devri'nde, Damad 
ibrahim Pasa'nin merkezT hukumetin iktidanni guglendirmeyi de hedefleyerek giristigi reformlar ve 
uyguladigi politikalar, problemleri gozememis ve muhalefetin turn unsurlan 1730'da istanbul'da 

36 



Patrona Halil'in onculugunde toplanarak harekete gegmisler; Sultan ve Veziriazam hal' edilerek 
yenilesme ve devleti kurtarma yolundaki gabalann resmen yurutuldugij donem gegici de olsa sona 
erdirilmistir.58 

Patrona Halil kiyamiyla kesintiye ugrayan reform operasyonlan, Batihlasma ve fikir hareketleri59 
bir yil sonra I. Mahmud Devri'nde (1730-1745) yeniden baslatilmistir. I. Mahmud Donemi'nde, 
askerlikle ilgili yenilik gabalan, tercume faaliyetleri, matbaa faaliyetleri ve butun bu gahsmalar 
gergevesinde Bati ile iliskiler bir sekilde surdurulmus60 ve daha sonraki sultanlann donemine reform 
gabalannin intikali saglanmistir. 

18. yuzyilin ikinci yansinda tahta gegen halife-sultanlardan III. Mustafa (1757-1773) Donemi'nde 
de Lale Devri'nin baslattigi alternatif askerT reform gabalan devam etmistir.61 O vakte kadar dagmik 
girisimlerden ibaret kalan ordunun Bati duzenine gore islahi dusuncesi, bu donemden sonra devamli 
ve esash bir mesele halini almistir. Ayrica bu devirde Avrupa tababeti ile modern astronomi de 
Osmanh Devleti'ne girmeye baslamistir.62 

1774 Kaynarca Antlasmasi'ndan sonra yenilik hareketi bir sure unutulsa da63 kisa bir sure 
sonra tekrar baslatilmis ve askerT sahadaki reform gabalan I. Abdulhamid Donemi'nde de 
surduriJImustur. Ozellikle Halil Hamid Pasa'nin Sadareti esnasinda yaptiklan yenilik tarihimiz 
agismdan gok onemli bir yere sahiptir.64 

Ozetle III. Selim'e kadar gegen sure zarfinda kendini gosteren reform gabalanndan Lale Devri 
islahat gabalan, Osmanh Devleti'nde onemli bir zaman dilimine tekabul etmektedir. Bu donemdeki 
islahat zihniyeti, kendinden sonraki gabalara yon vermis ve III. Selim Donemi reform gabalannin 
gergeklesmesine zemin hazirlamistir. 

Kultur degismesi agismdan, III. Selim'e kadar olan degisim gabalanni serbest kultur 
degismeleri65 kapsaminda degerlendirmek mumkundur. Zira bu zaman diliminde Osmanh Devleti, 
serbestge Bati kulturunun bazi unsurlanyla kulturlesme iliskisine girmis ve Bati'nin bazi kultur 
unsurlanni iktibas veya ithal etmistir.66 

1 ismail Coskun, Modern Devletin Dogusu, Der Yay., istanbul 1997, s. 10. 

2 Osmanhlarda buyuk adam sosyolojisiyle ilgili olarak bkz. Mustafa NaTma, TarTh-i NaTma, 
C. 3. bs., Matbaa-i Amire, istanbul 1283, s. 125; C. 5, s. 307; C. 6, ss. 179-180 vd.; Z. Arslanturk, 
NaTma'ya Gore XVII. Yuzyil Osmanh Toplum Yapisi, Ayisigi Kitaplan, istanbul 1997, ss. 77-86; AN 
Coskun, Naima'nin Din ve Cemiyet Gorusu (Basilmamis Yuksek Lisans Tezi), Kayseri 1990, ss. 155- 
194. 

3 Bu tur sozlerin islam siyasT dusuncesi baglaminda sahip oldugu anlam konusunda bkz. 
Huriye Tevfik Mucahid, Farabi'den Abduh'a SiyasT Dusunce, Cev. Vecdi Akyuz, iz Yay., istanbul 



37 



1995, s. 60; ibn Teymiyye, Bir islam Kurumu Olarak Hisbe, Qev. Vecdi Akyuz, insan Yay., istanbul 
1989, ss. 169-170. 

4 Sabri F. Ulgener, iktisadT Qozulmenin Ahlak ve Zihniyet Dunyasi, 2. bs., Der Yay., istanbul 
1981, s. 109. 

5 Mumtaz Turhan, Kultur Degismeleri, 2. bs., iFAV Yay., istanbul 1 994, ss. 1 53-1 65. 

6 Osmanlilarla ilgili sosyolojik arastirmalarda elit teorisinden faydalanmanin onemi 
konusunda bkz. Serif Mardin, Turkiye'de Toplum ve Siyaset, Der. M. Turkone-T. Onder, 3. bs., iletisim 
Yay., istanbul 1992, ss. 264-266. 

7 Bkz. ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 3. bs., TTKY., Ankara 1972, C. 1, ss. 498- 
499; i. Hakki Uzungarsih, Osmanh Devleti'nin Saray Teskilati, TTKY., Ankara 1945, s. 44. Krs. Omer 
Lutfi Barkan, "Turkiye'de Din ve Devlet iliskilerinin Tarihsel Gelisimi", Cumhuriyetin 50. Yildonumu 
Semineri, -Seminere Sunulan Bildiriler-, TTKY., Ankara 1975, ss. 51-52. 

8 D. Dursun, Yonetim. Din iliskileri Agisindan Osmanh Devleti'nde Siyaset ve Din, s. 176. 

9 Bkz. A. Cihan, a.g.e., ss. 15-17. 

10 Bkz. O. L. Barkan, a.g.m., s. 52 vd. 

11 Bernard Lewis, Modern Turkiye'nin Dogusu, Cev. Metin Kirath, 4. bs., TTKY., Ankara 
1991, s. 440; Metin Heper, "19. yy.'da Osmanh Burokrasisi", TCTA., C. 1, iletisim Yay., istanbul 1985, 
s. 245. 

12 H. inalcik'in gorusunde, "gerilemenin anlami, bir muessesenin ilk kurulusu sirasinda tesis 
edilen asIT kurulus amaglanna artik hizmet edemez hale gelmesi olarak gorulebilir." H. inalcik, 
"gerilemeyi idame-i hayat igin donusmek ya da yeni durumlara uyum saglamak olarak" 
yorumlamaktadir. Bkz. Halil inalcik, "Osmanh Arsivleri Gorulmeden 20. Yuzyihn Tarihi Yazilamaz" 
(Roportaj), Roportaj Yapan: Nancy Elizabeth Gallagher, Cev. izzet Akyol, izlenim, Sayi: 35-36, 
Temmuz-Agustos 1996, s. 45. 

13 Ayn i roportaj, a. ye r. 

14 Bkz. Sureyya Beyzadeoglu, "16. YY. Tezkirelerinde Sosyal Sikayetmer", Dergah, c. VII, 
Sayi; 74, Nisan 1996, s. 15-18. 

15 Musa Cadirci, "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Ulke Yonetimi", TCTA., C. 1, iletisim Yay., 
istanbul ty., s. 210. 

16 Oral Sander, Siyasi Tarih, ilk Qaglardan-1918'e, 3. bs., imge Kitabevi, Ankara 1993, s. 
147. 

38 



17 Antlasma maddeleri igin bkz. Ahmed ResTd, TarTh-i OsmanT, istanbul 1327, ss. 301-314; 
Resat Ekrem, Osmanli Muahedeleri ve Kapitulasyonlar, 1360-1920 ve Lozan Muahedesi, Muallim 
Ahmed Halit Kitaphanesi, istanbul 1934, ss. 79-80. 

18 A.e., s. 79. 

19 Akulturasyon ve benzesme kavramlan igin bkz. Sulhi Donmezer, Sosyoloji, 10. bs., Beta 
Yay., istanbul 1990, ss. 139-140, 198-200; Bozkurt Guveng, insan ve Kultur, 4. bs., Remzi Kit., 
istanbul 1984, ss. 133-136. 

20 Antlasma maddeleri igin bkz. R. Ekrem, a.g.e., s. 87. 

21 O. Sander, a.g.e., s. 147. 

22 B. Lewis, Modern Turkiye'nin Dogusu, ss. 36-37; Mahmud Celaleddin Pasa, Mir'at-i 
HakTkat, C. 1, Haz. i. Miroglu-M. Derin vd.), Tercuman 1001 Temel Eser, istanbul 1979, s. 28. 

23 Baykan Sezer, Toplum Farklilasmalan ve Din Olayi, iUEFY., istanbul 1981, ss. 183-184. 

24 B. Lewis, a.g.e., ss. 321-322; H. inalcik, "Padisah", C. 9, MEBiA., istanbul 1993, ss. 493- 
494. 

25 M. NaTma'ya gore, 17. yuzyilda Osmanli Devleti, besinci tavri, yani yashhk donemini 
yasamaktadir. Bkz. Mustafa NaTma, Tarihi NaTma, C 6, 3. bs., Matbaa-i Amire, istanbul 1283, s. 46. 

26 A.e., C. 5, s. 48. 

27 Roderic H. Davison, Osmanli imparatorlugu'nda Reform (1856-1876), C. 1, Cev. Osman 
Akinhay, Papirus Yay., istanbul 1997, s. 31. 

28 Butrus Ebu Manneh, "Gulhane Hatt-i Humayununun islam? Kaynaklan-M", Cev. Saban 
Biyikh, Dergah, Sayi: 74, Nisan 1996, s. 20. 

29 Ziya Gokalp'in Osmanli'mn gokusunu izah denemesi ilgi gekicidir: Ona gore islam tarihinin 
gerek diyanet, gerekse siyasetge en yuksek bulundugu donemler, ummetin riyasetiyle milletin 
riyasetinin birbirinden aynldiklan Selguklular ve Kolemenler zamamdir. Bu donemlerde Halife yalniz 
ummete ait dini vazifelerle mesgul olurdu. Velayet-i ammeye taalluk eden butun siyasT isleri Bagdat'ta 
Selguklular, Misir'da ise Kolemen sultanlan yuruturdu. Sultan Selim'in tekrar bu iki makami 
birlestirmesinden sonradir ki Osmanli imparatorlugu inhilale, dini hayatiyla siyasi hayati inhitata yuz 
tutmustur. Bkz. Ziya Gokalp, "Hilafetin Hakiki Mahiyeti", Hilafet ve Milli Hakimiyyet, Matbuat ve 
istihbarat Mudiriyet-i Umumiyyesi Nesriyatindan: 22, Ankara 1339, ss. 8-9. 

30 Cevdet Pasa, Tarih-i Cevdet, c. 7, 2. bs., Matbaa-i Osmaniyye, Dersaadet 1309, s. 148. 

39 



31 M. NaTma, a.g.e., C. 3, s. 331 . 

32 Bkz., a.e., C. 1,ss. 27-31. 

33 C. Pasa, a.g.e., C. 4, ss. 1 95-1 96. 

34 A.e., C. 1 , s. 87, 93, C. 4, s. 236, C. 7, s. 123. 

35 A.e.,C. 4, s. 215. 

36 A.e., C. 1,ss. 90-91. 

37 A.e., C. 6, s. 6. 

38 D. Dursun, Yonetim -Din iliskileri Agisindan Osmanh Devleti'nde Siyaset ve Din, s. 307. 

39 Cevdet Pasa, a.g.e., C. 4, ss. 1 95-1 96. 

40 B. Lewis, a.g.e., ss. 41-45. 

41 Mehmet Ali Kiligbay, "Osmanh Batilasmasi", TCTA., c. 1, iletisim Yay., istanbul ty., s. 148; 
E. Z. Karal, Osmanh Tarihi, Nizam-i Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856), s. 55. 

42 Niyazi Berkes, Turkiye'de Cagdaslasma, Dogu-Bati Yay., istanbul ty., s. 98. 

43 J. O. Voll, islam, Sureklilik ve Degisim, c. 1, Cev. C. Aydin-C. §isman-M. Demirhan, 
Yonelis Yay., istanbul 1991, s. 73. 

44 Hifzi Tevfik Gonensay -Nihad Sami Banarh, Baslangigtan Tanzimat'a Kadar Turk 
Edebiyati Tarihi, Remzi Kit., istanbul 1941, s. 275. 

45 A. H. Tanpinar, XIX. AsirTurk Edebiyati Tarihi, 2. bs., iUEFY., istanbul 1956, s. 10. 

46 E. Z. Karal, a.g.e., ss. 55-56. 

47 M. Turhan, a.g.e., s. 125. 

48 A. H. Tanpinar, a.g.e., s. 10; Faik Resit Unat, Osmanh Sefirleri ve Sefaretnameleri, 3. bs., 
TTKY., Ankara 1992, ss. 53-58. 

49 E. Z. Karal, a.g.e., s. 56. 

50 F. R. Unat, a.g.e., s. 53. 

51 E. Z. Karal, a.g.e., s. 56; A. H. Tanpinar, a.g.e., ss. 11-13. 

40 



52 Turkiye'ye matbaanin girisiyle ilgili olarak bkz. Osman Ersoy, Turkiye'ye Matbaanin Girisi 
ve ilk Basilan Eserler, AUDTCF. Yay., Ankara 1959. 

53 E. Z. Karal, a.g.e., s. 57. 

54 B. Lewis, a.g.e., ss. 46-47. 

55 A. H. Tanpinar, a.g.e., ss. 10-11; O. Sander, a.g.e., ss. 147-148. 

56 H. inalcik, Osmanh imparatorlugu, Toplum ve Ekonomi, s. 427. 

57 M. Turhan, a.g.e., s. 134. 

58 J. O. Voll, a.g.e., C. 1,s. 73. 

59 E. Z. Karal, a.g.m., s. 20. 

60 Bkz. Bernard Lewis, "The Impact of The French Revolution on Turkey: Some Notes on the 
Transmission of Ideas", Journal of World History, 1953, s. 109. 

61 Bkz. M. Turhan, a.g.e., ss. 1 29-1 31 . 

62 A. H. Tanpinar, a.g.e., s. 14; E. Z. Karal, a.g.e., ss. 57-59. 

63 A. H. Tanpinar, a.g.e., ss. 15-16. 

64 A.e., a. y.; M. Turhan, a.g.e., ss. 1 31 -1 32. 

65 A.e., s. 48. 

66 A.e., ss. 125-137. 

ARSLANTURK, Zeki, NaTma'ya Gore XVII. Yuzyil Osmanh Toplum Yapisi, Ayisigi Kitaplan, 
istanbul 1997. 

BARKAN, Omer Lutfi, "Turkiye'de Din ve Devlet iliskilerinin Tarihsel Gelisimi", Cumhuriyetin 50. 
Yildonumu Semineri, -Seminere Sunulan Bildiriler-, TTKY., Ankara 1975, ss. 49-97. 

BERKES, Niyazi, Turkiye'de Cagdaslasma, Dogu-Bati Yay., istanbul ty. 

BEYZADEOGLU, Sureyya, "16. yy. Tezkirelerinde Sosyal Sikayetmer", Dergah, C. VII, Sayi; 74, 
Nisan 1996, s. 15-18. 

CEVDET PASA, TarTh-i Cevdet, C. 1-12, 2. bs., Matbaa-i Osmaniyye, Dersaadet 1309. 



41 



COSKUN, AN, Naima'nin Din ve Cemiyet G6ru§u (Basilmamis Yuksek Lisans Tezi), Kayseri 
1990. 

COSKUN, ismail, Modern Devletin Dogusu, DerYay., istanbul 1997. 

CADIRCI, Musa, "Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Dike Yonetimi", TCTA., C. 1, iletisim Yay., istanbul 
ty., ss. 295-299. 

DAVISON, Roderic H., Osmanh imparatorlugu'nda Reform (1856-1876), C. 1, Cev. Osman 
Akinhay, PapirusYay., istanbul 1997. 

DONMEZER, Sulhi, Sosyoloji, 10. bs., Beta Yay., istanbul 1990. 

DURSUN, Davut, Yonetim-Din iliskileri Agisindan Osmanh Devleti'nde Siyaset ve Din, 2. bs., 
isaret Yay., istanbul 1989. 

EBU MANNEH, Butrus, "Gulhane Hatt-i Humayununun islam? Kaynaklan-M", Cev. Saban Biyikh, 
Dergah, Sayi: 74, Nisan 1996, ss. 19-21. 

EKREM, Resat, Osmanh Muahedeleri ve Kapitulasyonlar, 1360-1920 ve Lozan Muahedesi, 
Muallim Ahmed Halit Kitaphanesi, istanbul 1934. 

ERSOY, Osman, Turkiye'ye Matbaanin Girisi ve ilk Basilan Eserler, AUDTCF. Yay., Ankara 
1959. 

GOKALP, Ziya, "Hilafetin Hakiki Mahiyeti", Hilafet ve Milli Hakimiyyet, Matbuat ve istihbarat 
Mudiriyet-i Umumiyyesi Nesriyatindan: 22, Ankara 1339, ss. 5-10. 

GONENSAY, Hifzi Tevfik-BANARLI, Nihad Sami, Baslangigtan Tanzimat'a Kadar Turk 
Edebiyati Tarihi, Remzi Kit., istanbul 1941. 

GUVENC, Bozkurt, insan ve Kultur, 4. bs., Remzi Kit., istanbul 1984. 

HEPER, Metin, "19. yy.'da Osmanh Burokrasisi", TCTA., C. 1, iletisim Yay., istanbul 1985. 

iBN Teymiyye, Bir islam Kurumu Olarak Hisbe, Cev. Vecdi Akyuz, insan Yay., istanbul 1989. 

iNALCIK, Halil, Osmanh imparatorlugu, Toplum ve Ekonomi, Eren Yay., istanbul 1988. 

, "Padisah", C. 9, MEBiA., istanbul 1993, ss. 491-495. 

, "Osmanh Arsivleri Gorulmeden 20. Yuzyihn Tarihi Yazilamaz" (Roportaj), Roportaj Yapan: 
Nancy Elizabeth Gallagher, Cev. izzet Akyol, izlenim, Sayi: 35-36, Temmuz-Agustos 1996. 



42 



KARAL, Enver Ziya, Osmanh Tarihi, Nizam-i Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856), C. V, 5. 
bs.,TTKY., Ankara 1988. 

KILICBAY, Mehmet AN, "Osmanh Batilasmasi", TCTA., C. 1, iletisim Yay., istanbul ty., s. 147- 
157. 

LEWIS, Bernard, Modern Turkiye'nin Dogusu, Cev. Metin Kirath, 4. bs., TTKY., Ankara 1991. 

, "The Impact of The French Revolution on Turkey: Some Notes on the Transmission of Ideas", 
Journal of World History, 1953, ss. 105-126. 

MAHMUD Celaleddin Pasa, Mir'at-i HakTkat, C. 1, Haz. i. Miroglu-M. Derin vd. ), Tercuman 
1001 Temel Eser, istanbul 1979. 

MARDiN, Serif, Turkiye'de Toplum ve Siyaset, Der. M. Turkone-T. Onder, 3. bs., iletisim Yay., 
istanbul 1992. 

MUCAHiD, Huriye Tevfik, Farabi'den Abduh'a SiyasT Dusunce, Qev. Vecdi Akyuz, iz Yay., 
istanbul 1995. 

NAiMA, Mustafa, TarTh-i NaTma, C. 1-6, bs., Matbaa-i Amire, istanbul 1283. 

RESiD, Ahmed, TarTh-i OsmanT, istanbul 1327. 

SANDER, Oral, Siyasi Tarih, ilk Caglardan-1918'e, 3. bs., imge Kitabevi, Ankara 1993. 

SEZER, Baykan, Toplum Farklilasmalan ve Din Olayi, iUEFY., istanbul 1981. 

TANPINAR, Ahmet Hamdi, XIX. Asir Turk Edebiyati Tarihi, 2. bs., iUEFY., istanbul 1 956. 

TURHAN, Mumtaz, Kultur Degismeleri, 2. bs., iFAV Yay., istanbul 1994. 

UNAT, Faik Resit, Osmanh Sefirleri ve Sefaretnameleri, 3. bs., TTKY., Ankara 1992. 

UZUNCARSILI, ismail Hakki, Osmanh Tarihi, C. 1, 3. bs., TTKY., Ankara 1972. 

, Osmanh Devletinin Saray Teskilati, TTKY., Ankara 1945. 

OLGENER, Sabri F., iktisadT Cozulmenin Ahlak ve Zihniyet Dunyasi, 2. bs., Der Yay., istanbul 
1981. 

VOLL, J. Obert, islam, Sureklilik ve Degisim, C. 1, Cev. C. Aydin-C. Sisman-M. Demirhan, 
YonelisYay., istanbul 1991. 



43 



Osmanh Siyaset Du§uncesinde Kavramlar / Dr. Co§kun Yilmaz [s. 34-44] 

Arastirmaci / Turkiye 

I. Tarihi Temeller ve Kaynaklar 

smanh Beyligi, tarih sahnesine, kadim insanhk birikiminin ve koklu medeniyetlerin yer aldigi bir 
cografyada tabii bir etkilesim surecinin uzantisi olarak gikmistir. Bu cografya, Mezepotamya, Misir, 
Yunan, Buyuk iskender, Roma ve islam Medeniyet birikimlerinin birbiri ardina geldigi ve tarihi olgular 
olarak Osmanhlara intikal ettigi bir bolgedir. 

Osmanh siyaset dusuncesi, islam siyaset dusuncesinin devamidir.1 Osmanhlar, islam tarihinde 
sayisi 250'yi gegen devlet arasinda, kuvvet ve sureklilik agisindan, Hulefa-i Rasidin, Emeviler, 
Abbasiler ve Selguklular silsilesinin, tesir ve sumul bakimindan en guglu ve tamamlayici halkasidir. 
islam tarihinin tabii bir devami olarak, saglam bir gelenek uzerine oturmus, yerlesmis telakkileri 
devam ettirmistir. Bu silsilenin Al-i Resul, Al-i Selguk, Al-i Osman olarak siralanmasi, Osmanhlarin 
ulkelerine; "Memalik-i islam", hukumdarlanna "Padisah-i islam", en buyuk alimlerine "§eyhulislam", 
askerlerine, "Asakir-i islamiyye", "Asakir-i Mansure-i Muhammediye" demeleri Osmanhlarin beslendigi 
ana kaynagi gostermektedir.2 Onlar, Musluman dusunurlerin siyaset felsefesini, pratik ogutleri ve 
uygulamalar belirli bir olgunluk seviyesine ulasmis olarak hazir bulmuslardir. 

islam dusunce geleneginin belirleyicilik ve aracihgiyla, Osmanh siyaset dusuncesinin tarihi 
temelleri, kadim medeniyetlere uzanmaktadir. Defalarca tercume ve serh edilen Kelile ve Dimne'nin 
eski Hint klasiklerine dayandigi "bilinir"di. Bu eser "yabancihk" gekmeden Osmanh kultur dunyasinda 
dolasimini surdururmustur. Diger taraftan, Eflatun, Aristo ve Calinus'un eserleri, islam ve Osmanh 
kulturunun temel klasiklerindendir.3 Bu isimler, Osmanh dusunurlerinin eserlerinde buyuk bir 
"tanisikhkla" kullanilmaktadir. Yine, Kelile ve Dimne, Nizamulmulk'un Siyasetnamesi, Kutadgu Bilig, 
Kabusname, iran devlet ve toplum pratigini bu cografyaya tasimistir.4 Osmanhlara, kendisini 
uygulamalarda da gosteren onemli bir katki da, Orta Asya'dan gelmistir.5 

islam ve Osmanh dusunurlerinin kadim medeniyetlerle iliskisi basit bir geviri, aktarma veya 
etkilenme gergevesinde gelismis degildir. islam dusunurlerinin kadim felsefe geleneklerine, 
Aristoculugun farkh ve ozgun yorumlan olarak, yepyeni bir bigim verdigi kabul edilmektedir. Bu 
yaklasim ayni zamanda bir ozguveni, islam ve Osmanh bilginlerinin ozgunlugunu ve eskilerden 
etkilenme konusundaki komplekssizligini de gostermektedir. Mesela, Ahlak-i alai'de, kadim 
Mezepotamya'dan iran gelenegine, ibrahimi gelenekten Yunan'a kadar son derece kapsyici ve 
igsellestirici referans zenginligi dikkat gekmektedir. Hatta, Kinahzade igin Eflatun ve Aristo Avrupa'ya 
ait olmadigi gibi, kadim kulturun onemli kaynaklan olarak Osmanh'mn tabii tarihi referanslan 
arasinda6 yer almaktadir. Kendilerinden once bu konularda yazilmis eserleri istinsah, tercume ve 
serh ederek degerledirmeyi tercih eden Osmanhlar, ozgun eserlerde de vermistir. Baska bir 



44 



ifadeyle,"Osmanh siyasi zihniyeti bir dunya duzeni fikrini, tarihi ve dini sembolleri kullanarak, 
sosyallestirmeyi'7 bilmistir. 

Osmanh siyaset dusuncesinin degerlendirirken siyasal cografyanin onemini de goz onunde 
bulundurulmahdir. Onemli devlet adamlanndan bir kisminin komsu siyaset kulturunden gelmesi, bu 
alanlardaki tecrubelerin de bunyeye tasinmasim saglamis ve kolaylastirmistir. 

Bu makalede, islahatnameler8 isiginda, Osmanli siyasi dusuncesinin temel kavramlan 
belirlenmeye gahsilacaktir. Cahsmamiza kaynakhk edecek islahatnameler; Lutfi Pasa'nin 
Asanamesi,9 muellifi bilinmeyen Kitabu mesalihi'l muslimTn ve menafi'i'l-mu'minTn,10 Gelibolulu 
Mustafa Ali'nin Nushatu's-selatin,11 anonim Hirzu'l-muluk,12 Hasan Kafi el-Akhisan'nin Usulu'l-hikem 
fi nizami'l-alem,13 muellifininin belirlenemeyen Kitab-i mustetab,14 Kogi Bey Risalesi,15 Katip 
Qelebi'nin Dusturu'l-amel li'slahi'l-halel,16 Tarih-i NaTma,17 Hezarfen Huseyin Efendi'nin TelhTsu'l- 
beyan fi kavanTn-i AN Osman,18 Defterdar San Mehmet Pasa'nin Nesayihu'l-vuzera ve'l-umera,19 
NahTfT'nin NasThatu'l-vuzeradir.20 Bu eserler, Osmanli siyaset dusuncesinin uygulanmasi fikrine ve 
tarihi temellerine de isik tutmaktadir. 

II. Kavramlar 

1 . Siyaset 

Osmanli dusunurlerine gore21 insan, hayatini surdurmek igin cemiyet hayatina muhtagtir. 
Cemiyet hayati; is bolumu, adalet esasina dayanir, herkes, kendi kabiliyeti dogrultusunda mevkiine 
razi olur, baskasinin hakkina saldirmazsa, duzenli ve mutluluk verici olur. Bunu saglamak da 
padisahin gorevidir. Karsilikh yardimlasma, nizami saglama ve toplumun ahenkli sekilde 
yonetilmesinin kurrallanna siyaset denir. Siyaset karsihginda, "tedbir"i de kullanan Osmanli 
dusunurlerinin, ikili bir siyaset tasnifi dikkati gekmektedir. Bu tasnif, siyaset-i ilahi ve siyaset-i sultani 
seklindedir.22 Bazi dusunurler de ayni manayi gagnstiran, husn-u siyaset ve sui siyaset kavramlarim 
kullanmistir.23 

a- Siyaset-i ilahi: Tedbirlerin hikmet esasina gor ahnmasidir. Bu olguler, Hz. Peygamber 
tarafindan bildirilmistir. Ehl-i hikmet, bu siyasete siyaset-i ilahi derken, ehl-i seriat, "seriat" derler. 

b- Siyaset-i sultani: Padisahlann koydugu kurallardir ki bunun osmanli hukuk literaturundeki 
karsihgi, orftur. Buna siyaset-i akli de denmektedir. NaTma, 18, siyaset-i sultani ile siyaset-i ilahi 
arasindaki bagi soyle agiklamaktadir "Siyaset-i seriyye siyaset-i akliyyeden mugni olmakla muluk-i 
islamiyyeye dusturu'l-ameldir." Ve, "mi'yar-i §er u adle itibar etmeyip da'iye-i nefs ile zulm u heva vu 
hevese ittiba edenleri gayret-i ilahiyye zuhuru ile mucazad olagelmistir"24 

2. Nizam-i Alem 



45 



Nizam-i alem, Osmanh siyaset diJsuncesinde, ulasilmak istenen temel hedeflerden birisi olarak 
ele ahnmis ve gayenin tahakkuku olarak degerlendirilmistir. Agik tarifi yapilmayan nizam-i alemi 
gunum arastirmacilan farkh sekillerde tarif etimistir. Osman Turan,25 nizam-i alemi, devletin birligi, 
beseri bir ideal, Osmanhlann kendilerini tarif ederken kullandiklan bir kavram olarak algilamaktadir. 
Abdulkadir Ozcan26 nizam-i alemi, devletin birligi ve butunlugu, Mehmet Oz27 kamu duzeni 
anlaminda kullanilmaktadir. Oz, kavramla, Osmanh ulkesinin duzeninin kastedildigini, aynca, "alemin 
ebedi ve ezeli yani degismez bir duzeni oldugu en azindan zimnen var sayiyor gibidir" demektedir. 
Bedri Gencer'e gore, 28 "nizam-i alem, kimilerinin sandigi gibi cihan hakimiyetine yonelik emperyal bir 
ulku, magola idea, kizil elma degildir. Bu dar anlamda kamu duzeni ve asayisi, genis anlamda ise 
dunyevi nizam ve intizami ifade etmektedir." Rifat Hadj29 "nizam-i alem, Osmanh dunyasini temsil ve 
ifade etmektedir" gorusundedir. Tahsin Gorgun ise, 30 nizam-i alemi, "sadece siyasi duzeni ifade 
etmeyip, bunun da otesinde, toplumsal hayatin butun boyutlanni karsilamak igin kullanilan bir kavram" 
olarak tammlamaktadir. 

Kavram, Osmanh nezdinde etkili bir yeri olan ulema kavram kullanmistir. Osmanh 
dusunurlerinde de bu kullammin tesirleri gorulmektedir.31 Osmanh siyasi dusuncesinde onemli bir 
yeri olan Tursun Bey'e gore32 Yuce Allah, "bekay-i nizam-i alem igun" insan nevinden bir kulunu 
gorevlendirir. O, fitne ve fesadi onler. Bu ifadeden, nizam-i alemin tek basina bir siyasi duzen olarak 
algilanmasindan ziyade, insanin ferdi ve igtimai hayatini kusatan bir kavram olarak algilandigi 
anlasilmaktadir. Cunku, nizam-i alem "mutegayyiru'l-ahval ila masallah ve mutecedid u mutebeddil" 
olmakla birlikte Yuce Allah'in "saltanatma asla tagayyur u tebeddul yonelmez".33 

Tursun Bey'in, "Nizam-i alem-i zahir-u batin igun ila yevmi'l-kiyam kaffe-i enam uzre kafidur, bir 
peygamber dahi hacet deguldur, amma her ruzgarda bir padisahin vucudu hacettir"34 seklindeki 
ifadesinden, nizam-i alem, siyasi duzen olarak degil de, siyasi duzeni nizam-i alem igin anlamh 
buldugu anlasilmaktadir. Muellif, "nizam-i matlup husuli igun vucud-i padisah vacip oldur ki"35 diyerek 
bu konudaki gorusunu pekistirmektedir. Ancak, "nizam-i alem-i zahir-u batin" ifadesi, muellifin 
kavrama daha zengin bir anlam yukledigi anlamina gelmektedir. "Zahir" ifadesi goruneni ifade 
ederken acaba "batin"la ne kastedilmistir? ilk anda tasavvufi gagnsim yapan ifade, ilk Osmanh siyasi 
dusunurlerinin kavramin oldukga genis manalarda kullandigini gostermektedir. Tahsin Gorgun'e 
gore36 Tursun Bey'in eserinde sergiledigi yaklasim, ibni Haldun'un mukaddimesinde anlatilan 
hususlann hemen hemen aynisidir. Bu benzerlik, daha o zamanlarda, Osmanhlar tarafindan ibn 
Haldun'un bilindigi anlamina gelmektedir. Tursun Bey, nizam-i alem fikrini, ibn Haldun'un umran 
anlayismi da dikkate alarak gelistirmis olmahdir. 

Nizam-i alemi "kamu duzeni" veya "devletin birligi" seklinde yorumlayan arastirmacilar,37 
kavramin, Fatih Sultan Mehmed'in Kanunname'sindeki kullammini esas almaktadir. Kanunname'nin 
girisinde,38 Allah'a, "nizam ve intizam-i alemi ahsen-i tertTp uzere icad idup, ahval-i mevcudat-i 
kanun-u hikmet-i makrunu uzere bi-musir tedbiru halk" eyledigi igin sukran duygulan dile 
getirilmektedir. Ana fikir itibariyle, islam yaratihs teorisine atif yapilan kavram fiziki dunyanm duzeni 

46 



anlaminda kullanilmaktadir. Nizam-i alem, kardes katlini gerektiren neden olarak gosterilirken "Her 
kimesneye evladimdan saltanat muyesser ola, karindaslanm nizam-i alem igin katl etmek munasiptir. 
Ekser ulema dahi tecviz etmistir. Aninla amil olalar"39 denmektedir. Burada, devletin birligi fikri mutlak 
anlamda vurgulanmakla birlikte, daha genis anlam ifade etmektedir. Cunku Osmanli sultanlan 
kendilerini, sadece Osmanli sinirlanndan olusan bir vatanin birliginden sorumlu tutmuyordu. Fatih 
Sultan Mehmed'in takip ettigi fetih stratejisi, faliyetleri ve fikirleri bir araya getirildiginde nizam-i alemin 
daha genis gergevede ele alinmasi gerektigini zorunlu kilmaktadir. 

Hasan Kafi'nin eserini, yazma nedenini, "alemun nizaminda fesad ve bozgunluk musahede 
eyledim, dahi Adem oglanlannun halleri intizaminda bozgunluk musahede etdim, hususa ki dar-i 
islam'da, ya'ni memalik-i islamiyede"40 seklinde ortaya koymaktadir. Bu cumlede, kavram, ug ayn 
sekilde kullanilmaktadir. Birinci bolumde, alemin nizamindaki fesad ve bozgunluk, ikinci bolumde, 
butun insanlann davranislanndaki bozukluk, uguncu bolumde de, ozellikle islam ulkesindeki bozukluk 
vurgulanmaktadir.Yazarm daha sonra "tahkik Allah ta'ala hazretleri bir kavmda olan ni'met ve afiyeti 
tagyir eylemez ve bozmaz, ta ki ol kavm kendulerinde olan eyu hallerini ve fi'llerini yaramaz fi'llere ve 
kem hallere dondurmeyeler" mealindeki ayeti zikretmesi, nizam-i alemin, butun insanlann dahil 
edildigi, muhafazasindan da hepsinin sorumlu oldugu birduzen olarak tammlandigim gostermektedir. 
Muslumanlar ise bu duzen igerisinde yer alan ve nizam-i alemden de en gok sorumlu olan siniftir. 
Hasan Kafi'nin ifadelerine gore, kavram, butun boyutlanyla, ahlak merkezli, igtimai bir duzeni ifade 
etmektedir. 

Kitab-i mustetab muuellifi, "fi zamanina sadir olan ahval-i alem ve miitebadir olan ef'al-i Beni 
Adem, ki nizam-i aleme ihtilal ve reaya ve berayaya infial virmistir, ana bais ve badi ne vechile 
olmusdurve simdiden sonra giru tedbir ve tedaruku ne uslup uzre gorulmesi munasibdur"41 sorusuna 
cevab aramaktadir. Bu cumlede, alem ile ademoglu birbirinden aynlmakta, "ahval-i alem" ve "beni 
Adem" ile nizam-i alem arasinda irtibat kurulmaktadir. Alem'in gesitli ahvalleri olmakla birlikte, - 
konumuz agisindan- bu ahvalden birisinin, arzu edilenin, gostergesi nizamdir. Bu duzende bazi islerin 
aksadigi, Musluman ve gayrimuslim halka infial ve ihtilal gelmesinden anlasilmaktadir. insandaki 
degisim, nizami, nizamdaki degisim de ahval-i alemi etkilemektedir. islam'da yaratihs teorisi 
tartismalan dikkate alindiginda bu gikanm son derece tabidir. Cunku, insanin ahlaki degerlerle 
baglantisi, aleme muspet veya menfi tesir etmektedir. Yazar, Osmanli ulkesindeki yonetim 
problemlerini, soyal, iktisadi, dini ve ahlaki sikintilan anlattiktan sonra, "Ahval-i alem nice husus ile 
ihtilale varmisdir"42 hukmunu vermektedir. Burada, kavramin devletin birliginden daha ote bir 
anlamda kullanildigi gorulmektedir. Yani nizam-i alemin saglanmasinin da, bozulmasinin da en 
onemli nedeni insandir. Gostergesi de, insandan kaynaklanan problemlerin gesitli sekillerde 
yansimasidir. Muellifin kullanimi itibariyle, nizam-i alem, toplum hayatinm butun alanlanni igine 
almakla birlikte, daha farkh ve genis anlamlan da gagnstirmaktadir. Buna gore de, nizam-i alem, 
ademoglu ile alem arasmdaki irtibatin, bukun yonleriyle adaletli sekilde saglanmasi, uyum ve ahengin 
teminidir. 



47 



Eseri, islahat galismalanna kaynaklik eden Kogi Bey Risalesi'nin "alem" ve nizamin kullamlis 
sekillerine bakildiginda, bu kavramla fiziki bir dunyadan ziyade, toplum hayati ve toplum hayatiyla 
birlikte ortaya gikan alem ifade edilmektedir. Muellif islahat onerilerinde bulunurken de, bu alemin 
olusmasinda insanin yetki ve sorumluluklanni hatirlatmaktadir. O da, ahvalin duzelmesini insanlann 
gayretine baglamakta, alemde yasananlann insanla ilgili oldugunu vurgulamaktadir.43 

Defterdar San Mehmet Pasa'nin, nizam-i alem kavramini ilk kullammi, Tursun Bey'in 
kullanimiyla benzerlik gostermektedir.44 Yazar, "ahval-i beni adem" He "nizam-i alem" arasmda bag 
kuran, Kitab-i mustetab muellifiyle de ayni noktada bulusmaktadir.45 Yazar, "devlet-i Aliyye'nin 
nizami", ve "nizam-i sultan" seklindeki ifadelere de yer vermektedir.46 

Lutfi Pasa,47 Kogi Bey, Defterdar gibi dusunurlerin, nizam-i alem yaninda nizam-i devlet veya 
nizam-i saltanat gibi kavramlan kullanmalan ise, bizce, devlet teriminin kullanim seruveniyle birlikte 
degerlendirilmesi gereken bir konudur.48 Bu ikili kullanimda, dar anlamiyla kavramin, kamu duzeni, 
devlet ve toplum hayatinm saglikh sekilde islemesini saglamak olarak da tanimlanabilir. 

Osmanh islahatgi dusunurleri, tecrubi olarak da, nizamin neyi ifade ettigini bilmektedir. Cunku, 
nizamin saglandigi donemlere iliskin tecrubi bilgileri aktanrken, bu bozuklugun giderilmesi igin 
tekliflerde de bulunmuslardir. Nizam-i alemin tesisinin oncelikli sarti; daima isleri adalet uzere gormek, 
kanunlan gozetmek49 ve "§er-i Muhammedi'ye tesebbus"50 etmektir. ikinci sart ise reaya ve 
berayanin halleriyle mesgul olup ilmiyle amel eden din bilginlerinin, gaza yolunda canini feda eden 
mucahid gazilerin, padisah tarafindan korunmasidir. Her sinifin iyilerine riayet ve kotulerine 
hakaretlerin reva gorulmesidir. Uguncu sart, gegmisteki padisahlann ovulmeye deger ahlaki ve 
begenilen tavirlan ile hareket edilmesidir.51 Dorduncu sart, kanunlara aykin olarak ortaya gikan 
ihlallerin 6nlenmesidir.52 Besinci sart hukumdann adil olmasi ve gorevleri ehline verilmesi, istisare 
etmesidir.53 Altinci sart, herkesin ittifak ve gonul birligi etmesidir.54 Boyle yapilmasi durumunda, 
"umulur ki isler duzen bulup, ikbal ve devlet gul bahgesi, evvelce oldugu gibi ter u taze olacaktir.55" 

Bu degerlendirmelerden sonra, nizam-i alem, salt bir siyasal veya kamusal bir kavram olmaktan 
ziyade, ozelde bir milleti guglu kilan degerleri, genelde ise insanligin yaranna oldugu inanilan ilkelerin 
hakimiyetini ongoren, devlet toplum hayatini butun yonleriyle kusatan bir kavramdir. Ve bu yonuyle, 
Osmanh siyasi dusuncesinin, kusaticihk ve evrensellik boyutunu da ifade etmektedir. 

3. Kanun-i KadTm 

Her donemde, "kadimden olagelene aykin is yapilmasi" elestirilmistir. "Qatismalar ve ihtilaflann 
gozulmesi ile ilgili olarak verilen kararlarda 16. ve 18. yuzyillar boyunca kullanilan deyim ayni 
formulde olmak uzere "kadimden olagelene aykin is yapilmamasi"56 seklindedir. Kanun-i KadTm'in ne 
oldugu sorusuna verilen cevap, kanunname ile seyhulislam fetvasinda aynidir "kanun-i kadTm, ol 
kanundur ki ne zaman basladigini kimse bilmeye."57 



48 



Osmanh siyasi dusunurlerine gore "gokus" ve "yukselis"in temel regetesi olan kavram, nizam-i 
alemle de yakindan ilgilidir. Cunku, "nizam-i aleme ihtilal, reaya ve berayaya infial" gelmesi ile kanun- 
u kadTmden sapilmasi arasinda kuvvetli bir bag vardir; "Cumle aleme ihtilal (gelmesi) ve nizam 
bozulmasi"58 kanunlann hilafina zuhur eden "yaramazhklar ve bidatlardan"dir.59 Hep, "kanun-i kadTm 
minval-i mesruh uzere ohgelmisdir ve nizam-i alem bu vechile intizam bulmus idi."60 

Osmanh ihtisamimn hakim oldugu donemde gorev yapan ve gozulmeyi ilkfark eden isim olarak 
dikkati geken, ve bazi islahatgi dusunurlerce de,61 fikirlerinden istifade edilen Lutfi Pasa, yapilmasi 
gerekenleri anlatirken, sik sik "kanundur", "hilaf-i kanundur"62 hatirlatmasim yapmaktaktadir. "Kat'an 
hilaf-i kanun, berayi hatir ibtal-kanun-i kadim itmemek gerekdur"63 diyerek, kanun-i kadim konusunda 
gosterilmesi gereken hassasiyeti vurgulamaktadir. Muellifin vurgulan, kavramin, "gokus" donemi 
Osmanh siyaset dusuncesinin urunu olmadigi ve birgelenegi oldugunu gostermektedir. 

Osmanh siyasi dusunurlerinin buyuk gogunlugu, kavramin merkezi konumuna bir elestiri 
getirmemis, yaptinmci gucune vurgu yaparak, aykin uygulamalan elestirmistir. Bazi dusunurler, 
kavrama itiraz etmemekle birlikte, algilanisina, statiklestirilmesine ve yeni duzenlemelere alternatif 
gibi gosterilmesine karsi gikmistir. Kanun-i kadimin ihlalinden en fazla sikayet eden, AN, kanun-i 
kadTmin bahane edilerek, kabiliyet sahiplerinin onunun agilmamasini kanunlann bazi mevkilerin 
korunmasi veya kayirmalarda kullanilmasmi elestirmektedir.64 

Osmanh islahatgi dusunurleri arasinda, kavrama en sert elestiriyi getiren Kitabu mesalih 
muellifidir. "Evvelden ohgelmemisdir dimekfaide virmez, ol zaman bu zamana uymaz. Ol zamanda bu 
fesadlar yogimis, simdi halk bir yozdan dahi olmusdur, her husus zamanina gore olmak evladir."65 
Karagoz Pasa ve Hersekoglu ile elestirilerin 6rneklendirilmesi66 akla, ozel bir karsithgi getirmekle 
birlikte, benzer goruslerin birden fazla yerde zekredilmesi67 bu konuda muellifin ozgun bir yaklasim 
igerisinde oldugunu dusundurmektedir. Ancak, kanun-i kadTme aykin is yapilmasini elestirmistir.68 Bu 
birbiriyle gelisen bir tavir olarak degerlendirilebilecegi gibi, gelismeci ve birbirini tamamlayan, 
gelenekle, devrin sartlannin uyumunu ve kavramin Osmanh dusuncesindeki gergek konumunu ortaya 
koyan bir yaklasim olarak da degerlendirilebilir. 

Hirzu'l muluk muellifi de, "Gazi Sultan Selim Han (...) din ve devlete nafi bir husus olsa bu 
kanun-i Osmani'ye muhaliftir dimeyup heman icra idup 'Selatin-i izam her ne iderlerse kanun olur' 
diyu buyururlarmis."69 diyerek, bu hukumdarin tavnni ovmesi, muellifin Katbu mesalih yazan kadar 
olmasa da, kanun-i kadTme elestirel bir bakisi olduguna isaret etmektedir. 

Kanun-i kadimin ne olduguna dair agik bir tarif verilmemekle birlikte, islevi orneklerle ortaya 
konulmaktadir. Orneklerden de anlasilabilecegi gibi, kanun-i kadim, insanlar tarafindan olusturulan ve 
zaman igerisinde tecrube edilen kurallardan olusmaktadir. Osmanh islahatnamelerinde de agirlikh 
olarak, Osmanhlarca benimsenmis ve uygulamalara konu olmus kanunlar ve teamullerdir. Bir 
anlamda yakm tarih yorumunun da ifadesidir. Nitekim, Kitab-i mesalih muellifinin, "ayet degildur, hadis 
degildur" seklindeki itirazi, Divan'daki protokol sirasini degistirme teklifini "Ben kanunu degistirmeye 

49 



kadir" degilim70 diyerek geri geviren Yavuz Sultan Selim'in, Caldiran Seferi'nde, ulemanin meseleyi, 
inceleme talebine; "Kim bu kanun-u sebiy/Gokten inmis hak kelam hod degul/Ne resulun sunnetidur 
bi-hilaf/Ne bu guft-u-gude vardur ihtilaf/kendi devrinde ne ihdas etse sah" seklindeki cevabi,71 diger 
islahatgi dusunurlerin elestireleri ve misalleri, kavramin kaynak ve mahiyetini ortaya koymaktadir. 
Buna gore de, kanun-i kadTm, kaynagi, "Tann sozu" ve "Peygamber sunneti" olarak belirtilen, siyaset-i 
ilahi gergevesinde, padisahlann kendi devirlerinde ihdas ettikleri kurrallardir. Bunun diger adi, kanun 
veya orftur. Ayni zamanda gelenegin Osmanli siyasi dusuncesinin tarihi temellerini tecrubi birikimi 
ifade eden bir kavramdir. 

Yukandaki elestirel degerlendirmelerden de anlasilacagi gibi, "Kanun-i kadTme yapilan atiflar 
yazili olarak bir donuklugu soz konusu etmekte ise de, pratikte genis bir tatbikatin zeminine imkan 
saglamaktadir."72 Eski uygulamalardan birisini tercih ederek, ileri surulen fikri mesrulastirmak, gerek 
islahatgi dusunurlerin orneklerinde, gerekse hukumdarlann uygulamalannda, az rastlanan bir olgu 
degildir. Osmanhlarda muayyen olmayan uygulamalar igin her zaman, kanun-i kadime muracat 
ederek bir on dusunce ve yatkinhk bulmak mumkundur. Yavuz Sultan Selim'le ilgili misallerden de 
anlasilabilecegi gibi, "gegmisteki muteferrik uygulamalardan munasib olani tercih etmek her zaman 
mumkundu ve bunun adi da "kanun-i kadTm" olabilirdi."73 Islahatnamelerdeki, kanun-i kadim ile ilgili 
degerlendirmeler de bunu ortaya koymaktadir ki, Gelibolulu Mustafa AN ornegi de bunun tipik bir 
misalidir. 

4. Daire-i Adliye 

Kokleri kadim medeniyetlere kadar uzanan74 daire-i adliye, islam dusunce geleneginde, ibn 
Haldun, TusT, DevvanT, Nizumulmulk ve diger dusunurler tarafindan gelistirilmis, Osmanhlar 
doneminde en sematik sekillerinden birisine, Kinalza'nin Ahlak-i alaT'sinde donusmustur;75 1- Adldir 
mucib-i salah-i cihan (Dunya duzenini saglayan adalettir), 2- Cihan bir bagdir divan devlet (Dunya 
bahgedir, duvan ise devlet), 3- Devletin nazimi senattir (Devletin nizami ise seriatla -Allah'in koydugu 
kurallar- saglanir), 4- §enata olamaz hig haris ilia mulk (§eriat da devletsiz korunamaz), 5- Mulk 
zapteylemez ilia lesker (Saltanat-devlet-, ordusuz zapt edilmez), 6- Leskeri cem'edemez ilia mal (Mai 
olmadan asker olmaz), 7- Mali cem' eyleyen raiyyettir (Mali ureten ise halktir), 8- Reayayi kul eder 
padisah-i aleme adi (Halk ise padisaha adalet ile baglanir)." 

Daire-i adliye, islahatnamelerde ideal devlet ve toplum duzeninin formulu olarak ele 
ahnmaktadir. Dolayisiyla, halkanin butun unsurlannin ahenkli isleyisine onem verilmistir.76 Ancak, 
kavramin sematik seklinde bazi farkhhklar bulunmaktadir. Bazi muelliflerin semanin halkalan uge 
kadar inerken "seriat" zikredilmemistir.77 Bazilan halkanin bir pargasi olarak seriati ismen 
zikrederken, bazilan siralamaya neden dahil etmemistir? Farkhliklarin sebebi, zihni bir degisimin 
urunu mu veya, farkinda olmadan ortaya gikan bir durum mudur? sorulanni akla getirmektedir. Genel 
olarak, eserlerin muhtevasinda yapilan incelemeden hareketle, meselenin zihni bir degisimin urunu 
olarak ele alinamayacagi sonucuna ulasilmistir. Fakat, donemlere ve muelliflerin diger eserlerine 

50 



dayanilarak yapilacak karsilastirmah bir gahsmada, kavramin tarihi sureci ve algilamsiyla ilgili farkli 
agihmlann saglanabilecegi ihtimali de gozardi edilmemelidir. 

Osmanh sisteminin siyasi mantiginda mesruiyyet fikrine buyuk onem verilmistir. Patrimonyal 
sistemde78 paternalist dunya gorusunun79 merkezine oturtulan daire-i adliye, Osmanh Devleti'nin 
mesruiyyetini saglayan formullerden birisidir. Devlet bu formul gergevesinde halka adalet goturerek 
varhk sebebini icra edip halk nezdinde mesrulasirken, merkez-gevre, halk-devlet iliskisini belirli bir 
mutabakat gergevesinde saglamaya ozen gostermistir. 

Daire-i Adliye'nin islemesi igin guglu bir hukumete bagimliligin vurgulanmasi ve bu yonde 
faliyetlerde bulunulmasina onem verilmistir. Devletin gugsuzlesmesiyle daire-i adliyenin islevini 
kaybetmesi arasindaki iliski, uzerinde durulan hassas konular arasindadir. "Bu siyasi istidlalin temeli 
devletin askeri ve reaya siniflan arasindaki asli bolunme uzerinde durdugu onermesiydi. Askeri smifa 
dayanak saglayan vergiyi reaya verirdi; reayanin saadeti adalet uzerine kuruluydu ve sultanin 
fonksiyonu adaletin hukum surdugunu gormekti"80 Daire-i adliyeyi "olusturan adalet, seriat, 
hukumdarlik, ordu, servet, halk toplum yapisinin temel dayanaklanni teskil etmektedir. Bu halkalardan 
biri yok olursa, devlet de toplum da gokmeye mahkumdur.81 Sosyal tabakalar arasindaki iliskinin 
duzenlenmesinde esas alinan "hakkaniyet gemberi"nde, din-devlet-toplum iliskileri fonksiyonel 
yaklasimla ele ahnip, aralanndaki bagin gerekliligi vurgulanirken, devlet-din, din-adalet birlikteliginin 
de alti gizilmektedir. Cunku Osmanh siyaset dusuncesinde devletin devami igin adalet, adaletin 
tecellisi igin de din vazgegilmez bir olgudur. 

Daire-i adliye, Osmanh toplum duzeni ve siyaset kulturunun temel ilkelerini deruhte eden bir 
formuldur. Sosyal denge bakimindan islevci bir bakis agisiyla ele ahnmakta. siyaset dusuncesi 
bakimindan, bir devletin guglu olmasimn ve devlet ile toplum arasindaki sozlesmenin sartlanni 
belirlemektedir. Devlet ne kadar guglu olursa olsun, bu kuvvetin temelinde toplum bulunmaktadir. 
Ancak toplumun menfaatleri de guglu bir devletle korunabilmektedir. 

5. Erkan-i Erbaa 

Toplumun is bolumu esasina gore, hiyerarsik yapilandinlmasinda ve sosyal tabakalara 
ayrilmasinda kullanilan temel kavram, erkan-i erbaadir. Osmanh sosyal dusunce tarihinin onemli 
konulanndan birisini olusturan ve kadim gelenegi olan82 kavrama, Farabi, ibn-i Sina, Keykavus, 
Nizamulmulk, TusT ve DevvanT gibi dusunur ve devlet adamlar tarafindan, kendi sartlan ve dunya 
gorusleri gergevesinde, islam? kimlik kazandinlmistir. Osmanhlarca da benimsenen bu tasnifte 
toplum, 1- Ulema (ehl-i ilim), 2- Asker, (ehl-i seyf), 3- Tuccar ve esnaf (ehl-i ticaret ve ehl-i hiref), 4- 
Ciftgi (ehl-i eken bigen, ziraat)83 seklinde dort zumreye ayrilmistir. Cemiyet hayati agisindan, birini 
digerine tercih etmeye de imkan yoktur.84 

Bu tasnifin onemi "devletin yasalhk kazanmis ozelliklerini, yasal olmayanlardan ayirt etmekte 
kolayhk saglamasidir."85 Ayni zamanda siyasal ve sosyal gergekligi olan bir modeldir. Fakat, fiili 

51 



toplum yapisini tam yansitmamaktir. "Tabakanin asil nesnel boyutlanni gorebilmek igin, kurahn yam 
sira, kural disi olanlan da hesaba katmak gerekir ki, bunlann syisi hayli kabanktir."86 

Islahatname muellifleri, meslekler arasi gegislere, sosyal dengeyi sarsacak uygulamalara ve 
kontrolsuz gegislere karsi gikmakta, bu tur uygulamalan kendi tecrube ve gozlemleri dorultusunda 
siddetle elestirerek, sosyal dengeyi bozacak gelismelere mudahale edilmesini istemektedir.87 Bu 
yaklasimin temel sebebini, Defterdar San Mehmet Pasa'nin gorusu ozetlemektedir "Reayayi dahi 
askeri zumresine ilhaktan tehasi lazimdir. Zira reaya serseri guruhuna girmek lazim gelursa raiyyet 
eksilir, reaya kalmayinca irad noksan gelir, devletin duzeni bozulur."88 

Osmanh siyaset dusunurlerinin bu yaklasimi, sosyal hareketlilige ve meslekler arasi gegislere 
karsi olduklan anlamina gelmedigi gibi sosyal gergegi de tam yansitmamaktadir. Islahatgi dusunurlere 
gore, bir kisi sahsi kabiliyet ve gayretleriyle, farkli meslek gruplanndan birisine, askeri veya ilmiyeye 
gegip yukselebilir. Ancak, onun konumundan istifade ederek yakinlan ayni haklara sahip olamaz. 

Islahatname muellifleri, ihtiyag durumunda, ehliyete riayet edilmesi, sosyal dengenin korunmasi 
ve igtimai duzenin bozulmamasi sartiyla sosyal hareketlilige karsi degildir. Toplumda ehliyet sahipleri 
igin basanlan oramnda dikey gegis orneklerine her zaman rastlanmaktadir. Bu fikri savunan risale 
muellifleri arasinda bile dikey gegis sayesinde bulunduklan noktalara yukselenler gogunluktadir. 
Osmanh toplumunda, Hindistan'daki kast sistemi veya, Ortagag Avrupasi'ndaki serfler, asiller, ruhban 
siniflan gibi ayrimlar yasanmamistir.89 Osmanhlann toplumu tasnif kavramlan siniflandinci 
terimlerdir, "ama sozgelimi hgiliz, Fransiz ya da Alman tarihi tartismalannda kullanilan "toplumsal 
sinif" kavraminin higbir gagnsimma isaret etmemektedir."90 

Toplumun tasnifinde, erkan-i erbaadan baska, "aksam-i erbaa91 "esnaf-i erbaa",92 "anasir-i 
erbaa",93 "dort erkan-u 'asl"94 gibi kavramlar da kullanilmistir. Islahatnamelerin hepsinde, erkan-i 
erbaa ile ahlat-i erbaa arasinda baglanti kurma ihtiyaci duyulmamistir.95 

Osmanh sosyal tabakalann siralanmasinda, sinif, zumre ve benzeri terimlerden hangisinin 
kulanihp kullanilamayacagi tartisilmaktadir.96 Osmanh dusunurleri de, sinif,97 taife,98 Zumre99 gibi 
terimler kullanmistir. 

Erkan-i erbaanin siralanisinda islahatname muellifleri arasinda farkhhklar bulunmaktadir. 
Bazilannin siralamasinda ilk sirada ulema,100 bazilannda da, askeri sinif yer almaktadir.101 Askeri 
sinifa yer vermezken ulemayi son sirada sayanlar da bulunmaktadir.102 ilmiye mensuplannin ilk 
sirada zikredilmesi, islam ve Osmanh kulturunde ilme verilen onem ile bu sinifin igtimai islevini ve etki 
gucunu gostermektedir. Erkan-i erbaanin ilk iki sirasinda, ilmiye mensuplanyla askeriyenin 
zikredilmesi, digerlerinin de son iki grubu olusturmasi, askeri ve burokratik esaslara dayanan devlet 
geleneginin tabi bir sonucudur. 



52 



6. Ahlat-i Erbaa 

Ahlat-i erbaa, "Antikgag ve Ortagag'da insanin biyolojik, ahlaki ve psikolojik fonkisoyanlanni 
etkiledigi kabul edilen dort sivi madde"dir.103 Bir tip terimi olan, ahlat-i erbaa islam ve Osmanli 
dusunurlerince gelistirilmis, mizaglann tahliline uyarlanmistir. Siyasi dusunce geleneginde ise, insan 
bedenini etkileyen dort madde ile, toplumu olusturan siniflar arasinda benzerlikler kurularak, erkan-i 
erbaa teorisindeki hakliliklanni izah etmeye galismislardir.104 iki kavram arasinda illiyet bagi 
kuranlann Onemli temsilcilerinden birisi de Katip Celebi'dir. Bu teoride, cemiyeti olusturan unsurlarla, 
ahlat-i erbaa'nm unsurlan arasinda benzerlikler kurularak, sosyal denge ve isbolum esasi 
vurgulanmaktadir. Cemiyetin duzeni, vucudun duzeni gibi dort zumrenin gorevlerini hakkiyla 
yapmasiyla saglanir. Gergi ikisinde de, hakiki ortalama tasavvur edilemez. Fakat, azalip gogalma asiri 
olmamahdir ki mizag bozulmasin, denge sarsilmasin. 

Gerek erkani-i erbaa, gerekse ahlat-i erbaa ile ilgili agiklamalardan da anlasilacagi gibi, 
Osmanli dusunurleri toplumu organik bir yaklasimla ele almakta, denge ve is bolumu esasina buyuk 
onem vermektedir. Ayni zamanda, kadim gelenegi gelistirip kendi sartlanna uyarlayarak bu 
kavramlara hayatiyet ve fonksiyonellik kazandinlmaktadir. 

7. Devlet-i Aliyye 

Osmanhlar islahatgi dusunurleri, kendilerini tanimlarken, Devlet-i Al-i Osman, Al-i Osmaniyye, 
Mulk-u Al-i Osman, Devlet-i Osmaniyye, Devlet Ebed-muddet ve Devlet-i Aliyye gibi unvanlar 
kullanmistir.105 Bu kavramlar Devletin kimliginin yaninda, sifatmi da belirlemektedir. Bu da, "ululuk, 
yucelik, buyukluk" anlamina gelen, AN veya Aliyye kelimeleriyle vurgulanmaktadir. 

Burada uzerinde durulmasi gereken konulardan birisi "devlet" terimidir. Modern 
arastirmacilar106 bu kavrami yorumlarken, gunumuz ulus-devlet anlami ve gagnsimini yaptiracak 
yorumlarda bulunmuslardir. Bu yanlis anlama, ikincil literaturdeki devlet terimiyle anlatilan tarihi 
olgulardaki somut degismelerin kapsamli tartismasim bulmamaktan kaynaklanmakta ve otomatik bir 
sekilde ortaya gikmaktadir.107 

Kavramin tarihi kokleri ve gelisimi108 Osmanli uygulama ve algilamasina da isik tutacak 
mahiyettedir. 

Devlet kelimesinin, islam tarihi igerisindeki kullanimi ile, modern donemlerdeki kullanimi 
farkihklar gostermektedir. Bunun igin belli safhalardaki anlam degisiklikleri onem tasimaktadir. 
Terimin, siyasi bir kavram haline gelmesinin ilk safhasindaki anlam, zafer, gug, veya hakimiyetin 
donusumlu olarak el degistirmesi seklindedir. Zafer, gug, iktidan el degistirmesi kavramin ana 
unsurlanni olusturmaktadir. Bu anlamda kullanima, ihtilal ile hakimiyetin Emevilerden Abbasilere 
gegisi bir ornek teskil etmektedir. ikinci safhada, devlet kelimesi, hakimiyetin el degistirmesinden daha 
gok surekliligi ifade eden bir kavram ozelligine sahiptir. Burada, nihai siyasi otorite ve yapi karsihgmda 
kullamlmaya baslanmistir. Abbasilerin hakimiyet alanlannin daralip guglerinin zayifladigi donemlerde 

53 



de devlet terimi egemen bir hanedan veya onun siyasi hakimiyeti anlaminda kullamlmistir. Devletin, 
hakimiyetin el degistirmesi ve bu hakimiyete dayali siyasi yapi anlaminda kullamlmasi islam dusunce 
tarihindeki devrT tarih anlayismin bir tezahurudur. UgunciJ safhada, kavram, tamamiyla millet-devlet 
esasina dayali, uluslararasi sistemin bir unsuru olarak tanimlanmistir. 

Kavramm tarihi surekliligi igerisinde, konumuz agisindan, ikinci safha onem tasimaktadir. 
Cimkij, Osmanhlar, kurulus devrinden itibaren uzunca bir sure hutbelerinde Abbasi halifelerinin adi 
zikredilmis, Anadolu Selguklu ve ilhanh hukumdarina tabiyet bildirilmisti. Zamanla, sinirlar genisletilip, 
hakimiyet pekistirilince, kavramm birinci safhada kazandigi mahiyet de devreye girmistir. Devlet-i Al-i 
Osman tabiri surekliligi ifade ederken, Devlet-i Aliyye, ve Devlet-i ebed-muddet kavramlannda ise, 
siyasi yapinm surekliligi yaninda, gug ve zafer de vurgulanmaktadir. Bu da gostermektedir ki, 
kavramm Osmanli tarihindeki vurgulamsi, devletin basan grafigini igine alan birseyir izlemektedir. 

Osmanh islahatnamelerinde, devlet kavraminin kullamsi, sureklilik fikrini iginde banndirmakla 
birlikte, siyasi otorite ve yapi karsihginda da kullamlmistir. Bu otorite oncelikli olarak hukumdardir. 
Andreas Titze tammlamasiyla "Devletin mesru baskaninin ya da onun temsil edenlerin karar alma 
yetkisidir."109 Katip Celebi ve Naima gibi dusunurlerin gorusleri de, devletin bu yapinm karsihgi 
olarak kullanildigini dogrulamaktadir: "Mulk ve saltanat manasina olan devlet, bir nevi gorenek uzere, 
insan toplulugundan ibarettir."110 

Buhran donemiyle birlikte gelen degisim surecinde, devlete yuklenen anlamda, din u devlet 
tabirinde de izlenebilen, geleneksel anlayisla modern anlamlan arasinda bir sahmin oldugu111 
dusunulmektedir. Kogi Bey, bu sahnimin takip edilmesinde onemli malzemeler igermektedir.112 
Devletin modern anlamda kullanilmasim Tanzimatla baslatanlann aksine, bu tarihi XVIII. yuzyihn 
baslanna kadar goturen arastirmacilann113 degerlendirmelerinde isabetleri daha yuksektir. Bazi 
arastirmacilar da XVII. yuzyih erken modern donemin baslangici saymakta, XVIII. yuzyilda bu 
degisimin hizlandigini ifade etmektedir.114 Lale Devri'yle birlikte, devlet kavraminin kullamminda, 
ibrahim Muteferrika'dan da rahatga izlenebilecek sekilde,115 modern anlayisin ilk izlerine 
rastlanmaktadir. 

8. Din u Devlet 

Osmanli siyaset dusuncesinin temel kaynaginin islam inanci oldugunu vurgulayan kavramlar ve 
semboller islahatnamelerde yogun sekilde kullamlmistir. Bu kavramlardan birisi de, "tev'eman" 
(ikizler) sayilan din u devlettir. Kavramm kullanihsinda, iki mesele dikkati gekmektedir. Birincisi 
kavramm hangi maksatlarla ve ne sekilde kullanildigi, ikincisi de devlete hangi anlamin yuklendigidir. 
Devlet kelimesinin hangi anlamda kullanildigina bir onceki kavramm agihmnda temas edildiginden 
burada din u devlet kavraminin mahiyeti ve kullanis sekli ele alinacaktir. 

Osmanli islahatgi dusunurler, eserlerinde iki kurumu bir kavramda kullanirken, birisini digerinin 
tamamlayicisi olarak gormektedir. Kavrama yapilan atiflar, devlet-din iliskisine, siyaset dusuncesinin 

54 



kaynaklanna, hukumdann yetki alanina yonelik tespitleri kolaylastirmaktadir. Devleti, "devlet 
baskammn veya onu temsile yetkili kimselerin karar alma gucu" olarak tammlayan Anderas Tietze'ye 
gore116 din u devlet, bu iktidann toplum iginde varhgini surdurme olgusu tarafindan uretilen genel 
iklime isaret etmektedir. Kavramin kullanim sekline bakildiginda, toplumu gayrete getirme ve 
yonlendirme eglimi de dikkat gekmektedir ki, bu da Tietze'yi desteklemektedir. islam siyasi dusunce 
tarihindeki, sultanin otoritesinin bagimsiz niteligi ve bagimsiz kanun yetkisi fikri Osmanhlar zamaninda 
da benimsenmis, bu durumu ifade igin daima, "§er' ve Kanun" ve "Din u devlet" terimleri kullanilmistir. 
Halil inalcik'a gore del 17 kavram, sultanin karar alma gucune ve bu gucun kaynagina isaret 
etmektedir. Kavramin "on altinci ve on yedinci yuzyillarda kullanildigi sekliyle devlet teriminin guglu 
dinsel gagnsimlar tasidigi agiktir."1 18 Din u devlet de bu gagnsimin tabii bir yansimasidir. 

Sonug 

Osmanhlarda, islam dusunce tarihinin degisik ekolleri uyumu bozmayan bir hayat alani 
bulurken, kadim kultur unsurlan da, kendilerini yeniden uretebilecek bir ortama kavusmustur. 
Islahatnamelere dayanilarak yapilan bu kavramlastirma denemesi, Osmanh siyaset dusunce 
geleneginin muhtevasini, koklerini, kaynaklanni ve soyal boyutuna da temas edilmeye gahsilmistir. 
Osmanh islahatnameleri, felsefi ve teorik gegmise ve birikime ragmen, ilk donem urunlerinin teorik 
parlakhgina sahip degildir. Yazilis gayeleri dogrultusunda, gergeklilik, pragmatiklik ve yonetim sanati 
agismdan ise daha gelismistir. Karakteristik ozelligi felsefi olmaktan ziyade gergekgilik ve pratiklik olan 
islahat risalelerinde, kendi yonetim kaygilanni gidermeyi hedefleyen ve uygulamaya yonelik bir 
siyaset anlayisi savunulmustur. Gaye, adil bir yonetim igin, sultanin ve diger yoneticilerin husnu 
siyaset anlayislanni gelistirmek, problemlerin tespit ve gozumune yardimci olmaktir. Bunun igin de, 
devletle toplum arasindaki uyum, halkin sosyal refahi, devletin muhafazasi, iktidann devam sartlan, 
ulkede duzenin saglanmasi, adaletin kurumsallasmasi esas alinmistir. 

1 Cemal Kafadar "Osmanh Siyasal Dusuncesinin Kaynaklan Ozerine Gozlemler", Modern 
Turkiye'de Siyasi Dusunce, cilt 1, istanbul 2001, 23; Bekir Karhga, "Osmanh Dusuncesinin Olusumu", 
Osmanh, cilt 7, Ankara 1999, 28-37. 

2 Mehmet ipsirli, "Osmanh idari Gelenegi'nin Tesekkulu ve Tatbikati", XV ve XVI. Asn Turk 
Asn Yapan Degerler, istanbul 1999, 109. 

3 Kafadar, 24. 

4 Serif Mardin, Yeni Osmanh Dusuncesi, istanbul 1998, 95-117; Halil inalcik, "Kutadgu 
Bilig'de Turk ve iran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri", Resit Rahmeti Arat igin, Ankara 1966, ss. 259- 
271; E. C. Bosworth, "NasThat al-Muluk" El, c. VII, 984-988. 

5 Ugler Bulduk, "Osmanh Beyligi'nin Olusumunda Oguz/Turkmen Gelenegi'nin Yeri", 
Osmanh, cilt I, Ankara 1999, ss. 161-166; Bernard Lewis, "islam Devlet ve Muessese Telakkileri 

55 



Ozerinde Bozkir Ahalisinin Tesiri", islam Tetkikleri Enstitusu Dergisi, c, II, sy., 2-4, istanbul 1960, 
209-230. 

6 Ahmet Davutoglu, "Tarih idraki Olusumunda Metodolijinin rolu: Medeniyetlerarasi 
Etkilesim Agisindan Dunya Tarihi ve Osmanh", DTvan, sy. 7, istanbul 1999, 33. 

7 Davutoglu, 50. 

8 Bu eserler, siyasetname, nasihatname, islahat risalesi, layiha gibi isimlerle 
tanimlanmaktadir. Biz, bu eserlerin islahatname olarak isimlendirilmesinin daha dogru olacagi 
kanaatindeyiz. Qunku bu eserlerde, islam siyasetname geleneginin karakteristik ozelliklerine bagli 
kalmakla birlikte, gergekligi olan tenkitlerde ve islahat onerilerinde bulunulmaktadir. Yer yer teorik 
yaklasimlar olmakla birlikte, pratik ve ahlaki kaygiyi gozeten pragmatiklik de soz konusudur. Donemin 
bu eserlerdeki teklifleri karsilayacak kavram ve eserlerin karakteristik ozellikleri dikkate alindiginda 
islahatname tammlamasi daha makul gorunmektedir. Bu eserleri islahat risalesi olarak da tammlayan 
Prof. Dr. Mehmet ipisirli de ozel bir gorusmemizde bu tammlamamiza katildigini belirtmistir. Bu 
eserlerle ilgili ozel ve genel gahsmalara kaynakga kisminda yer verildiginden, burada atifta 
bulunulmamistir. 

9 Mubahat S. Kutukoglu, "Lutfi Pasa Asafnamesi (Yeni Bir Metin Denemesi)", Prof. Dr, Bekir 
Kutukoglu'na Armagan, istanbul 1991, s. 59-60. Yazida bu nesirden istifade edilecek, notlar Lutfi 
Pasa'ya atfen gosterilecektir. 

10 Yasar Yucel "Kitabu Mesalihi'l MuslimTn ve Menafii'l-Mu'minTn", Osmanh Devlet 
Teskilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1998. Atiflar esere. Baki Tezcan, Yasar Yucel'in eserin II. Osman 
devrinde yazildigina dair gorusunun dogru olmadigim, Kitabu mesalih'in Kanuni Sultan Suleyman'in 
saltanatmin sonlanna dogru yazildigini soylemektedir. (Baki Tezcan, "II. Osman Orneginde 
"ilerlemeci" Tarih ve Osmanh Tarih Yazicihgi", Osmanh c. VII, Ankara 1999, s. 663-664). 

11 Andreas Tietze, Mustafa 'Ali's Counsel for Sultans of 1581, c. I, II, Wien 1979, 1982. 
Atiflar muellifin ismine yapilacaktir. 

12 Yasar Yucel, "Hirzu'l-Muluk", Osmanh Devlet Teskilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1998. 
Atiflar esere yapilacaktir. 

13 Mehmet ipsirli, "Hasan Kafi EI-AkhisarT ve Devlet Duzenine Ait Eseri: Usulu'l-hikem fi 
Nizami'l-i Alem", Tarih Enstitusu Dergisi, sy. 11, istanbul 1 981 , 239-278. Atiflar muellife yapilacaktir. 

14 Yasar Yucel, "Kitab-i Mustetap", Osmanh Devlet Teskilatina Dair Kaynaklar, Ankara 1998, 
Atiflar muellifin eser yapilacaktir. 

15 Kogi Bey Risalesi, haz.: Yilmaz Kurt, Ankara 1998. 

56 



16 Katip Celebi, Dusturu'l-amel. Yazida bu nesirden istifade edilecek, notlar Katip Celebi'ye 
atfen gosterilecektir. 

17 Tarih-i Naima, haz.: Mehmet ipsirli, istanbul 2002. (Eser henuz basilmamis, atiflar da 
nesir igin hazirlanan sayfalara, yapilmistir). 

18 Hezarfen Huseyin Efendi, Telhisu'l-beyan fi kavanin-i Al-i Osman, haz.: Sevim ilgurel, 
Ankara 1998. 

19 Defterdar San Mehmet Pasa, Devlet Adamlanna Ogutler (Nesayihu'l-vuzera ve'l-umera), 
haz.: Huseyin Ragip Ugural, Ankara 1987. 

20 Mehmet ipsirli, "NahTfT'nin NasThatu'l-vuzera'si", Prof. Dr. Munir Aktepe'ye Armagan, iO 
Tarih Enstitusu Dergisi, sy. 15, istanbul 1997, s. 17-27. Atiflar muellife yapilacaktir. 

21 Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-feth, haz.: Mertol Tulum, istanbul 1977, 12-13; Hasan Kafi, 253- 
255; Katip Celebi, 285. 

22 Tursun Bey, 12-13; NaTma, 15, 18; Hezarfen, 37-38. 

23 Lutfi Pasa, 98; Kitabu mesalih 115, Hasan Kafi, 249, 254, 273; Hirzu'l-muluk, 184; Kitab-i 
mustetab, 17, 20; Kogi Bey, 16; Katip Qelebi, 281, Defterdar, 99. 

24 NaTma, 18. 

25 Osman Turan, Turk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, istanbul 1979, c. I-II, 325-32. 7. 

26 Abdulkadir Ozcan, "Fatih Teskilat Kanunnamesi ve Nizam-i alem igin Kardes Katli 
Meselesi", Tarih Dergisi, sy., 33, istanbul 1982, 17-18; a. mlf., "Fatih'te Nizam-i alem Dusuncesi", 
Tarih ve Medeniyet, sayi 3, istanbul 1994, s. 17-19. 

27 Mehmet Oz, "Klasik Donem Osmanli Siyasi Dusuncesi", islami Arastirmalar, c. XII, sy. 1, 
Ankara 1999, 29-30. 

28 Bedri Gencer, "Osmanli Siyasi Felsefe ve Rejimi, Kurulusun 700. Yildonumu 
Munasebetiyle bir icmal", Akademik Arastirmalar Dergisi, istanbul 2000, 130. 

29 Hadj, Modern Devletin Dogasi, 53. 

30 Tahsin Gorgun, "Osmanli'da Nizam-i alem Fikri ve Kaynaklan Uzerine Bazi Gozlemler", 
islami Arastirmalar, cilt 13, sayi 2, Ankara 2000, 187. 

31 Gorgun, 184-187. 

32 Tursun Bey, 3. 

57 



33 Tursun Bey, 3. 

34 Tursun Bey, 12-13. 

35 Tursun Bey, 13. 

36 Gorgun, 181-182. 

37 Oz, 27-28; Ozcan, 17-26. 

38 Ozcan, 29. 

39 Ozcan, 46. 

40 Hasan Kafi, 249. 

41 Kitab-i mustetab, 1-2. 

42 Kitab-i mustetab, 4. 

43 Kogi Bey 12-14. 

44 Defterdar, 3. 

45 Defterdar, 3. 

46 Defterdar, 97. 

47 Lutfi Pasa, 68. 

48 Bu konuya, Devlet-i aliyye ve Din u devlet kavramlannda temas edilecektir. 

49 Kitab-i mustetab, 4. 

50 Kogi Bey, 13. 

51 Kogi Bey, 14. 

52 Kitabu mesalih, 1; Kitab-i mustetab, 29; Hirzu'l-muluk, 182-183. 

53 Hasan Kafi, 251. 

54 Defterdar, 83. 

55 Kogi Bey, 14. 



58 



56 Mehmet Geng, "Osmanh iktisadi Dunya Gorusunun ilkeleri", Sosyoloji Dergisi, sy. 1, 
istanbul 1989, 182. 

57 Geng, 182; ipsirli, 120. 

58 Kitab-i mustetab, 29. 

59 Hirzu'l-muluk, 182-183; Kitabu mesalih, 1. 

60 Kitab-i mustetab, 7. 

61 Kitab-i mesalih, 20; Kitab-i mustetab, 21; Hezarfen, 19; Defterdar, 72. 

62 Lutfi Pasa, 75, 77, 78, 79, 80, 84, 85, 86, 87, 92, 95, 96, 97, 98. 

63 Lutfi Pasa, 66. 

64 Ali, 140-142. 

65 Kitabu mesalih, 102. 

66 Kitabu mesalih, 93-94. 

67 Kitabu mesalih, 111, 115, 118, 120-121. 

68 Kitabu mesalih, 107, 119, 128, 129. 

69 Hirzu'l mulGk, 175. 

70 Lutfi Pasa, 75. 

71 Ugur, 106. 

72 Fikret Sancaoglu, Kendi Kaleminden Bir Padisahin Portresi Sultan I. Abdulhamid (1774- 
1789), istanbul 2001, 62. 

73 Sancaoglu, 63. 

74 Mardin, 115-117. 

75 Kinalzade, Ahlak-i alaT III, Bulak, 1833, 49. 

76 Lutfi Pasa, 91; Hasan Kafi, 254; Hirzu'l-muluk, 176; Kitab-i mustetab, 18; Kogi Bey, 65; 
Katip Qelebi, 285; NaTma, 22; Defterdar, 98. 



59 



77 Lutfi Pasa, 91; Hasan Kafi, 254; Hirzu'l-muluk, 176; Kitab-i mustetab, 18; Kogi Bey, 65; 
Katip Celebi, 285; NaTma, 22. 

78 Halil inalcik, 'Sultanizm' Uzerine Yorumlar: Max Weber'in Osmanh Siyasal Tiplemesi" 
Dunu ve Bugunuyle Toplum ve Ekonomi, sayi. 7, istanbul 1994, 26-35. 

79 Huri islamoglu, "16. Yuzyil Anadolusu'nda Koyluler, Ticarilesme ve Devlet iktidannin 
Mesrulastinlmasi", Osmanh'da Toprak Mulkiyeti ve Ticari Tanm, istanbul 1998, 60-63. 

80 Norman Itzkowitz, Osmanh imparatorlugu ve islami Gelenek, istanbul 1997, 163. 

81 Bahaddin Yediyildiz, "Osmanh Toplumu", Osmanh Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c. 1, 
istanbul 1994,444. 

82 Bogag, A. Ergene "On Ottoman justice: Interpretations in Conflict (1600-1800)" Islamic 
Law and Society, c. 8, sy 1, Brill, Leiden, 2001, 55-57; Tadasi Suzuki, "Osmanhlarda Organik BirYapi 
Olarak Toplum Gorusunun Gelismesi", ODTU Gelisme Dergisi, c. XIV, sy. 4, Ankara 1987. 

83 Hasan Kafi, 251. 

84 Nahifi, 27. 

85 Serif Mardin, Turkiye'de Toplumsal Sinif ve Sinif Bilinci, istanbul 1 992, 89. 

86 Mardin, 89. 

87 Lutfi Pasa, 81, 97-98; Kitab-u mesalih, 106; AIT, 163-170; Hasan Kafi, 253-254, Kitab-i 
mustetab, 20; Kogi Bey, 17; Katip Celebi, 286; NaTma, 17; Hezarfen, 141, 249; Defterdar, 97; NahTfT, 
27. 

88 Defterdar, 97. 

89 Yediyildiz, 482-488. 

90 Carter V. Findley, Kalemiyeden Mulkiyeye, istanbul 1996, 43. 

91 Nahifi, 27. 

92 Hasan Kafi, 252. 

93 NaTma, 16. 

94 Muteferrika, 153. 

95 iki kavram arasindaki bag, ahlat-i erbaada ele ahnacaktir. 

60 



96 Bu tartismalar igin bkz.: Suna Basak Avcilar, "Osmanli Tabakalasma Sistemine iliskin 
Gorusler Uzerine Bir Degerlendirme", Osmanli, c, II, Ankara 1999, ss. 55-68. 

97 Nahifi, 27. 

98 Hasan Kafi, 253-255. 

99 Katip Qelebi, 285-287. 

100 Kitabu mesalih, 91; Katip Qelebi 285; NaTma, 17. 

101 Hasan Kafi, 251. 

102 NahTfT, 27. 

103 Aysegul Demirhan Erdemir, "Ahlat-i Erbaa", DiA, c, 2, 24. 

1 04 Kitab-i mustetab, 25; Katip Qelebi, 285-292; Naima, 1 5-1 6; Hezarfen, 1 96. 

105 Lutfi Pasa,: 61, 69, 71, 79, 89; Kitab-i mustetab, 2, 3, 4, 8, 10, 14, 16, 19, 21, 27, 30, 36; 
Kogi Bey, 16, 22, 35, 39, 56, 63, 67, 70, 82, 86, 88, 89, 90, 91, 99, 100, 103, 104, Hezarfen, 57. 

106 §erif Mardin, Din ve ideoloji, istanbul 1990, 79-85; Metin Heper, "Osmanh-Turk Burokratik 
Kurumlasmasi-I Patrimonyalizm" Turk Kamu Burokrasisinde Gelenekgilik ve Modernlesme, Siyaset 
Sosyolojisi Agisindan Bir inceleme, istanbul 1997, 60. 

107 Hadj,49. 

108 Ahmet Davutoglu, "Devlet", DiA, cilt 9, ss. 234-240. 

109 Hadj,49. 

1 1 Katip Qelebi, 283; Naima, 25. 

111 Gencer, 112. 

112 Kogi Bey, 13, 16, 20, 23. 

113 Gencer, 112; Hadj, 45-50. 

114 Hadj, Modern Devletin Dogasi. 

115 Adil, ibrahim Muteferrika ve Usulu'l-hikem fi nizami'l-umem, Ankara, 1995, 124-155. 

116 Hadj, 49. 

61 



1 1 7 Halil halcik, Osmanli'da Devlet, Hukuk, Adalet, istanbul 2000, 42. 

118 Hadj,50. 

TiETZE, Andreas, Mustafa 'Ali's Counsel for Sultans of 1 581 , c. I, II, Wien 1 979, 1 982. 

ANHEGGER, Robert, "Hezarfen Huseyin Efendi'nin Osmanh Devlet Teskilatina Dair 
Mulahazalan", Turkiyat Mecmuasi, c. IX., istanbul 1951, ss. 365-393. 

ARSLANTURK, Zeki, NaTma'ya Gore XVII. Yuzyil Osmanh Toplum Yapisi, istanbul 1997. 

AVCILAR, Suna Basak, "Osmanh Tabakalasma Sistemine iliskin Gorusler Uzerine Bir 
Degerlendirme", Osmanh, c. II, Ankara 1999, ss. 55-68. 

BARDAKOGLU, AN, "Osmanh Hukukunun Ser'iligi Uzerine", Osmanh, c. 6, Ankara 1999, ss. 
412-417. 

BOSWORTH, C. E, "NasThat al-Muluk" EI2, c. 7, VII, ss. 984-988. 

BULDUK, Ugler, "Osmanh Beyligi'nin Olusumunda Oguz/Turkmen Gelenegi'nin Yeri", Osmanh, 
c. I, Ankara 1999, ss. 161-166. 

CELiK, Gulfettin, "Osmanh Devleti'nin Nufus ve iskan Politikasi", Divan, sy. 6, istanbul 1999, ss. 
49-110. 

CiCEK, Kemal, "Osmanh Yonetim Yapisinda Yozlasma ve Siyasetnameler", Turkiye Yonetim 
Gelenegi, ed.: Davut Dursun-Hamza Al, istanbul 1998, ss. 31-60. 

DAVUTOGLU, Ahmet, "Devlet", DiA, c. 9, ss. 234-240. 

DAVUTOGLU, Ahmet, "Tarih idraki Olusumunda Metodolijinin Rolu: Medeniyetlerarasi Etkilesim 
Agismdan Dunya Tarihi ve Osmanh", DTvan, sy. 7, istanbul 1999, ss. 1-63. 

DEFTERDAR SARI MEHMET PASA, Devlet Adamlanna Ogutler (Nesayihu'l-vuzera ve'l- 
umera), haz.: Huseyin Ragip Ugural Ankara 1987. 

DENiZ, Gurbuz, "Son Donem Bir Osmanh Aydini Bursah Mehmet Tahir Bey ve 'Siyasete 
Yonelik islami Eserler' Adh Risalesi", islami Arastirmalar Dergisi, c. XII, sy. 1, Ankara 1999, ss. 164- 
197. 

DiNCER, Omer, "Cagdas Yonetim dusuncesi Agismdan Kogi Bey Risaleleri", ilim ve Sanat, sy. 
31, istanbul 1992, ss. 43-49. 

DURSUN, Davud, "Osmanh Sultanhk Rejimi Uzerine Notlar", Cergeve, sy. 25, istanbul 2000, ss. 
27-39. 

62 



ERDEMiR, Aysegul Demirhan, "Ahlat-i Erbaa", DiA, c, 2, s. 24. 

ERGENQ, Ozer, "Osmanh Klasik Donemindeki 'Esraf ve A'yan' Uzerine Bazi Bilgiler", Osmanh 
Arastirmalan, c. Ill, istanbul 1982, ss. 105-118. 

ERGENE Bogag, A., "On Ottoman justice: interpretations in conflict (1600-1800)" Islamic Law 
and Society, c. 8, sy. 1 , 2001 , ss. 52-87. 

FAROQHi, Suraiya, Osmanh Kulturu ve Gundelik Yasam, gev.: Elif kihg, istanbul, 1 995. 

FAROQHi, Suraiya, "Cirisis and Change, 1590-1699", An Economic and Social History of the 
Ottoman Empire, 1300-1914, ed.: Halil inalcik-Donald Quataertl 994, ss. 411-636. 

FiNDLEY, Carter V., Kalemiyeden Mulkiyeye Osmanh Memurlarimn Toplumsal Tarihi, gev.: Gul 
Qagali Guven, istanbul 1996. 

FLEiSCHER, Cornell H., Tarihgi Mustafa AN, Bir Osmanh Aydin veBurokrati, gev.:, Ayla Ortag, 
istanbul 1996. 

FLEiSCHER, Cornell H., "From §eyhzade Korkud To Mustafa AN: Cultural Origins Of The 
Ottoman Nasihatname", Congress on the Social and Economic History of Turkey, ed.: Hieth W. Lowry 
vedgr. 1990. 

FODOR, Pal, "Stade and Society, Crisis and Reform in 15th-17th Century Ottoman Mirror For 
Princes", Acta Oriantalia Academia Scientiarum Hung. Tomus, c. XL, sy. 2-7, Budapeste, 1986 ss. 
217-240. 

GENCER, Bedri, "Osmanh Siyasi Felsefe ve Rejimi Kurulusunun 700. Yildonumu 
Munasebetiyle Bir icmal", Akademik Arastirmalar Dergisi, sy. 4-5, istanbul 2000, ss. 103-155. 

GENQ, Mehmet, Osmanh imparatorlugu'nda Devlet ve Ekonomi, Otuken Yayinevi, istanbul 
2000. 

GENQ, Mehmet, "Osmanh iktisadi Dunya Gorusunun ilkeleri", iUEF Sosyoloji Dergisi, sy. 1, 
istanbul 1989. 

GOKBiLGiN, Tayyip "XVII. Asirda, Osmanh Devleti'nde Islahat ihtiyag ve Temayulleri ve Katip 
Celebi", Katip Qelebi Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, Ankara 1985, ss. 196-220. 

GOKYAY, Orhan §aik, Katip Celebi'den Segmeler I, haz.: Orhan Saik Gokyay, Ankara 1981 . 

GOKYAY, Orhan §aik, "Dusturul-amel", DiA, c. 10 ss. 50-51. 



63 



GORGON, Tahsin, "Osmanli'da Nizam-i alem Fikri ve Kaynaklan Ozerine Bazi Gozlemler", 
islami Arastirmalar, c. 13, sy. 2, Ankara 2000, ss. 180-188. 

HAARMANN, Ulrich, "The Plight Of the Self-Appointed Genius-Mustafa 'AN", Arabica, c. 
XXXVIII, sy. 1, 1991, ss. 72-86. 

HADJ, Rifa'at Abou-EI, Modern Devletin Dogasi, 16. Yuzyildan 18. Yuzyila Osmanh 
imparatorlugu, Cev.: ler, Oktay Ozel-Canay Sahin, Ankara 2000. 

HADJ, Rifat Abou, "Fitnah, huruc ala al-sultan and nasihat, political struggle and social conflict 
in Ottoman society, 1560s-1770s", Actes du VI Symposium du comite Internationel d'etudes pre- 
ottomanes et Ottomanes, istanbul 1987. 

HADJ, Rifat Abou, "The Ottoman Nasihatname as a Discourse Over "Moralitiy", Robert Mantran 
etudes Reunies et presentees par, ed.:, Abduljelil Temimi, 1988, ss. 17-30. 

HATHAWAY, Jane, "Problems of Penodzation in Ottoman History: The Fifteenth through the 
Eighteenth Centuries", The Turkish Studies Assciation, c. XX, sy. 2, Fall 1996, ss. 25-31. 

HEPER, Metin, "Osmanli-Turk Burokratik Kurumlasmasi-I Patrimonyalizm" Turk Kamu 
Burokrasisinde Gelenekgilik ve Modernlesme, Siyaset Sosyolojisi Agisindan Bir inceleme, istanbul 
1997, ss. 54-71. 

HEZARFEN HUSEYiN EFENDi, TelhTsu'l-beyan fi kavamn-i AN Osman, haz.:, Sevim ilgurel, 
Ankara 1998. 

HOVARD, Douglas A., "Ottoman Historiography and the Literature of "Decline" of the Sixteenth 
and Seventeenth Centuries", Journal of Asian History, c. XXII, sy. 1, 1988, ss. 52-77. 

ITKOWiTZ, Norman, Osmanh imparatorlugu ve islami Gelenek, gev.: ismet Ozel, istanbul 1997. 

iNALCIK, Halil, Osmanh imparatorlugu Toplum ve Ekonomi, istanbul 1993. 

iNALCIK, Halil, Osmanli'da Devlet, Hukuk, Adalet, istanbul 2000. 

iNALCIK, Halil, "Osmanhlarda Saltanat Veraseti Usulu ve Turk Hakimiyet Telakkisiyle ilgisi", AU. 
Siyasal Bilgiler Fakultesi Dergisi, c. XIV, sy. 1 , Ankara 1959, ss. 69-94. 

iNALCIK, Halil, "Kutadgu Bilig'de Turk ve iran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri", Resit Rahmeti 
Arat igin, Ankara 1966, ss. 259-271 . 

iNALCIK, Halil, 'Sultanizm' Ozerine Yorumlar: Max Weber'in Osmanh Siyasal Tiplemesi", 
Toplum ve Ekonomi, sy. 7, istanbul 1994, ss. 26-35. 



64 



iPSiRLi, Mehmet, "Hasan Kafi EI-AkhisarT ve Devlet Duzenine Ait Eseri: Usulu'l-hikem fi 
nizami'l-alem", Tarih Enstitusu Dergisi, sy. 11, istanbul 1981 ss. 239-278. 

iPSiRLi, Mehmet, "Islahat", DlA, c. XIX, istanbul 1999c ss. 170-174. 

iPSiRLi, Mehmet, "NahTfT'nin NasThatu'l-vuzera'si", Prof. Dr. Munir Aktepe'ye Armagan, Tarih 
Enstitusu Dergisi, sy. 15, istanbul 1997, ss. 15-27. 

iSLAMOGLU, Huh, "16. Yuzyil Anadolusu'nda Koyluler, Ticarilesme ve Devlet iktidannin 
Mesrulastinlmasi", Osmanli'da Toprak Mulkiyeti ve Ticari Tanm, ed.:, Caglar Keyder, Faruk Tabak, 
gev.:, Zeynep Altok, istanbul 1998, ss. 59-82. 

iPSiRLi, Mehmet, "Osmanh idari Gelenegi'nin Tesekkulu ve Tatbikati", XV ve XVI. Asn Turk 
Asn yapan Degerler, ed.: Abdulkadir Ozcan, haz.: Mahir Aydm, istanbul 1999a, ss. 109-121. 

KAFADAR, Cemal, "Osmanh Siyasal Dusuncesinin Kaynaklan Uzerine Gozlemler", Modern 
Turkiye'de Siyasi Dusunce, c. 1, istanbul 2001, ss. 23-28. 

KALIN, ibrahim, "Osmanh Dusunce Geleneginin Olusumu", Osmanh c. VII, Ankara 1999, ss. 38- 
43. 

KARLIGA, Bekir, "Osmanh Dusuncesi'nin Olusumu", Osmanh, c. 7, Ankara 1999, ss. 28-37. 

KINALIZADE ALi EFENDi, Ahlak-i alaT, Bulak 1833. 

KOQi BEY RiSALESi, haz.: Yilmaz Kurt, Akgag Yayinlan, Ankara 1985. 

KOKSAL, Osman, "XVII. Yuzyilda Osmanh Devleti'nde Islahat ihtiyacinm Algilanisi ve Islahat 
Temayulleri", Osmanh, c. VII, Ankara 1999. 

KOtOKOGLU, Mubahat S., "Lutfi Pasa Asafnamesi (Yeni Bir Metin Denemesi)", Prof. Dr. Bekir 
Kutukoglu'na Armagan, istanbul 1991, ss. 49-120. 

LEVENT, Agah Sim, "Siyaset-nameler", Turk Dili Arastirmalan Yilhgi-Belleten, Ankara 1962, ss. 
167-194. 

LEWiS, Bernard, "islam Devlet ve Muessese Telakkileri Uzerinde Bozkir Ahalisinin Tesiri", gev.: 
Salih Tug, islam Tetkikleri Enstitusu Dergisi, c, II, sy. 2-4, istanbul 1960, ss. 209-230. 

LEWiS, Bernard, "Ottoman Observers of ottoman Decline", islamic Studies, c. I, sy., 1, 1962, ss. 
71-87. 



65 



MAJER, Hans Georg, "Die Kritik Anden Ulema in den Osmamshen Polotischen Traktaten Des 
16-18. Jahrhundersts", Turkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920), Ankara 1980, ss. 147- 
155. 

MARDiN, Serif, Din ve ideoloji, istanbul 1990. 

MARDiN, §erif, Turkiye'de Toplum ve Siyaset, istanbul 1992. 

MARDiN, Serif, Yeni Osmanli Dusuncesinin Dogusu, istanbul 1998. 

MURPHEY, Rhoads, "The Veliyuddin Telhis Notes on the Sources and interelations between 
Kogi Beg and Comtemporary Advice to Kings", Belleten, c. XLIII, sy. 171, Ankara 1978, ss. 547-571. 

MURPHEY, Rhoads, "Mustafa AN and the Politics of Cultural Despair", international Journal Of 
Middle eas Studies, sy., 21, 1986, ss. 243-255. 

NAiMA, Tarih, haz.: Mehmet ipsirli, basilmamistir, istanbul, 2002. 

OCAK, Ahmet Yasar, "Din ve Dusunce", Osmanli Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c. II, ed.:, 
Ekmeleddin ihsanoglu, istanbul 1998, ss. 164-173. 

OKUMUS, Ejder, "ibn Haldun ve Osmanh'da Cokus Tartismalan", Divan, sy. 6, istanbul 1999, 
ss. 135-151. 

OZ, Mehmet, "IV. Murat Devrine Ait Gelenekgi Bir Islahat Teklifi", Turkiye Gunlugu, Ankara 

1993, ss. 80-85. 

OZ, Mehmet, "Klasik Donem Osmanli Siyasi Dusuncesi", islami Arastirmalar, c. XII, sy. 1, 
Ankara 1999, ss. 27-33. 

OZ, Mehmet, Osmanh'da Cozulme ve Gelenekgi Yorumlar, istanbul 1997. 

OZ, Mehmet, "On yedinci Yuzyilda Osmanli Devleti: Buhran, Yeni Sartlar ve Islahat Cabalan 
Hakkinda Genel Bir Degerlendirme", Turkiye Gunlugu, sy. 58, Ankara 1999, ss. 48-53. 

OZCAN, Abdulkadir, "Defterdar San Mehmet Pasa'nin Mali Gorus ve Faaliyetleri", ill. 
Guneydogu Avrupa Arastirmalan Dergisi, sy. 10-11, istanbul 1981, 239, 252. 

OZCAN, Abdulkadir, "Fatih Teskilat Kanunnamesi ve Nizam-i Alem igin Kardes Katli Meselesi", 
iU. Tarih Dergisi, sy. 33, istanbul 1982, ss. 7-56. 

OZCAN, Abdulkadir, "Fatih'te Nizam-i alem Dusuncesi", Tarih ve Medeniyet, sy. 3, istanbul 

1994, ss. 17-19. 



66 



OZVAR, Erol, "Osmanh Tarihinin Donemlendirme Meselesi ve Osmanh Nasihat Literaturu", 
Divan, sy. 7, istanbul 1999, ss. 135-151. 

MURPHEY, Rhoads, Kanunname-i sultanT IT Aziz Efendi, On Yedinci Yuzyilda Bir Osmanli 
Devlet Adamimn Islahat Teklifleri, 1985. 

ROHBORN, Von Klaus, "Mustafa AN und die osmnaniche Promemorien-Literatuar bis zur Mitte 
des 17. Jahrhunderts", ZDMG, sy. 137, Wisbaden 1987, ss. 34-43. 

SAHiLLiOGLU, Halil, "16. Yuzyil Sonu Osmanli Tacirleri-Vergi Adaleti-(AIT'nin Nushatu's- 
salatTn'inden)", Toplum ve Bilim, sy. 6-7, istanbul 1978, ss. 157-174. 

SARICAOGLU, Fikret, Kendi Kaleminden Bir Padisahin Portresi Sultan I. Abdulhamid (1774- 
1789), istanbul 2001. 

SAVAS, ibrahim, "Layiha Gelenegi iginde XVIII. Yuzyil Osmanli Islahat Projelerindeki Tespit ve 
Teklifler", Bilig, sy, 9, Ankara 1999, 87-1 12. 

SEVERCAN, Sefaettin, "AIT'nin Siyaset Felesefesi", islamiyat, c. II, sy. 4, Ankara 1999, ss. 123- 
144. 

SUZUKi, Tadasi, "Osmanhlarda Organik Bir Yapi Olarak Toplum Gorusunun Gelismesi", ODTU 
Gelisme Dergisi, c, XIV, sy. 4, Ankara 1987, ss. 372-396. 

SEN, Adil, ibrahim Muteferrika ve Usulu'l-hikem fi nizami'l-umem, Ankara 1995. 

TEZCAN, Baki, "II. Osman Orneginde 'ilerlemeci' Tarih ve Osmanli Tarih Yazicihgi" Osmanli c. 
VII, Ankara 1999, ss. 658-668. 

TURSUN BEG, TarTh-i Ebu'l-Feth, haz.: Mertol Tulum, istanbul 1977. 

UGUR, Ahmet, Osmanli Siyasetnameleri, ts. 

UYSAL, Halil-Mehmet HARMANCI, "Osmanh Qagi Turkge Siyaset Kitabiyati", Makalat, sy. 2, 
Konya1999, ss 109-130. 

YEDiYILDIZ, Bahaeddin, "Turk Vakif Kuruculannin Sosyal Tabakalasmadaki Yeri", Osmanli 
Arastirmalan, c. II, istanbul 1982, ss. 143-164. 

YEDiYILDIZ, Bahaeddin, "Osmanli Toplumu", Osmanli Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c. 1, ed.: 
Ekmeleddin ihsanoglu, istanbul 1994, ss. 421-512. 

YILMAZ, Coskun, "Hasan Kafi el-Akhisan'nin Yonetim Dusuncesi", ilim ve Sanat, sy. 34, 
istanbul 1992, ss. 42-48. 

67 



YILMAZ, Coskun, "Hezarfen Bir Sahsiyet: ibrahim Muteferrika ve Siyaset Felsefesi", istanbul 
Armagam 4, Lale Devri, haz.: Mustafa Armaganistanbul 2000, ss. 259-333. 

YILMAZ, Coskun, "Osmanhlarda Siyaset Dusuncesi", Akademik Arastirmalar Dergisi, istanbul 
2000, ss. 43-84. 

YILMAZ, Coskun, "Siyasetnamelere Gore Siyasetin Yozlasmasi ve Temiz Siyaset ilkeleri", Yeni 
Turkiye, sy. 14, Ankara 1997, ss. 1366-1384. 

YILMAZ, Coskun, "Siyasetnameler ve Osmanhlarda Sosyal Tabakalasma" Osmanh, c. IV, 
Ankara 1999, 69-81. 

YUCEL, Yasar, Osmanh Devlet Teskilatma Dair Kaynaklar, Ankara 1988. 



68 



XVIII. Yiizyil Osmanh Aydinlanna Gore ilrniye Te§kilatmdaki Qozulmeye 
ilifkin Tespit ve Teklifler / Yrd. Dog. Dr. Kayhan Atik [s.45-51] 

Kinkkale Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanh Devleti'nin siyasT tarihi, fetih ve zaferleri, muesseseler tarihi ile ilgili hemen hemen 
yeterli kaynak ve arastirmalara sahip olmamiza karsihk; siyasi yapi, devlet felsefesine dair 
kaynaklanmiz henuz yeterince incelenmemistir. Bu konular umumi ve hususi tarihlerde de boluk 
porguk olmasina ragmen, asil itibanyla siyaset-name, layiha turu eserlerde mevcuttur. 

Siyaset-namelerle alakah galismalar henuz gok yenidir; son yillarda tarihgiler, sosyologlar, 
siyaset bilimciler ve iktisatgilar bu eserler uzerinde galismalar yapmaya baslamistir. Tabii olarak bu 
durum sevindirici bir hadisedir. Cunku siyaset-namelerin gun yuzune gikanlmasi ile, Osmanh siyasal 
dusuncesi ve devlet felsefesi daha da iyi anlasilacaktir. Ayrica Osmanh siyasal dusuncesi anlasildigi 
zaman; Selguklu, Karahanh, Gazneli, Uygur, Gokturk, Hun, siyasal dusunceleri de daha iyi 
anlasilabilir. 

Osmanh siyasal dusuncesini ortaya koymak igin siyaset-namelerin arastinlmasi iki asamah 
gahsmayi gerektirir. Birinci asamada, Siyaset-namelerin kaynak olarak ele ahnmasi icap etmektedir. 
Genel olarak bu is tarihgilere dusmektedir. Veya kaynaklara inebilen ehil kimseler demek belki daha 
dogru olur. Oncelikle kaynak olarak bu eserlerin gun yuzune gikanlmasi ve ilim alemine sunulmasi 
gerekir. ikinci asama, birincisi kadar, belki de ondan daha onemlidir. Zira bu asama, ortaya gikan 
kaynaklann analiz ve sentezlerle gok iyi degerlendirilmesi asamasidir. Bu gergevede eserlerin 
degerlendirilmesi ve sentezi safhasinda bir gok bilim dahnin katkisi olabilir. Tarihgiler, hukukgular, 
siyaset bilimciler, sosyologlar, iktisatgilar, egitim bilimciler kisaca butun sosyal bilimciler kendi bakis 
agilanna gore agihm getirebilirler. 

Qunku siyaset-nameler, nasihat-nameler ve layihalar siyasT, sosyal, iktisadT, hukukT, askerT 
konularda onemli bilgi vermektedirler. Cok genel manada siyaset-name ve nasihat-nameler 
belirttigimiz konularda olmasi gerekenleri dile getirirken layihalar olmus veya olan durumdan 
bahsederler. Kesin gizgilerle, Siyaset-name ve layihalan ayirmak da zordur. Cunku bu tarifler bazen 
birbirine girmis de olabiliyor. Ayrica siyaset-name ve layihalann en onemli ozelligi ise, Osmanh 
Devletinin iginde bulundugu bunahmi ve gozum yollanni aramasi; ayni zamanda siyasT sosyal, 
iktisadT, askerT ve egitimle ilgili problemleri ortaya koyarak, ilgilileri uyarmaya ve bu problemlerin 
gozum yollanni gostermeye gahsmasidir. 

Osmanh Devleti'nde XVI. yuzyilin ikinci yansindan itibaren siyasT, sosyal, iktisadT bozulmalara 
karsi aydmlar, ilim adamlan, siyaset-name, nasihat-name, layiha turu eserler yazmaya baslamistir. Bu 
tur eserlerin ilki sayilan, Sadrazam Lutfi Pasa'nin "Asaf-name" adh eseridir. Siyaset-namelerle ilgili 
genel degerlendirme Ahmet Ugur tarafindan yapilmistir. Bu eserlerle ilgili derli toplu gahsma ise 
Mehmet Oz tarafindan yapilmistir.1 

69 



Osmanh Devleti'nin gozulmesi ile ilgili su noktayi da goz onunde bulundurmamiz gerektigine 
inaniyoruz. Devlet ya da milletlerin bunahmlarinin, aksakhklannin sebeplerini sadece siyasi, iktisadi 
ve askeri sebepler dikkate ahnarak bir degerlendirmeye tabi tutulmasi bazi hatalar ve yanhs 
anlamalarla birlikte, eksik yorumlamalann yapilmasi ihtimalini artirabilir. Tabii olarak siyasT, iktisadi ve 
asken boyutlar ihmal edilmeden, egitim ve Kultur yapilarimn da ele almarak yapilan arastirmalar ve 
ortaya gikan sonuglar daha gergekgi olacaktir. 

Osmanli devlet teskilatini olusturan ilmiyye, kalemiyye, seyfiyye denilen sac ayagimn belki de 
en onemli ayagini ilmiyye teskilati teskil etmektedir. Zira kadilar, muftuler, muderrisler, cami gorevlileri 
medreseden mezun olan ilmiyye teskilatina mensup idi. Ayrica vezire denk bir mertebede olan 
seyhulislam ve divan uyelerinden kadiasker, defterdar ve nisanci da ilmiyye sinifina ait olunca, ilmiyye 
teskilatinin Osmanli imparatorlugu igin onemi agikga ortaya gikmaktadir. 

iste bu sebeple ilmiyye teskilatinin bozulmasi, Osmanli imparatorlugu igin buyuk onem arz 
etmektedir. Dolayisiyla devletin bunahma dusmesinin en onemli sebeplerinden biri belki de en 
onemlisi, ilmiyye teskilatinin gerilemesi veya bozulmasidir. Bu bakimdan asagidaki siyaset- 
namelerdeki incelemelerimizde sadece ilmiyye teskilatinin gozulmesi ve bu konudaki tespit ve teklifleri 
arastirmaya galistik. 

Daha onceki galismalanmizda, XVI. ve XVII. yuzyillarda ilmiye teskilatinin gozulmesine iliskin 
tespit ve teklifleri ayri ayri hazirlamistik.2 Bu galismamizda da XVIII. yuzyilda ilmiye teskilatinin 
gerileme sebepleri ve gozum yollanna iliskin tespit ve teklifleri arastirmaya gahsacagiz. 

Cahsmamizda sirasiyla Defterdar San Mehmet Pasa'nin "Nesayihu'l-Vuzera ve'l-Umera" (1714- 
1717), ibrahim Muteferrika'nin "Usulu'l-Hikem ft Nizami'l-Umem" (1732), Canikli AN Pasa'nin "TedbTr-i 
CedTd-i Nadir" (1776), Suleyman Penah Efendi'nin "Penan Efendi Mecmuasi" (1770-1780) adh 
eserleri degerlendirilmeye alinacaktir. Once eserin yazarlan ve muhtevalan hakkinda genel bilgi 
verildikten sonra bunlan topluca degerlendirecegiz. 

Defterdar San Mehmet Pasa, Nesayihu'l-Vuzera ve'l-Omera (1714-1717) Muhtemelen 1655- 
1658 yillan arasinda istanbul'da dogan Mehmet Efendi, tahminen 12-15 yaslannda Ruzname-i Evvel 
dairesine girmistir. Daha sonra yukselerek Ruzname Katipligi'ne ve daha sonra uzun yillar Defterdar 
Mektupgulugu gorevinde bulunmustur. 1702 yihnda Rami Mehmet Pasa sadrazam olunca eski yakini 
Mehmet Efendi'yi kisa zaman sonra Defterdar yapti. 1703 Edirne Vakasi sonrasinda birkag kez bu 
makama geldi. 1714 yihnda istanbul'dan uzaklastinlarak Selanik Beylerbeyiligi'ne tayin edildi. 1716 
yihnda tekrar Defterdar tayin edilse de, 1717'de bu makamdan yeniden uzaklastinldi ve Selanik 
valiligine gonderildi. Mehmet Pasa valiligi sirasinda dikkatsizlik, ihmal, padisah hakkinda kotu soz 
soylemek gibi suglardan dolayi Kavala'da tevkif edilerek, elli yil hizmet ettigi devletin emriyle idam 
edildi. Yazar, eserini muhtemelen 1714-1717 yillan arasinda kaleme almistir. Eseri bir mukaddime, 
dokuz bab ve iki zeylden meydana gelmistir.3 Eser genel olarak devlet adamlarimn ozelliklerinden, 
davranislanndan, halkin durumu, rusvet, bazi devlet dairelerindeki bozukluklan ve bunlann islah 

70 



edilmeleri ile ilgili tekliflerden meydana gelmistir. Bazi gahsmalarda, Mehmet Pasa'mn bu eseri genel 
olarak degerlendirilmistir.4 Fakat biz bu eserin ve bundan sonraki eserlerin sadece ilmiye 
teskilatindaki bozulmalarla ilgili bolumlerini incelemeye galisacagiz. 

Eserin ikinci bolumunde, "sayet vezTr-i azam, vilayet valisi, mir-i miran, umera ve diger 
gorevliler, bir kimsenin seriata ve kanuna aykin bir is igin verdigi rusvete iltifat etmeyip, hatta ona karsi 
mucadele yaparsa, onun emrinde galisanlar da bu tur kotu islere tevessul etmezler" diyerek devlet 
adamlannin rusvet alip almamalannin onemini belirtmistir. Hatta adaletli bir vezirin rusvet almamasi 
halinde baska bir iyiligi olmazsa bile, bunun yeterli bir ustun nitelik olacagini belirtir. Fakat yazar, 
"zamaninda kadilann birgogunun rusvetin adini 'mahsul' koyup Allah'in emirlerini yerine getirmeyip, 
Allah korusun hangi taraf daha fazla rusvet verirse ona hukmeder. isterse alacakliyi borglu, muflisi 
karun gikanr" diyerek kadilann rusvete ne kadar bulastiklanni ve rusvetin hangi safhada oldugunu dile 
getirir. Yazar kadilarla ilgili problemi ortaya koymus, hemen arkasindan gozumunu soyle ifade 
etmistir: 

"Allah nzasi igin bu kisiler gok siki bir sekilde arastinlarak bulunmali ve sozu gegen yoldan 
uzaklastinlmahdir." 

Defterdar San Mehmet Pasa, hakimler, kadilarla ilgili olarak su goruslere de yer verdigi gorulur. 
Osmanh Devleti'nde devlete hizmet eden, yararh isler yapan beylerbeyi sancakbeylerine omur 
boyunca devletin tevcih ve ihsanda bulunmasi gerekir. Kanuna aykin hareket edenlerin, usulune 
uygun cezalandinlmasi, buyuk hakimler ve kadi efendiler imtihan olunarak, bilgisi olmayip, yetersiz 
olanlar ihrag edilmeli, bunlann gorevleri de bilgi ve fazilet sahibi kimselere verilmelidir. Bu sekilde 
davranihrsa kesinlikle kimse ne rusvet verir ne de rusvet alir. Bu takdirde rusvetgilik busbutun ortadan 
kalkar. Boylece hakimler adaletli olur, halkta zulum ve adaletsizlikten kurtulur. 

Medreselerde muderrisler arasinda cereyan eden hadiseleri goz onune alarak onlann tayin ve 
terfileri hususunda su tedbirlere yer verir: 

"Ve muderrisTn u ulema zumresi reisu'l-ulema olanlar ile musavere olunub mansiblan anlann 
ilamlan ve reyleri ile virilub birbirlerinin hilafina soyledikleri kelamlan isga' olunmamak gerekdir."5 

Medreselerdeki muderrislerin bozulmasi ile ilgili olarak sunlan ifade eder: Divan hizmetlilerinden 
olan zenginlerden ve medreselerde mollahk ele gegiren ulema gocuklanndan din hizmetlerine ve 
kanuna uymayan yerlere atanmis olanlann durumlan yoneticiler aracihgiyla incelenmesi halinde, 
sayilannm bilinenden bir hayli fazla gikacagi ileri surulmektedir. 

Yazara gore, vezir ve beylerbeylerinden baslamak uzere diger memurlar, hakimler ve kadilar 
rusvete dalmislardir. Hakimler arasinda rusvet o dereceye gelmis ki, kirn daha fazla rusvet verirse, 
isterse tamamen suglu olsun o beraat ediyor, digeri ise ceza aliyordu. Aynca medreseler ve hocalar 
da bozulmus, ulemadan bir kisminin gocuklannin cahil ve yetersizliklerine ragmen gorev almalan, 
ulemanin tayin sistemindeki aksakliklar, huzursuzluklann gikmasina sebep oluyordu. 

71 



ibrahim Muteferrika, Usulu'l-Hikem ft Nizami'l-Umem (1726) 

1674 yihnda Kolojvar'da dunyaya gelmistir. Kalvinist bir Macar aileye mensup olan ibrahim 
Muteferrika, 1692 yilinda Tokoli ayaklanmasi esnasinda akinci Turk mufrezesinin eline dusmus ve 
istanbul'a getirilmistir. 1715 yilinda, muteferrikalik ile Viyana'ya gonderilmis, 1716'da Avusturya'ya 
karsi ayaklanan Macarlann tercumani olarak Belgrat'ta bulunmustur. 1737 yilinda muzakereler igin 
Lehistan'a gonderilmistir. 1945 yilinda vefat etmis, mezan Aynahkavak'tadir.6 

ibrahim Muteferrika, devlet hizmetinde uzun yillar hizmet yapmis, tecrube ilim ve kabiliyeti ile 
kendini kabul ettirmis, Turk kultur hayatina onemli bir hizmet olan matbaanin tesisi hususunda yogun 
gaba sarf etmistir. Aynca bu eseriyle de devletin bunyesindeki bozukluklan tespit etmis ve gozumu 
igin de gareler one surmustur. Eseri ise, mukaddime, fasillara aynlan ug bab ve sonug olarak tertip 
edilmistir. 

Yazar halki dort kisma ayirir ve hepsinin idaresinin devlet baskamna verilmesi gerektigini 
belirtir. Bu dort sinif insan, a) Ashab-i Seyf b) Ashab-i Kalem c) Ashab-i Hars u Ziraat d) Ashab-i 
Hirfet u Ticaret'dir. Bunlann en onemli kismi, Ashab-i seyfdir. Qunku sultan, vukela, vuzera, mTr-i 
mTran, subaylar ve askerlerin tumu bu sinifa mensuptur. Bunlann en onemli vazifeleri ise, ashab-i 
kalem sinifindan ulema ve hukemamn rey ve tedbTrine muracaat ederek butun bu siniflan zabt-u rabt 
altina almaktir. iste bu suretle adalet gergeklesmis, iyi yonetimle halkin ve butun siniflannin islerini 
esit ve duzenli bir sekilde idare etmis olur. 

Muteferrika burada, oteden beri Osmanh muelliflerinin belirttigi dort sinif insandan en 
onemlisinin ashab-i seyf oldugunu belirtir. Bunlann en onemli islerinde ilim adamlannin, gorus ve 
tavsiyelerine muracaat ederek ancak boylece iyi biryonetimin olacagini dile getirir.7 

islam Askerlerinin yenilgiye ugramasinin sebeplerini ise soyle siralar: 1- §er'i hukumlerin 
icrasinda noksanliklar 2- Adalete ozen gostermeme 3- iyi siyaset ve idare etmede gevseklik 4- isleri 
ehline vermeme 5- Ahnan kararlarda istisare etmeme 6- ilim adamlan ve is bilir kimselerin gorusuyle 
is yapmama 7- Rusvetin yayginhgi gibi sebeplerdir. Burada yazar, iki maddede ilim adamlannin 
onemini vurgulamis ve onlarla butun konulann istisare edilmesini ve onlarm gorusleri ile is yapilmasini 
tavsiye etmistir.8 

Yazar ikinci babda, cografya ilminin faydalanndan bahsetmistir. Yeryuzu sekilleri, yollar ve 
mesafeleri, yeryuzunde yasayan milletlerin yasayis tarzlannin, cografya ilminin konusu oldugunu 
belirtmistir. Ona gore dusman ulkeleri durumunun her yonu ile bilinmesi gerekir. Devlet adamlan bu 
gorev ile bizzat sorumluluklarim, ancak cografyayi iyi bilmekle yerine getirebilirler. Qunku yeryuzunde 
meydana gelen olaylann takibi, dogru yanlis taraflan, mumkun ve muhal yonlerini tespit igin, cografya 
bilgisine ihtiyag vardir. 

Tarih ilminin onemini ve cografya ilminin onu daha iyi anlamaya yardimci oldugunu, Hz. 
Adem'den bugune kadargelmis gegmis olaylann herhangi birini ogrenip, faydalanmak isteyen sahsin, 

72 



o olayin gegtigi yoreyi cografya kitaplanndan incelemek suretiyle, o bolgeye gitmis, gormus ve olayin 
iginde bulunmus gibi vakif olacagini soyle ifade eder: "ibret-numa-yi alem ve basTret-feza-yi beni- 
Adem olan ilm-i tevarih hadd-i zatinda bir ilm-i refiu'l-kadr ve celTlu'l-itibar ve mudebbiran-i devlete ilm 
u marifeti vacib ve lazim bir rehber-i hakTkat-perver oldugu beyandan musta'nidir. Fenn-i cografya ise 
ulum-i tevarihin zabt-u rabtina medar-i azTm ve tarTk-i suhulet-rehin oldigi zahir ve numayandir. Zira 
ibtida-yi hilkat Hazret-i Adem'den bu ana gelince, ser-guzest-i benT Adem'e ve bil-cumle vekayi ve 
havadis-i ruzgara ilm u ittila' tahsilinden su-mend olmak arzu ve istiyakinda olan erbab-i ma'arif ve 
kutub-i tevanhde bir kavm ve kabTlenin hal-i ser-guzestin gorub ve isitdikde fil-hal sahayif-i cografyayi 
agub ol kavl ve kabTlenin meskenleri olan mahalli bulub, nazar eyledukde, varmi§ ve g6rmu§ ve 
Vak'ada bulunmu§ mertebede vakit-i ahval ve kaziyye sahTfe-i dTI u derununda mahfuz ve sabit ve 
ber-kararolur."9 

ibrahim Muteferrika, medrese ve ilmiye te§kilatmin problemlerine girmemi§tir. Fakat pozitif 
ilimlerin, ozellikle cografya ilminin onemi uzerinde durmu§tur. Belki de o donemde medreselerde 
pozitif ilimlere gok fazla deger verilmedigi igin, bunun eksikligini hissetmi§ ve bu ilmin ehemmiyetini 
agiklama geregi duymu§tur. 

Bilindigi uzere Katip Qelebi de felsefenin kaldirilmasinm medreselerin goku§unun belirtisi 
oldugunu belirtmekteydi. 

Canikli AN Pa§a, TedbTr-i 

CedTd-i Nadir (1776) 

1711 yihnda Canik'te dogan AN Pa§a, 1769/70'te Bogdan seraskeri maiyetine memur oldu, yine 
ayni yil vezirlik rutbesiyle Erzurum valisi ve Kars seraskeri oldu. 1776'da Sivas valisi, 1777'de Kirim 
seraskeri, 1778'de Erzurum ve 1779'da Trabzon valisi oldu. Ayni yil azledildi ve rutbesi alindi ise de 
1780 yihnda vezirligi tekrar iade edilerek Trabzon valiligine memur edildi. 1783-1784 yihnda ikinci 
defa Erzurum valisi oldu. Yaklasik bir yil sonra, 1784-1785 yihnda 74 yasinda oldu. 10 

Canikli AN Pasa, eserini kaleme alma sebebini soyle agiklar: "Devlet-i Aliyye'nin sanmin 
terakkTsi sebepleri daima zikr u fikrumuz oldigi ecilden, kirk yedi nev'i muhtevT bir risale tertib 
eyleduk."1 1 

Hem sebep-i telif kisminda hem de eserin baslangicinda verilen fihristte ve derkenara da aynca 
yazilan konu bashklan itibanyla, risale kirk yedi ayri konudan meydana gelmistir. Tabiatiyla biz 
burada ilmiye teskilatinin gozulmesini arastiracagiz. 

Yazar, hemen hemen butun siyaset-name, layiha ve risalelerde soz konusu edilen bir hususa 
isaret ederek "edna ademe ala rutbe virulmesunde kat'a faide yoktur." diyerek, liyakatsiz kisilere hak 
etmedikleri mansib ve rutbe verilmesini tenkit etmektedir. 



73 



Canikli AN Pasa, "en-nasu ala dini (sulukT) mulukThim" ifadesiyle padisahin ornek bir konumda 
oldugunu ve onun maiyyeti, hizmetinde olanlar ve tebaasinin da onu taklit ettiklerini savunmaktadir. 
Kanuni Sultan Suleyman'in hukuka olan ilgisi ve kanunlann uygulanmasi ile ilgili gayreti, butun islerin 
hukuka uygun olmasini temin etmistir. Gazi Murat Han'in seceati ve celaleti sebebiyle, onun 
zamanmda bu sifatlan tasiyan birgok insan yasamistir. Fakat yazar kendi zamanmda, kanuna itibar 
edilmedigini, ilme onem verilmedigini soyle ifade eder: "Padisahimiza lazim olacak her turlu tarik uzre 
hareket itmeli ki, nas dahi ana taklid ide; evvela, lazim olacak ser'a ve kanuna itibar ide ki, halk dahi 
umunni ser'a ve kanuna tatbik eyleye; saniyen, celaline ma'il ola ki, nas dahi celaline mubtela olalar; 
salisen, marifete itibar ide ki, herkes marifete heves ide. Bu asnmizda celadete itibar olmadigindan, 
nam ve san sahibi adem kalmadi. Oyle olunca, sevketlu mehabetlu padisahimuz bunlara itibar itmeli 
ki, herkes tankine heves ide. "12 

Yine yazar bu durumun asil sebeplerini de soyle agiklar: "Bu makule su-i edeb, sevketlu 
padisahimizi zemm degul, nasin halini bildurmek igin tahrir olunmisdur; evvela, ulema efendiler tariki 
uzre hareket itmez oldilar, ca'iz deyu hile-i ser' tatbik itdiler." 

Yazar burada belirtilen ozelliklerin padisahta olmadigim, halkin durumunu ortaya koymak igin 
yazdigini ifade eder. Aynca ulemanin kanuna aykin hareket ettigini, bu yiizden de nufuzlannm 
kalmadigini dile getiren yazar, havas ve avamin gogunun harami helal saydigini kendilerine itibann 
olmadigim, aynca ulemanin kanuna aykin hareket ettigini; bu yuzden de nufuzlannm ve itibarlarmin 
kalmadigini belirtir. Bu konuda padisahin yapmasi gereken seyleri soylece siralar: 

"Padisah-i alem efendimize lazim olacak tedbir' budur ki, bazi mansiblann azl u nasbinda kati 
gok hata olur; evvela defterdann, saniyen tersane emininin, salisen cebecibasi, tophane nazin, 
baruthane emininin azlinde gok zarar vardir. Bunlann tiz tiz azilleri buna kiyasdur."13 

Canikli AN Pasa, ulemanin gok onemli bir konumda oldugunu, padisahin her hususu, ulema, 
suleha ve rical-i devlet ile mutlaka musavere etmesi gerektigini savunur. istisare hususuna gok onem 
veren yazar, gorevlendirilecek kisilerin de istisare ile tayin edilmesini, buna riayet edilmediginden, 
buyuk kuguk bir gok insan, ehil olmadiklan halde ejderha gibi agzini agip mansib beklemekte 
olduklanni ve gorevde olanlann ise, hazineyi yedikleri halde hala doyumsuz bir hal sergilemekte 
olduklanni belirtir. Bu yuzden padisahin huzurunda istisareye katilacak olanlann da dikkatle segilmesi 
lazim geldigini, maalesef okuma yazma bilmeyenlerin dahi yuksek makamlara getirildigini ifade eder. 

Askeriyenin nasil bozuldugunu ise soyle agiklar: 

"Ocaklanniza na-ehilleri idhal itdinuz; rusvet ile mansiblar idhal olur oldunuz. Cumle askennun 
agir esamelerini heal ve ulema kapusunun hudematlanna virdinuz ve askerT taifesine sozunuz 
gegmez oldi, asker dahi sizden yuz dondurdi. Sozunuzun nufuzi kalmadigindan islere muvaffak 
olmamak bundan iktiza eyledi ki ma'lumdur." 



74 



Yazar, askeriyenin bozulmamasi igin, padisahlann hatir gonul tanimamalanni, bu konuda rica 
edecek olanlar olursa, dinlememelerini, askeri siniftan olmayanlan defterden silmelerini ihtar eder. 
Askerlik sinifina rusvet ve sefaatle sonradan giren, ehil olmayan ve seferde ise yaramayanlann 
temizlenmesi gerektigini, ayni zamanda da, asker kaydetmenin onlenmesini onermektedir. Aynca 
yenigeri, rical ve ulema kapisinda ve dirliklerde alakasiz kisilerde ne kadar esame var ise, bunlar iptal 
edilmeli ve mansiblann insanlann hizmetine ve marifetine gore duzenlenerek dagitilmasi gerektigini 
savunur. 

Suleyman Penah Efendi, "Mora ihtilali Tarihgesi" veya "Penah Efendi Mecmuasi" (1770-1780) 
Suleyman Penah Efendi Trapoligeli (Mora) ismail Efendinin oglu olup, 1740 yilmda istanbul'da 
dogmustur. 

Dersaadete gelerek Kuguk Mustafa Pasa'ya divan katibi olmus, sonra hacelik rutbesi almis ve 
1764'te kuguk tezkireci, daha sonra kethuda katibi olmustur. Bir muddet sonra maliye tezkirecisi 
olmus, 1774 seferinde ordu ile beraber gitmistir. 1769'da sipah katibi, 1770'te mevkufatT, 1771'de 
suvari mukabelecisi ve 1772'de bas-muhasebeciligine getirilmistir. 1783 yilmda matbah emini, 1784'te 
tekrar Anadolu muhasebecisi ve suvari mukabelecisi olmustur. 4 Eylul 1786 gunu istanbul'da 
vebadan olmustur. §airve mutasavvif olan Penah Efendi Mahmud Pasa'da medfundur.14 

Penah Efendi, mansiblann ehline verilmemesi, adalet sisteminin bozulmasi ve kadilann 
durumlan ile ilgili ise sunlan soyler: 

Kaza makamini isgal edenlerin mansiblanna mutlaka kendileri gitmelidir, niyabet ile mansibi 
tutmamahdir. Mansiblar niyabet ile tutulmasindan bu yana, ayligi yuz gurus olan kaza yedi yuz sekiz 
yuz gurustan fazla mikdara ulasti. Bu miktann dusurulmesi igin emr-i all dahi sadir olsa fayda vermez 
diyen yazar, bu isin halledilmesi igin, mansib sahiplerinin mansiblanni kendileri zabt etmesi 
gerekmektedir. Kadilann, a'yan ve kocabasilan bahane ederek haddinden fazla imza akgesi 
aldiklanni belirterek, yakini olen bir kisinin, cenazenin defnedilmesi igin mahkemeden tezkire 
almamasi halinde, defne musade edilmedigini ifade eder. Bu sebeple bir kisinin cesedinin gunlerce 
defnedilmemesi, zulumden daha siddetlidir. Bunun kaldinlmasi herkesi sevindirecektir.15 

Yazar hakimlerin durumunu da soyle agiklar: 

"... Hakim (hakim olacak) dahi i'lam eyleye akga mutalebesile sah keside itmez deyu ve boyle 
rabitaya bend olur ise reaya asude-hal olur. Zira kazalar bir mertebe harab olmuslardir ki ta'bire 
gelmez. Ekser-i kazalar deynleri taksite rabt olsa is idi. Zira dunya elinden gikdi. Evkaf gayr-i evkaf 
cumle kazalara boyle dikkat oluna. Zira bazi kazalar zulm olmasun deyu evrak-i cizye bogcalanni ifraz 
eylediler. Ancak fukaraya bir akga lutfu olmadi."16 "... Ve bir ademin mahkemede isi var ise gide ve 
ilia gitmeyeler. Ziyaret her gun olmaz gidub mudavemet idenler mel'anet igun giderler. Zira bazi 
muzevvirler kulle yevmin mahkemelerde mudavemet idub envaT zulm ve fesadlere bais olmalanle 
fTma ba'd bu makuleler mahkemelerde mudavemet eylemeyeler isga' itmeyenleri ahali mahzarlarile 

75 



Der-aliyye'ye ifade ideler ve bu makulelerin husn-i balleri haklannda zuhur iden i'lamlara i'tibar 
olunmaya. Ba'zi mutegalibe (mutegallibe) ve muzevvir a'yanlar mahkemelerde birer, ikiser muzevvir 
yalan sahitleri ve kethudalan her gun mudavemet idub kapu gukadarlan misillu sabahdan aksama 
degin mahkemelerde mudavemet eyledikleri zulm kiyasdan efzun Zeyd ve Amr'in islerini telvis ve 
fukarayi harab itmelerile bu maalde mustakillen ba-ferman-i ali men' oluna. Ecr-i azTmdir. Zira vaki 
olan mesalih-i ibadi telvis ve a'yanin ve bunlar aldiklan akga hakimlerden ziyade alurlar. Ba'zi 
hakimler men'ine murad itseler kuvvetli olmalanle def olunmazlar. Kat'T emr-i ali ile men' oluna. 
Mahkemelerde birisi ahann isini gormeyeler ve ffma ba'd bu makule muzevvirler a'yanlann 
taraflanndan ve kethudalan kapu gukadarlan misillu mahkemelerde mudavemet eylemeyeler."17 

Penah Efendi, hacegan-i divan-i humayunun nizamina deginmis, haceganlann alim ve fazil, 
erbab-i maarif ve kalem, hikmete asina olmalan gerektigini soyledikten sonra, bu payenin bunlan ha'iz 
olmayanlara verildigini ve bunun hatt-i humayun ile men edilmesini teklif etmektedir. Bunlara ruus-i 
humayun verilmemeli ve sefaatle verilenler de, reTsu'l-kuttab tarafindan denenerek, layik 
olmayanlardan geri ahnmalidir. Bu yaziya istinaden bu paye verilmemelidir; hacegan olmak 
durumunda olanlar, gelip reTsu'l-kuttabin huzurunda marifetlerini icra ettikten sonra buna nail 
olmahdir.18 

Yazar medrese, kutuphane ve camilerin hepsinin istanbul'da toplanmasim da tenkit ederek su 
tavsiyelerde bulunur: 

"Fil-asl medreseler ve kutuphanelere cevamie kulliyen ianet ve himmet Asitane-i aliyye'ye oldu. 
Asitane-i aliyye'de ise luzumundan ziyade vardir. Sahibu'l-hayrat olanlar memalik-i mahruse bilad u 
emsanna bilad-i Arnabudan'a vannca medreseler ve kutubhanelere ve cevamie himmet buyursalar 
hem etraf a'la ve edna ulum-i setta ile araste olacaklanndan baska sevablan dahi ziyade olacagi 
melhuz oldugundan gayri Asitane-i aliyye'de dahi kesret-i sohteyan olmayacaklanndan baska telef-i 
zehair dahi olmazdi"19 

ilme onem verilmesi gerektigi hususunda ise, Avrupahlann cografya ilmine onem verdikleri igin, 
ulkeler kesfettiklerini belirten yazar, cografya ile alakah yerli yabanci butun eserlerin basihp, ucuz 
olarak her yerde satilmasimn temin edilmesini teklif etmektedir. 

Degerlendirme 

Biz Osmanli Devleti'nin gozulme ve gerilemesinin sebeplerini ve gozum yollanni en agik ve 
teferruath bir sekilde siyaset-name, nasihat-name ve layiha turu eserlerde buluruz. XVIII. yuzyilda 
Osmanli devlet adamlan ve alimleri tarafindan kaleme alinan bu eserler, genel olarak siyasi sosyal, 
iktisadi, askeri problemleri ortaya koyarak ilgilileri uyarmaya ve bu problemlerin gozum yollanni 
gostermeye galismislardir. Devletlerin ve milletlerin bunalimlannin ve gozulmelerinin sebeplerini, 
sadece siyasi, iktisadi ve askeri bakimdan agiklamamiz herhalde yeterli olmaz. Bu yonleri ihmal 



76 



etmeden, egitim ve kultur yapilannin da ele ahnarak yapilan arastirmalar ve ortaya gikan sonuglar da 
gok onemlidir. 

Cunku egitim ve ogretim toplumun davramslanndandir. Aslinda egitim hayatin butun surecinde 
devam eder, ogretim kisa sureli ve ozeldir. Fakat egitim denince ilk akla gelen okullardir. Kisinin 
sahsiyeti, dogustan kalitim yoluyla soyundan getirdigi ile aile, gevre ve egitim kurumlannda 
aldiklarimn yogrulmasi ile bir sekil alir. Bu aile, gevre ve egitim kurumlan ne kadar milli, saglam ve 
duzenli olursa, yetistirdigi kisiler de o derece iradeli ve sahsiyetli olur. 

Daha once de belirttigimiz uzere, Osmanli devlet teskilatinda ilmiye sinifinin bozulmasi ve 
gozulmesi, devletin gerilemesi ve yikilmasinda belki de en onemli sebeplerden biridir denilebilir. 

Bu sebeple XVIII. yuzyil siyaset-namelerinden Nesayihu'l-Vuzera ve'l-Umera yazan Defterdar 
San Mehmet Pasa, toplumda adaleti tesis igin gorevli olan kadilann ru§vetin adini mahsul (hasilat) 
olarak telakki ettiklerini; hangi taraf daha fazla rusvet verirse, ona hukum verdigini, isterse alacakhyi 
borglu, iflas edeni gok zengin gosterebilecegini belirterek, kadilann rusvete ne kadar bulastigini ve 
rusvetin hangi safhada oldugunu ortaya koyar. Deftedar San Mehmet Pasa'ya gore, bu kadilar, siki 
bir §ekilde arastinlarak bulunmah ve bu yoldan uzaklastinlmahdir. Buyuk hakimlerve kadilann imtihan 
edilmesi, bilgisi olmayan, ehliyetsiz olanlann ihrag edilerek, yerlerine bilgili ve faziletli kisilerin 
getirilmesini ongorur. Bu sekilde ru§vetin onune gegilecegini, bu suretle, hakimler adil olunca 
toplumun da zulum ve adaletsizlikten kurtulacagini belirtir. 

Ulema ile ilgili olarak, ulema gocuklarmin, medresede hocaliga gegtigini, yani bilgisiz ve layik 
olmayan ki§ilerin universite hocahgina geldigini, bu nedenle egitim ve ogretimin bozuldugunu ortaya 
koyar. 

ibrahim Muteferrika, oteden beri Osmanli muelliflerinin belirttigi dort sinif insandan en 
onemlisinin ashab-i seyf oldugunu dile getirir. Bunlarm en onemli islerinin de ilim adamlannin, gorus 
ve tavsiyelerine muracaat ederek, ancak iyi biryonetim saglayabileceklerini dile getirir. 

Askerin yenilgiye ugramasimn sebepleri arasinda, isleri ehline vermeme, ilim adamlan ve is bilir 
kimselerin gorusuyle is yapmama, rusvetin artmasi gibi sebepleri de belirtir. Yazara gore her konuda 
ilim adamlanna damsilmasi ve onlarla istisare edilmesi gerekir. Bu konular uzerinde israrla 
durulduguna gore, ilim adamlanna danisilmadigi anlasihyor. 

Tarih ilminin onemi uzerinde durmus ve bunun anlasilmasi igin cografya ilmine ihtiyag oldugunu; 
aynca yeryuzu sekilleri, yollar ve mesafeler, yeryuzunde yasayan milletlerin yasayis tarzlanni 
anlayabilmek igin bu ilme ihtiyag oldugunu ileri surmustur. 

ibrahim Muteferrika, ilmiye teskilati ve medreselerin problemlerinden agik bir sekilde 
bahsetmemistir. Fakat ozellikle ilim adamlanna damsilmasi, istisare edilmesi gerektigi uzerinde 
durduguna gore, boyle bir problemin olabilecegi dusunulebilir. Bununla birlikte cografya ilminin 

77 



oneminden bahsederek, pozitif ilimlere medreselerde geregi gibi onem verilmedigi sikayetinde 
bulunmus olabilir. 

Canikli AN Pasa, padisah her hususu, ulema, suleha ve devlet adamlan ile mutlaka musavere 
etmelidir diyor. istisareye buyuk onem veren yazar, gorevlendirilecek kisilerin de istisare ile tayin 
edilmesinin gerektigini belirtir. Padisahimiz marifete itibar ederse, herkes marifete heves eder diye 
ifade ettigine gore, padisahlarm da ilim ve ilim erbabina itibar etmedigini, dolayisiyla halkin da ilme 
ragbet etmedigini belirtmek istiyor. 

Ayrica Canikli, ulemanin dogru yolda bulunmadiklarim, kotu durumda olduklanni da bizzat ifade 
etmistir. Ulema kanunlara aykin davrandigi igin, nufuzlarmin kalmadigim belirterek, havas ve avamin 
gogunun harami helal saydigini dolayisiyla haksiz kazancin arttigini ifade eder. 

Suleyman Penah Efendi ise, adalet sisteminin bozulmasi ve kadilann durumlan uzerinde durur. 
Kaza makamini isgal edenlerin mansiblanna mutlaka kendilerinin gitmelerini, niyabet ile mansiblanni 
tutmamalanni tavsiye eder. Bu sekilde uygulama olursa, ayligi yuz kurus olan kazanin yedi-sekiz yuz 
kurustan fazla miktara ulasir. Yani bunun neticesi de tabiatiyla halka zulum ve haksizhk yapilmasi 
demektir. Hatta bu haksizhgin giderilmesi igin emir dahi verilse fayda olmayacagim, ancak bu isin 
halledilmesi igin mansib sahiplerinin gorevlerine kendilerinin gitmesi gerektigini gozum olarak ileri 
surer. 

Penah Efendi de Avrupahlarin cografya ilmine onem vermeleri suretiyle, gesitli ulkeleri 
fethettigini, cografya ile ilgili eserlerin basihp, ucuz olarak her yerde satilmasini teklif eder. 

Netice olarak, daha once arastirdigimiz, XVI. ve XVII. yuzyilda ilmiye teskilatmin gozulmesi ile 
ilgili gahsmamizda gordugumuz aksakhklar ve bozulmalar, XVIII. yuzyilda da ayni sekilde devam 
etmistir. XVI., XVII. ve XVIII. yuzyillarda aydinlarm tespit ve teklifleri, devlet adamlarimn icraatlan ile 
getirilen gozumler, ya uygulanmamis veya yeterli sonuglara ulasilmamis olabilir. Qunku XVI. ve XVII. 
yuzyillarda gordugumuz, kazaskerlerin, kadilann rusvet almasi; kadi ve muderrislerin terfilerinin 
duzensizligi; ulemanin devlet adamlarimn baskisi altinda olmasi; ilmiye sinifinin tayinlerindeki 
geciktirmeler neticesinde gegim sikintisi gekmesi; ilim adamlanna saygi gosterilmemesi gibi 
problemleri, XVIII. yuzyilda da benzer sekillerde gormekteyiz. Butun bunlar, ilmiye sinifinin geri 
kalmishgina sebep olurken, devletin gozulmesi ve bozulmasinda da onemli bir etken olmustur. 

1 Ahmet Ugur, Osmanh Siyaset-nameleri, Kayseri, 1987; Mehmet Oz, Osmanhda Qozulme 
ve Gelenekgi Yorumculan, istanbul, 1997. Ayrica siyaset-nameler'le ilgili diger bazi galismalar: Yasar 
Yucel, Osmanh Devlet Teskilatma Dair Kaynaklar-Kitab-i Mustetab, Ankara, 1988.; Ahmet Ugur, 
Asafname-i Vezir Lutfi Pasa, islami ilimler Enstitusu Dergisi, IV Ankara, 1982.; Mehmet ipsirli, Hasan 
Kafi El-Akhisari ve Devlet Duzenine Ait Eseri, "Usulu'l-Hikem F, Nizami'l-Alem" istanbul, 1981, i. U. E. 
F. T. E. D., Sayi. 10-11, 1979-1980.; Katip Celebi, Bozukluklann Duzeltilmesinde Tutulacak Yollar 
(Dusturu'l-Amel li islahi'l-Halel), Haz. AN Can, Ankara, 1982, Katip Celebi, Mizanu'l-Hak ff ihtiyari'l- 

78 



Ahakk, Haz. O. Saik Gokyay, Terc. 1001 Temel Eser, istanbul, 1980.; Katip Qelebi, Dusturu'l-Amele li 
islahi'l-Halel, istanbul, 1280; Kogi Beg, Risale-i Kogi Beg, Sadelestiren: Zuhuri Damsman, istanbul, 
1997; Mubahat Kutukoglu, Lutfi Pasa Asafnamesi, (Yeni Bir Metin Tesisi Denemesi), Bekir Kutukoglu 
Armagam, i. 0. E. F., Tarih Arastirmalan Merkezi, istanbul, 1991.; AN ibrahim Savas, "Lahiya 
Gelenegi iginde XVIII. yuzyil Osmanh Islahat Projelerindeki Tespit ve Teklifler", Bilig, IX, Ankara, 
1999.; Mehmet ipsirli, Osmanh ilmiye Meslegi Hakkinda Gozlemler, (XVI-XVII. Asirlar), Osmanh 
Arastirmalan-The Journal of Ottman Studies, VII-VIII, istanbul, 1988. 

2 Kayhan Atik, "XVII. yuzyil Osmanh Aydinlanna Gore ilmiye Teskilatindaki Cozulmeye 
iliskin Tespit ve Teklifler", Bilig, 14/Yaz, Ankara, 2000.; Kayhan Atik, "XVI. yuzyil Osmanh Aydinlanna 
Gore ilmiye Teskilatindaki Cozulmeye iliskin Tespit ve Teklifler", Turkiye Gunlugu, Sayi. 63., Ankara, 
2000. 

3 Bursah Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, istanbul, 1965, III. S. 52.; Defterdar San 
Mehmet Pasa, Devlet Adamlanna Ogutler-Osmanhlarda Devlet Duzeni (Nesayihi'l-Vuzera ve'l-Umera 
veya Kitab-i Guldeste-i Nizam-i Devlete Mutealhk Risale), Derleyen ve Ceviren. Huseyin Ragip 
Ugural, Ankara, 1990., s. V-XVIII; Abdulkadir Ozcan, "Defterdar San Mehmet Pasa", TDViA, ist. 1994, 
IX, s. 98-100.; Oz, a.g.e., s. 29.; Savas, a.g.m., 99, s. 106. 

4 Mehmet Oz, Osmanhda Qozulme ve Gelenekgi Yorumculan, istanbul, 1997.; AN ibrahim 
Savas, "Lahiya Gelenegi iginde XVIII. yuzyil Osmanh Islahat Projelerindeki Tespit ve Teklifler", Bilig, 
IX., Ankara, 1999. 

5 Defterdar Sari Mehmet Pasa, a.g.e., s. 61 . 

6 ibrahim Muteferrika, Usulu'l-Hikem ft Nizami'l-Umem, Haz. Adil §en, Ankara, 1995, s. 25- 
38.; T. Halasi Kun, "ibrahim Muteferrika", L A., Eskisehir, 1997, V/2, s. 896-900. 

7 ibrahim Muteferrika, a.g.e., s. 152-153. 

8 ibrahim Muteferrika, a.g.e., s. 170-171. 

9 ibrahim Muteferrika, a.g.e., s. 158-159. 

10 Canikli AN Pasa, TedbTr-i CedTd-i Nadir, (Avusturya Devlet Arsivi), HHSTA, HO, 1046 
(Flugel, 1108);.; Mehmet Sureyya, Sicill-i OsmanT veya TezkTre-i Mesahir-i Osmaniyye, istanbul, 
1308-1316, III, s. 548; Ahmet Cevdet Pasa, Tarih-i Cevdet, istanbul, 1309, III., s. 145; Yucel Ozkaya, 
"Canikli AN Pasa", Belleten, XXXVI/144 (Ekim 1972), Ankara, 1972, s. 483.; Ozcan Mert, "Canikli Haci 
AN Pasa Ailesi", TDViA., istanbul, 1993, XVII, s. 151-152.; ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 
Ankara, 1988, IV, s. 447-449.; Savas, a.g.m., s. 96. 

11 Canikli, Va: 2a. 

79 



12 Canikli, Va:31a-32a. 

13 Canikli, Va: 32b. 

14 Suleyman Penah Efendi, "Mora ihtilali Tarihgesi" veya "Penan Efendi Mecmuasi", Haz: 
Aziz Berker, Tarih VesTkalan, 1942, Haziran 1943-Mayis 1943, Cilt: II, sayi: 7-12, s. 63-64; Mehmet 
Sureyya, a.g.e., III., s. 87.; Riza Dogus, Esad Mehmet Efendi ve Bagge-i Safa-Enduz'u (inceleme- 
Tenkitli Metin-Dizin), Burdur, 2001, s. 116.; Sadik Erdem, Ramiz ve Adab-i Zurafa'si, inceleme- 
Tenkitli Metin-indeks-Sozluk, Ank. 1994, s. 42.; Nail Tuman, Tuhfe-T NaTIi, Divan Sairlerinin Muhtasar 
Biyografileri, M. E. B, Yayimlar Dairesi Baskanhgi Kutuphanesi, No: B870 deki nushadan ofset baski, 
C. I, s. 119.; Bursali Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, Haz: Mustafa Tatci-Cemal Kurnaz, Ank. 2000, 
III, s. 187. 

15 Suleyman Penah Efendi, a.g.e. s. 314-316. 

16 Suleyman Penah Efendi, a.g.e. s. 314. 

17 Suleyman Penah Efendi, a.g.e. s. 316. 

18 Suleyman Penah Efendi, a.g.e. s. 400. 

19 Suleyman Penah Efendi, a.g.e. s. 479. 



80 



Klasik Donem Osmanh Hukuk Diisiincesinin Temel Ozellikleri / Dr. Vejdi 
Bilgin [s.52-60] 

Uludag Universitesi Mahiyat Fakultesi /Turkiye 

1. Giris 

Osmanh Hukuku'nun mahiyeti ve yapisi, Hukuk Tarihi ve islam Hukuku disiplinleri igin gok 
onemli bir arastirma konusudur. Osmanh Hukuku'nun, bu disiplinler igin en buyuk katkisi suphesiz 
Mecelle'nin hazirlanisidir. Boylelikle fikih, Musluman devletlerin tarihinde ilk defa modern anlamda bir 
pozitif hukuk mevzuati olarak yururluge girmistir. Ancak Osmanh Devleti'nin klasik doneminde de 
islam Hukuku agisindan onemli gelismeleri gormek mumkundur. Ozellikle Kanuni Sultan Suleyman 
zamaninda Hanefi mezhebinin, hukuk? muamelelerde resmi mezhep olarak kabul edilmesi buna bir 
ornek olarak verilebilir. 

Osmanh Hukuku ser'T ve orfT hukumlerden olusan bir yapiya sahiptir. Dolayisiyla bu hukuk bir 
yanda fikha, bir yandan da sultana dayanmaktadir. Osmanh hukuk dusuncesinin temel ozellikleri, bu 
iki otoritenin birbirleriyle olan farkh iliskilerinin agihmi ile ortaya gikmaktadir. Bu gahsmada fikih ve 
sultanin iradesi arasinda ortaya gikan bu karsihkh iliskiler gergevesinde klasik donem Osmanh hukuk 
dusuncesinin temel ozellikleri ortaya konmaya gahsilacaktir. 

2. Osmanhlarin ilk Kanunu 

Osmanh Devleti, Anadolu Selguklu Devleti'ne bagh bir ug beyligi iken, Selguklulann yikilmasi ile 
ilhanh idaresi altina girmis ve daha sonra bagimsizhgini kazanmistir. Osmanh Devleti'nin kuruldugu 
donem, Anadolu'da, ozellikle siyasal agidan tarn bir kargasanin yasandigi zaman dilimine rast gelir. 
Selguklu sultanlan, Kosedag Savasi'ndan (1243) sonra ilhanhlara vergi vermeye ve ulke uzerindeki 
otoritelerini gittikge kaybetmeye baslamislardir. Bir vali kadar bile onemi kalmayan son Selguklu 
Sultani II. Giyaseddin Mesud'un olumuyle (1308) ulke idaresi ilhanh valilerine kalmistir. Bu valilerle 
beylikler arasinda surekli olarak siyasT gatismalar goruluyordu. ilhanhlar Dogu ve Orta Anadolu'da tarn 
bir hakimiyet tesis etmelerine ragmen, Bati ve Guney Anadolu'daki beylikler gogu zaman baslanna 
buyruk hareket etmislerdir.1 Bu kansik donemde butun ulkede var olan siyasT istikrarsizhk, tabii olarak 
beyliklere de yansimis olmahdir. Yani beyliklerin her yonuyle tarn bir devlet tecrubesine sahip 
olmadiklan iddia edilebilir. Bu gergevede Selguklu devlet tecrubesinin her alanda tarn anlamiyla 
Osmanhlara intikal ettigini soylemek kolay degildir. Yine gok onemli bir nokta olarak, Osmanh 
Beyligi'nin tarih sahnesine giktigi yillarda Anadolu'nun ilhanh hakimiyetinde bulunmasi, Selguklulann 
yaninda bir de ilhanh devlet geleneklerinin etkisine isarettir. Bu etkiyi ozellikle "yasa" dusuncesinde 
gorecegiz. 

Beylikler donemiyle ilgili olarak konumuz agisindan onemli olan soru, beyliklerin kendilerine ait 
hukuklannin olup olmadigidir. Kaynaklarda beyliklere ait hususT bir hukukun olduguna dair bilgiye 
rastlayamadik. Suphesiz beyliklerin, ozellikle devlet islerinde bagh kaldiklan toreleri vardi.2 

81 



Beyliklerin, bu kisa omurlerinde yeni bir hukuk olusturmak yerine Selguklulann uygulamalarim takip 
ettikleri anlasilmaktadir. Selguklu uygulamasinda oldugu gibi3 beyliklerde de her sehirde bir "kadi"nin 
oldugunu goruyoruz.4 Kadilar, orfT hukukun yaninda, ser'T hukukun da uygulayicisidirlar ve bu 
noktada beylerin yeni herhangi bir emrine gerek gorulmemistir. Dolayisiyla Osmanli Beyligi'nin hukum 
surdugu cografyada da islam Hukuku'nun, gegmisten gelerek, kesilmeyen bir sureklilikte kadilar 
tarafindan uygulandigini soyleyebiliriz. Beyler veya sultanlar, gerekli gorulen yerlerde orfT kanunlar 
gikararak, zaman igerisinde Osmanli Hukuku'nun olusmasim saglamislardir. 



Tarih kitaplan, bu sekilde konulan ilk kanunu bize nakletmektedirler. Asikpasazade bu olayi 
soyle anlatir: 

Kadi konuldu. §ubasi konuldu. Pazar kuruldu ve hutbe okundu. Bu halk kanun ister oldular. 
Germiyan'dan birisi geldi. "Bu pazann vergisini bana satin" dedi. Halk, "Osman Han'a git", diye cevap 
verdi. O adam, Han'a gidip sozunu soyledi. Osman Gazi sordu: "Vergi nedir? " Adam dedi ki: "Pazara 
ne gelse ben ondan para ahnm." Osman Gazi: "Senin bu pazara gelenlerde alacagin var mi ki para 
istersin", dedi. O adam: "Han'im! Bu turedir. Butun memleketlerde vardir ki padisah olanlar alir", dedi. 
Osman Gazi sordu: "Tann mi buyurdu, yoksa begler kendileri mi yapti?" O adam yine: "Turedir hanim! 
Ezelden kalmistir," diye cevap verdi. Osman Gazi gok ofkelendi: "Bir kimsenin kazandigi baskasinin 
olur mu? Kendi mall olur. Ben onun mahna ne koydum ki bana akga ver diyeyim? Bire kisi! Var, git: 
Artik bana bu sozu soyleme ki sana ziyanim dokunur" dedi. Bunun uzerine halk dedi ki: "Han'im! Bu 
pazan bekleyenlere adettir ki bir nesnecik vereler." Osman Gazi, "Madem boyle diyorsunuz oyleyse 
bir yuk getirip satan herkes iki akga versin. Satamayan bir sey vermesin. Kim bu kanunumu bozarsa 
Allah onun dinini de, dunyasini da bozsun."5 

Bu metinden konumuzla ilgili olarak iki onemli sonug gikarabiliriz. Birincisi, Osman Gazi'nin, 
vergi duzenlemeleri konusunda yeterli bilgisi yoktur. Hatta gok naiv bir yaklasimla, bunu adeta haksiz 
bir kazang olarak gormekte ve ofkelenmektedir. Bunun onemli bir sebebi, ulkede var olan siyasT 
kansikhktir. Osmanli Beyligi, her ne kadar Mhanlilara bagh bir beylik olsa da, muhtemelen 
Anadolu'nun bati ucunda pek gok konuda merkezi denetimden uzak kendi basina hukum 
surmekteydi. Bir diger sebep olarak da beylerin iyi egitim almis bir vali ya da sultan degil de, bir asiret 
reisi olmalan dusunulebilir. iyi bir egitim almamalannin belki en onemli isareti, gogunun Turkgeden 
baska dil bilmemeleridir.6 Dolayisiyla, ulkenin siyasT agidan buyuk bir kargasa iginde oldugu bu 
donemde, kendi beyliklerinin siyasT istiklal ve istikballerini dusunen bu beylerin hukukT ve iktisadT bazi 
konulan bilmemesi normal karsilanabilir. 

Bu metinden gikaracagimiz ikinci bir sonug ise, Osman Gazi'deki "Tann buyrugu" dusuncesidir. 
Osman Gazi egitimli bir bey degildir ama bir konunun Tann tarafindan emredilmesi durumunda onun 
mutlaka uygulanmasi gerektigi bilincine sahip bir dindardir. Bu da, Osmanli sultanlannin zihninde, 
Tann buyrugunun nasil bir rol oynadigini gostermesi bakimindan onemlidir. 

82 



3. Tann Buyrugu DiJsuncesi 

Osmanh Devleti'nin esas olarak islam Hukuku'nu uyguladiginda suphe yoktur. Zira Anadolu 
topraklannda, yukanda bahsettigimiz gibi, Selguklulardan beri kadilar aracihgi ile bu hukuk 
uygulaniyordu ve bu uygulama Osmanh sultanlan tarafindan da devam ettirilmistir. 

Tann buyrugunu uygulamak, islam Hukuku'nu uygulamak demektir. Osman Gazi, kendisine 
gelen vergi teklifi karsisinda bunun "Tann buyrugu" olup olmadigim sormaktadir. Eger bu sey Tann 
buyrugu ise kesin olarak uygulanacak demektir. islam dunyasinda sultan ruhanT otoriteden ayn, 
dunyevT bir otorite seklinde algilanmadigi igin dini (ozelde fikhi) kendilerine rakip gormemisler, aksine 
bagli kalmaya gahsmislardir. Timur, benimsedigi ve uyguladigi kurallann basinda dine bagliligi sayar. 
"Tann dinini (Muslumanhgi), seriatim dunyaya yaymayi amag edindim. Her zaman, her yerde 
islamiyet'i tuttum.'T Sultanlann hepsinin bunu samimiyetle yapip yapmadiklan suphesiz bilinemez. 
Ama kesin olan husus, fikhin Musluman devletlerde hukukun temelini ve iskeletini olusturdugudur. 

Kadilar, onlerine gelen hukukT meseleleri fikih kitaplanna bakarak karara baghyorlardi. Buna 
mecburdular zira resmen uygulamakla zorunda olduklan yazih bir hukuk kodu mevcut degildi. 
Asiretlerin torelerinin hukukun butun alanlarmi kapsadigi dusunulemeyecegi gibi, asiret merkezinden 
uzak bolgelerde de bunlann bilinip tatbiki mumkun degildir. 

Osmanh Devleti'nde Fatih Sultan Mehmed'le birlikte kanunnamelerin hazirlanmaya 
baslanmasindan sonra, bu kanunnamelerin her hukukT meseleyi ele almamasindan dolayi kadilar, 
fikih kitaplanna muracaati surdurmuslerdir. Osmanh kadilannin adeta resmi bir kod gibi basuglannda 
bulundurduklan iki eser Molla Husrev'in (6. 1480) Dureru'l-Hukkam'i8 ile ibrahim HalebT'nin (6. 1549) 
Multeka'l-Ebhur'udur.9 Multeka, 1648 ve 1687 tarihli fermanlarla, kadilann resmen uygulamalan 
gereken bir kod huviyetini kazanmistir.10 Ancak yine de bunun Mecelle gibi resmi bir kod olmadigi 
asikardir. 

Kanunnamelerin hazirlanisinda da islam Hukuku'nun esas ahndigi konusunda suphe yoktur. 
islam Hukuku'na uymadigi dusunulen bazi hukumler, bu kanaati degistirmeye yetecek miktarda 
degildir. 

Hukmu agikga belirtilmeyen bazi meselelerde islam Hukuku'na muracaatin emrolunmasi, 
kanunnamelerin hazirlanisinda fikhin esas ahndiginin da onemli bir gostergesidir. Ornegin II. Bayezid 
donemine ait Aydin-eli Siyasetnamesi'nde gerek hirsizhk ve gerekse ana-babanin oldurulmesi 
konusunda "Emr-i ser'nice ise eyle ola," denilmektedir.1 1 

Kanunnamelerde islam Hukuku'na aykin olarak gorulecek hususlann basinda kardes katli 
gelmektedir. Ancak bu konu disinda kanunnamelerde yer alan hemen butun hususlann, devlet 
baskanmin yetkisi, orf veya maslahat gibi gesitli kriterler gergevesinde mesruiyetini iddia etmek 
mumkundur. Ornegin, asagida gorecegimiz uzere, ceza olarak erkeklik uzvunun kesilmesi fakihler 
tarafindan bir tazir cezasi olarak gorulmus ve itiraz edilmemistir. Benzer sekilde kanunnamelerde yer 

83 



alan burun kesme veya aim daglama gibi cezalar da fikha aykin olarak dusunulmemistir. Neticede 
fikihta temel bir ceza olarak el kesilmesi ongoruluyorsa, yukanda bahsedilen cezalann tazir cezasi 
olarak uygulanmasi da normal gorulmustur. Ancak Tanri buyrugu du§uncesi ve kanunnameler 
arasindaki iliski bakimindan Osmanh tarihinde iki onemli husus goze garpmaktadir. Birincisi, butun 
kanunlann fikha uygun olmasi konusunda her gegen yuzyil bir ilerleme gorulmektedir. Ornegin 
esirlerin beste birinin devlet baskamna aynlmasi uygulamasi I. Murad'la birlikte baslamistir. Kara 
Rustem isimli bir kisi Qandarh Kadi Halil'e, esirlerin beste birinin sultanm hakki oldugunu soylemis, 
Qandarh da bunu padisaha ilettiginde I. Murad; "Eger Tanri buyrugidur simden gire alun," diyerek yeni 
kanunu hemen yururluge sokmustur.12 Burada dikkatimizi geken onemli bir nokta, kazaskerlik yapan 
Qandarh'mn bile islam'in bu hukmu konusunda bilgisinin olmamasidir. II. Bayezid doneminde bir igki 
yasaknamesi (1507) gikanlmistir.13 Yine II. Bayezid donemine ait ihtisab Kanunnamesi'nde namaz 
kilmayanlann tespit edilmesi ve ceza verilmesi ile ilgili bir madde yer almis14 ve bu konu Yavuz 
Sultan Selim zamaninda umumT kanunname iginde ele ahnmistir.15 Zina iftirasi, igki igme ve hirsizhk 
gibi suglann cezalan Fatih Kanunnamesi'nden itibaren fikha uygun olarak verilirken zinanin cezasi 
recm olarak degil, para cezasi olarak gegmektedir.16 Recmin ceza olarak kanunnamelerde yer alisi 
ilk defa KanunT zamanina rastlar.17 II. Mustafa'ya ait 1695 tarihli ferman ise seriat karsisinda 
kanunun durumunu bizzat padisah tarafindan ortaya koymustur. Bu fermanda, artik butun emir ve 
hukumlerin ser'-i serTfe dayanmasi ve "ser'-i serif" kelimesi yaninda "kanun"un zikredilmemesi 
buyrulmaktadir.18 

Tanri buyrugu dusuncesi ve kanunnameler arasindaki iliski bakimindan ikinci onemli husus ise, 
Osmanlilann, had cezalannda bile para ve hapis cezasini tercih etmeleridir. Hemen her sugun ser'T 
olarak tayin eden cezalannin yaninda, orfT olarak belirlenen para cezalan vardi. Zina, zina iftirasi, 
hirsizhk, igki igme gibi had cezalannin orfT para cezalan mevcuttu. Ornegin zinanin cezasi zengin 
erkek igin 300 akge, zina iftirasinin ve igki igmenin cezasi her iki kirbag igin bir akge (yani 80 degnek 
yerine 40 akge), hirsizhgin cezasi ise, eger el kesilmeyi gerektirecek derecede onemli bir sug ise 200 
akgeydi.19 islam Hukuku esas olarak bu ve benzeri suglarda, sadece cinayetlerde, esas cezanin 
yerine diyet olarak belirli bir para verilmesini kabul ederken, Osmanhlar bunu hemen her suga 
uygulamislardir ve gok onemli bir husus olarak, bu uygulamamn islam Hukuku'na aykin oldugu 
yolunda itirazlar yapilmamistir. Boylelikle islam Hukuku, Osmanh uygulamasinda, ozellikle ceza 
hukuku alaninda daha kolay tatbik edilebilir bir huviyete burunmustur. Ancak gok nadir olmakla 
birlikte, Osmanh hukukgulannm recm gibi gok agir cezalan verdigini de burada zikretmemiz 
gerekecektir.20 

4. Sultanm iradesi ve Yasa 

Osmanh Hukuku'nun diger bir yonunu padisahin iradesi olusturur. Suphesiz bu kelime ile her 
zaman "sultan"in bizzat kendisi kastedilmez. Zira padisahlar, bizatihi kendileri kanun yapma faaliyeti 
iginde bulunmazlar; nisanci tarafindan hazirlanan, divanda muzakere edilip kendisine arz edilen 



84 



kanunu tasdik veya reddederlerdi.21 Fakat netice itibariyle kanunlar, ulkenin sahibi olarak padisahin 
iradesini yansitirlardi. 

Sultanin iradesi, kendisini en iyi bigimde "yasa"da ifade eder. Osmanh hukuk dusuncesi 
incelenirken yasa fikri ihmal edilmemelidir. Padisahlann kanun koyma yetki ve du§uncesini, 
islamiyet'in ulu'l-emre (devlet baskamna) tanidigi genis yetkilerle agiklamak yetersiz olacaktir. Ulu'l- 
emr devlet idaresinde kendi yetkisini kullanabilir, ancak bu yetki ile ortaya koydugu hukumleri bir 
kanun altinda toplama dusuncesi daha farkli bir olaydir. 

Turkler, Orta Asya'da var olan yasa dusuncesinden hareket ederek kanun yapmislardir. Bunda 
ulu'l-emr doktrininin gok az rol oynadigi kanaatindeyiz. Eger Orta Asya'da yasa dusuncesi ve Cengiz 
Han sayesinde bunun yazili hale getirilme olgusu olmasaydi, muhtemelen Osmanhlar 
kanunnamelerin hazirlanisinda bu kadar basanh olamayacaklardi. 

Orta Asya'da gok eskiden beri adina "tore" denilen yazili olmayan bir yasanin hukum surdugu 
bilinmektedir.22 Bilindigi kadanyla yasa ilk defa Cengiz Han tarafmdan yazili hale getirilmistir.23 Bu 
yasa Cengiz'den sonra gelen Mogol-Turk kokenli devletler tarafmdan uygulanmistir. Ancak bu 
devletlerin Musluman olmasi, Osmanh Devleti'ni de dogrudan ilgilendiren bir durum ortaya gikarmistir: 
Eskiden beri var olan yasanin yanmda bu yeni dinin hukukunu (fikih) uygulamak. ilhanh Sultani 
Olcaytu, Musluman olunca soyle demistir: "Seriat, akil ve yasak devlet idaresinde ug esas rukundur. 
Memurlar devlet idaresinde bunlardan istifade etmesini bilmelidirler." Fakat Olcaytu, devletin esas 
kanunu olan "yasa"yi degistirmemis, sonra gelen Musluman halefleri de seriat ve yasaya esit deger 
vermislerdir. ilhanhlardan sonra Azerbaycan ve Dogu Anadolu Turkleri, Karakoyunlular ve 
Akkoyunlular bu yasayi uygulamislardir.24 

Cengiz'den once Buyuk Selguklu Sultani Meliksah'in da bir kanun hazirladigi bilinmektedir. 
Meliksah 

doneminin buyuk hukukgulanni toplamis ve medeni hukuka ait hukumler tespit etmistir.25 
Meliksah'in kanun koymasi ile ilgili olarak soyle bir olay anlatihr. Bir kadin evinin duvanna tirmanarak 
igeri giren, kendisine tecavuz eden ve bu esnada sultana soven bir kisi hakkinda sikayette bulunur. 
Bu adam yakalanir ve sugunu itiraf eder. Bunun uzerine sultan, evin duvanna tirmanarak eve girdigi 
igin el ve ayaginin, tecavuzden dolayi erkeklik organinin, sultana sovmesinden dolayi dilinin 
kesilmesini ve bu uygulamamn bundan sonra gegerli kilmarak suglann onune gegilmesini emreder.26 
Burada erkeklik uzvunun kesilmesi islam Hukuku'nun had cezalan iginde yeri olmayan bir ceza 
usuludur ve daha sonra Osmanhlarda da uygulanacaktir.27 

Cengiz Yasasi'nin Anadolu'da bilinmesi ise ilhanhlar sayesinde olmustur. ilhanhlar, Anadolu'ya 
hakim olunca yasayi da uygulamislardir. Kadi Burhaneddin'in 1381 'de hukumdar oldugu zaman 
Mogol Yasasi ile hukum verilmesini yasaklamasi28 bunu gostermektedir. Ancak "yasa"nin Anadolu 
uzerindeki kuvvetli etkisini yine Kadi Burhaneddin'in divaninda gormekteyiz. Kadi, sevgilinin isteginin 

85 



etkisini "yasa" benzetmesiyle anlatir: "Yasakun farzdur boynuma binum."29 Osmanhlar Mogol istilasi 
onunde Selguklularla beraber Anadolu'ya gelmislerdir.30 Dolayisiyla Osmanhlar mucerret yasa fikrine 
Orta Asya'da var olan tore geleneginden tanisik olduklan gibi, somut "yasa" fikrini, ozellikle de 
"seriafin yaninda var olan "yasa" dusuncesini Anadolu'da hukum suren ilhanlilardan ogrenmis 
olmalidirlar.31 

Osmanh Devleti'nde konulan ilk kanundan yukanda bahsetmistik. Osman Gazi'den itibaren 
Osmanh sultanlannin gesitli hukukT duzenlemelere gittigi gorulmektedir. I. Murad zamaninda 
esirlerinin beste birinin "bey" hakki olarak ahkonulmasi, Yildirim Bayezid zamaninda kadilann alacagi 
rusumlann belirlenmesi bunlara ornektir. Ancak kanunname yapmak bigiminde sistemli bir hukuk 
gabasi, esas olarak Fatih Sultan Mehmed'de gorulecektir.32 

Fatih'in gagdasi olan Tursun Bey'in yazdigi eserden, Cengiz Yasasi'nm o donemde gok iyi 
bilindigi ortaya gikmaktadir: "Bu tedbir boyle yuksek mertebede olmazsa, halis akil uzere nizam-i 
alemin gorunusu igin, Cengiz Han'in yaptigi gibi olursa olaylan sebebine baglarlar ve buna siyaset-i 
sultan? ve yasag-i padisahT derler ki, gelenegimize gore ona orf denir."33 

Fatih'in burada Cengiz Han'in rolune soyundugunu ifade edebiliriz. Cengiz, "yasa" ile ilgili olarak 
soyle demisti: "Sigi-hutuhu'nun, benimle istisare sonunda ak kagit uzerine mavi yazi yazarak tespit 
ettigi (esaslar), nesilden nesile intikal etsin ve onu kimse degistirmesin, degistirmeye kalkisanlar 
cezalandinlsin."34 Fatih de kanunnamesinin basinda soyle demektedir: "Bu kanunname atam ve 
dedem kanunudur ve benim dahi kanunumdur. Evlad-i kiramim neslen ba'de neslin bununla 'amil 
olalar."35 Fatih'in yaptigi, Cengiz'in yaptigi gibi, yazih olmayan uygulamalan, muhtemelen birtakim 
duzenlemeler de yaparak yazih hale getirmektir. Bunun en onemli ve en garpici ornegini "kardes katli" 
uygulamalan olusturur. Fatih, teskilat kanunnamesinde (Kanunname-i Al-i Osman) bunu soyle tespit 
etmistir: "Ve her kimesneye evladimdan saltanat muyesser ola, karindaslann nizam-i alem igin katl 
etmek munasiptir. Ekser ulema dahi tecviz etmistir. Aninla amel olalar."36 Bu sekilde tespit edilen 
durum, Fatih'ten once de bilinen ve yapilan bir uygulamaydi. Eski Turk devletlerinde ornekleri 
goruldugu gibi Osmanh Devleti'nde de I. Murad isyan eden iki kardesini oldurtmus, Yildirim Bayezid 
ise padisah olur olmaz kardesi Yakub'u, henuz bir isyan tesebbusune firsat olmadan oldurtmustu. 
Daha sonra II. Murad isyan eden kardesi Mustafa'yi 6ldurtmustur.37 Nitekim Sehzade Mustafa'nin 
lalasi Sarapdar ilyas, sehzadeyi II. Murad'a teslim edisini oteden beri uygulanan bu yazih olmayan 
kanun ile agiklamistir: 

"...Bu ikisi bu ulkede olsalar zararlan buyuk olurdu. Ve hem biri de budur ki ben bu efendim 
ogluna yaramaz is etmedim. Onun igin ki bu dunyanin mundarhgina bulasmadan onu sehit ettirdim. 
Butun alem rahatta oldular. Bizden once gelenler bu kanunu kurmuslar."38 

Cengiz Yasasi, suphesiz hukukun yazih hale getirilmesi agisindan gok onemli bir adimdir. islam 
Hukuku'nun da yazih bir hukuk oldugu konusunda suphe yoktur. Mezhebin muteber gorusleri 
hukukgular tarafindan toplanarak herkes igin kaynak olacak fikih kitaplan meydana getirilmisti ve bu 

86 



kitaplar, kadilann hukum vermelerinde buyuk kolayhk sagliyordu. Ancak devlet higbir zaman herhangi 
bir fikih kitabini, kanunnameler gibi resmi kod olarak tespit ederek yururluge sokmamisti. Bu hukuk 
zimnT bir resmiyet tasimaktaydi. Daha once Abdullah b. Mukaffa'nin oneri ve tavsiyeleriyle39 Halife 
Mansur'un ve haleflerinin imam Malik'in Muvatta isimli eserini, bu sekilde resmi bir hukuk haline 
getirme tesebbusleri bizzat imam Malik tarafindan kabul edilmeyince40 halifeler veya sultanlar ulkede 
var olan hukukT meselelerin mezhep kitaplan gergevesinde hukme baglanmasina razi olmuslardir. 
Dolayisiyla sultanlann kendi hukukT duzenlemeleri, her zaman fikhin disinda kalmistir. ilhanhlar 
Musluman olduklannda devlet tarafindan resmen yururluge sahip bir yazili hukuk gelenegine 
sahiptiler ve bu anlayis, fikih, geleneginden oldukga farkhydi. Osmanlilann hukuku resmi-yazili hukuk 
haline getirme anlayisi da buraya dayaniyor olmahdir. Bu yuzden kanunnameler hazirlanmis ve 
burada orfT ve ser'T hukuka ait hukumler beraber yer almistir. Ancak klasik donemde butun fikhin, 

resmi-yazili devlet hukuku haline gelmedigini goruyoruz. Bunun iki onemli sebebi vardir: 

Birincisi, henuz hukuk dusuncesinin, bir devlette gegerli tek hukukun olmasi ve bunun devlet 
tarafindan resmen tespit edilmesi gerektigi seklinde gelismemis olmasidir. Fikih, kitaplarda yazihdir, 
geri kalan hukukT hukumler ise kanunnamelerle belirlenmistir. Fakat 16. yuzyilda Hanefi Mezhebi ile 
hukum verilmeye baslanmasi hukuk dusuncesinin gelisimi agismdan gok onemlidir. Osmanhlar henuz 
ulkede uygulanan hukukun mutlaka devlet elinden gikmasi gerektigini dusunmeseler de hukuk birligi 
kanaatine ulasmislardir. 

Butun hukukun, resmi-yazili hukuk haline gelmemesinin onundeki ikinci faktor ise fakihlerin fikih 
anlayisidir. Fikihtan ayn bir hukukun meydana gelisinde fakihler de onemli rol oynamislardir. Fikih 
her zaman doktriner kalmayi tercih etmis, resmi bir hukuk kodu haline gelmemistir. Oysa gelisen 
hukukun bir sonucu olarak bu yapilabilirdi. islam Hukukgulan devlet tarafindan resmen kabul edilen 
hukuk koduna yabanci degildiler. Zira Roma Hukuku, M.S. 533 yihnda imparator iustinianus 
tarafindan Compilatio adini verdigi eserde bir araya getirilmisti. Daha sonra Corpus Juris Civilis (butun 
hukukun bir araya toplanmasi) ismiyle meshur olan bu kod, Roma imparatorlugu'nda eskiden beri 
uygulanan hukukT hukumlerin bir araya getirilmesinden olusuyordu.41 Muslumanlann gerek eskiden 
beri Bizans ile olan iliskilerinden ve gerekse daha sonra Suriye bolgesini ele gegirmelerinden dolayi, 
boyle yazili bir hukukun -muhtevasini bilip bilmedikleri ve etkilenip etkilenmedikleri tartismasi bir 
yana-42 en azindan mevcudiyetinden haberdar olmamalan dusunulemez. Fakat yine de, imam Malik 
orneginde gordugumuz uzere, fikih resmi kod haline gelememistir. imam Malik buna, igtihat 
hurriyetine aykiri bir uygulama oldugu gerekgesiyle karsi gikarken, daha sonraki fakihlerin farkh bir 
gerekgesi olmustur. Buna gore fikih din ile esdegerdir ve buna yeni hukumler ilave edilmemelidir. 
Eger, butun hukuk resmi-yazili hale getirilirse, bu durumda kanunnamelerde yer alan ve "ser'T 
maslahat olmayan" pek gok konunun, ki bunlann igerisinde seriata uygun olmayan hukumler de 
vardir, tek bir metin igerisinde kansmasi soz konusu olur. Fikhin resmi-yazili metin haline gelmesi, 
Osmanh Devleti'nin ancak modernlesme gabalan sirasinda yapilan Mecelle ile olacaktir. 

5. Hukuk Birligi 

87 



Osmanli Devleti gok uluslu, dolayisiyla gok dinli ve gok mezhepli bir devlet olmasina ragmen 
azinhklar hukukunun bir bolumu harig olmak uzere,43 ozellikle islam mezhepleri arasinda hukukT 
gogulculugun aksine diyebilecegimiz bir hukuk politikasi gutmustur. 

Bu gergevede oncelikle, ulkede yarginin resmi gorevliler tarafindan gergeklestirildigini belirtmek 
gerekecektir. Osmanli Devleti, resmi hakimlerin disinda herhangi bir kisinin yargi faaliyetine 
kansmamasi konusunda israrci ve takipgi olmustur. Zira, toplum igerisinde zaman zaman resmi 
gorevliler disinda, halkin itimat ettigi gesitli kimselere hukukT meselelerin goturuldugu goruluyordu. 
Bugunku Kuzey Irak ve civanna tekabul eden §ehrizor eyaletinin beylerbeyine gonderilen 1565 tarihli 
bir hukumde, Harir [u] Duveyn kazasinda bazi §afiT mollalann geceleri dava dinledikleri ve HanefT 
mezhebinin aksine hukum verdiklerinin tespit edildigi ve bu durumun onune gegilmesi gerektigi ifade 
edilmektedir.44 Yine yargiya herhangi bir sivilin karismasimn onune gegilmesi amaciyla, islam 
Hukuku'nun butun mezheplerinde mesru bir usul olarak kabul edilmesine45 ragmen tahkim padisah 
tarafindan yasaklanmistir.46 

§ijphesiz bu gergevede atilan en onemli adim, Anadolu ve Rumeli'de Hanefi mezhebinin 
yargida gegerli tek mezhep olarak kabul edilmesidir. 1537 tarihinde §afiT mezhebine bagli kadilar 
gorevden ahnmislar ve Hanefi mezhebi disinda herhangi mezheple hukum verilmesi 
yasaklanmistir.47 Suriye, Hicaz, Misir gibi, halkinin gogunlugu Hanefi mezhebi disindaki mezheplere 
bagli olan bolgelerde ise HanefT olan "bas kadi"nin yaninda, diger mezheplere mensup kadi ve naipler 
de vardi.48 Anadolu'da bu tarihten once, ozellikle buyuk sehirlerde §afiT kadilar veya naipler 
bulunuyor ve kendilerine gelen davalara bakiyorlardi. Cogunlukla kendi mezheplerinin mensubu 
kisilerin davalanna bakmalanna ragmen, bazen, kocasi kayip olan kadinlann durumunda oldugu gibi, 
Hanefi mezhebine mensup insanlann davalanna da gozum anyorlardi.49 

Diger mezheplere gore de yargida bulunulmasimn engellenmesi, hukuk birligi agisindan onemli 
olsa da, beraberinde bazi problemleri getirmistir. Zira, ozellikle kocanin kayip olmasi, zor kullanarak 
nikah ve bosanma gibi olaylarda Hanefi mezhebinin disina gikmadan bir gozum uretmek oldukga 
gugtu; ancak o donemde, gerektigi durumda baska bir mezhebi taklit etme (telfik) dusuncesi 
umumiyetle kabul gormediginden50 dolayi, gug olan, ancak yine de mezhep dairesinde kalan 
gozumler bulunmaya galisiliyordu. Ornegin zor kullanarak nikah yapan kisiye yine zor kullanarak 
kansi bosatihyordu ve bu hukum kanunnamelerde yer almisti.51 Klasik donem henuz, mezhepgi 
diyebilecegimiz hukukT anlayisin disina gikamadigi gibi, gok dikkat gekici bigimde yonetici sinifm da, 
islam hukukgulan arasinda yaygin kabul goren bu anlayis dairesinde kaldiklan anlasilmaktadir. Bu 
durum ancak, Mecelle'den52 de sonra hazirlanan 1917 tarihli Hukuk-i Aile Kararnamesi'nde 
asilmistir. Bu kararname ile, §afiT ve Malik? mezheplerinin gorusleri esas alinarak, cebren yapilan 
nikah ve bosamanin gegerli olmadigi53 ve kayip olan kocanin, hayatmdan umit kesildigi andan 
itibaren dort yil sonra kansmdan tefrik edilecegi54 hukme baglanmistir. 



88 



Resmi mezhep uygulamasimn, donemin hukukgulannin mantaliteleri geregi boyle bazi olumsuz 
etkileri olmussa da, esas itibariyle ileri bir adim oldugunu ileri surmek mumkundur. Zira bu uygulama 
islam Hukuku'nun kanunlastinlmasi yonunde, tarihteki ilk onemli adim olmustur.55 

6. Hukukun Ustunlugu 

Dusuncesi ve Yargi Bagimsizligi 

Hukukun ustunlugu higbir kisi ya da kurumun hukukun ustunde veya yargi karsisinda ayncalikh 
konumda olmamasim ifade eder. Bu anlamda islam Hukuku'nun getirdigi bir anlayis olarak, Osmanli 
Hukuku'nda da herhangi bir kisi ya da zumreye ayncalikh bir konum tamnmadigim ve bunun da 
pratikte onemli olgude uygulandigmi iddia edebiliriz. 

Osmanli Devleti'nde, en ust konumda olan kisi suphesiz padisahtir. Padisah Turk egemenlik 
anlayisma gore ulkenin sahibi oldugu gibi,56 islam dusuncesine gore de ulu'l-emr oldugu igin genis 
yetkilerle donatilmis ve belirli kurallar dahilinde mutlaka itaat edilmesi gereken bir kisidir.57 Padisahi 
sinirlayan husus ise islam Hukuku'dur. Buna gore padisah, emirve uygulamalannda islam Hukuku'na 
uymak zorundadir. Osmanli hukukgulan, padisahin fikha uymayan bir emir veremeyecegini, verse bile 
gegerli olmayacagim ifade ederler.58 Hakikaten padisahlar kendi halkinin mail ve hayati konusunda 
istedikleri gibi hareket edemezler, bunun igin mutlaka bir beige ahrlardi.59 Ayni sey ulke disi 
uygulamalarda, ozellikle Musluman ulkelere agilan savaslar igin de gegerliydi.60 

Benzer sekilde hukukgular, yargi karsisinda da padisahin ayncalikh bir konuma sahip 
olmadigim ifade etmislerdir. ibn Kemal Muhimmat-i MuftT'sinde, herhangi bir sahsin padisaha dava 
agtiginda davaci ve padisahin hakim karsisinda esit seviyede oturarak yargilanmalan gerektigini 
soylemektedir.61 ibn Kemal'in burada uzerinde durdugu husus, padisah da olsa, yargi makammda 
kimsenin ayncalikh olamayacagidir. Gunumuz agismdan onemli olan husus ise, Osmanli Hukuku'nda 
padisahin bile dokunulmazhgimn olmadigi ve adi suglamalarda dahi hakimin karsisina gikmasi 
gerektigidir. 

Bu durum teoride bu sekilde kabul edilmis olsa da uygulamada ne kadar yerine getirilmistir? 
Ornegin padisahlar, siyaseten katil uygulamalannda buna her zaman riayet etmiyorlardi.62 Ahmet 
Mumcu'nun gahsmasi bu konuda bize degerli bilgiler vermektedir. Buna gore; padisah herhangi bir 
yuksek rutbeli memur hakkinda gogunlukla bir sorusturma sonucu idam karan verirdi. Bu sorusturma, 
bir mahkemede yargilanma esnasinda oldugu gibi, mahkeme disinda kendi sorusturmasi seklinde de 
olurdu. ister yargi, ister sorusturma sonucu olsun verilen idam karanndan sonra fetva ahnmasi da 
gelenek olmustur. Yargilama sonucu bir de fetva ahnmasimn hukukT bir islevi yoktur, sadece hukmu 
teyit edici bir rolu vardir. Ancak padisahlann kendi sorusturmalan sonucu verdikleri idam kararlannda 
fetva almalan, fetvaya hukukT fonksiyon katmaktadir. Boylelikle fetva yargilamamn yerini almaktadir. 
Ama suphesiz, fetvanin higbir zaman bir yargi hukmu oldugu iddia edilemez.63 Burada akla, herhangi 
bir yargi karan olmadigi halde muftulerin niye fetva verdigi sorusu gelmektedir. Bunu, sirf korku veya 

89 



menfaatle agiklamak herhalde dogru olmaz. Zira islam Hukukgusu nezdinde, devlet baskanimn 
kendisi de yargida bulunma yetkisine sahiptir. Yani, o ayni zamanda yargigtir.64 Dolayisiyla muftu 
hakimin verdigi hukumle padisahin verdigi hukum arasinda bir fark gormedigi igin fetvasini vermistir. 
Osmanh hukuk dusuncesi agisindan burada bir hukuk disihk gorulmemektedir. 

Ancak padisahlann, bu genel uygulamanin disina giktiklan da vakidir. Ornegin Yavuz Sultan 
Selim, iran seferi sirasinda askerin geri donme istegini padisaha arz eden Hemdem Pasa'yi ve Misir 
Beylerbeyligi'nin kendisinden alinmasi konusunda serzeniste bulunan Yunus Pasa'yi hemen o anda 
6ldurtmustur.65 IV. Murad devlet igerisinde surekli entrikalar geviren Topal Pasa'yi, Anadolu gezisi 
sirasinda hakkinda sikayet olan iznik kadisini sorusturmasiz ve fetvasiz oldurtmustur. Hatta iznik 
kadisinin bu sekilde katledilmesi istanbul ulemasi arasinda pek gok soylenti ve teessure sebep 
olmus, bu durumu padisahin validesine bildiren Seyhulislam Ahizade Huseyin Efendi de, padisahi 
tahttan indirmek istedigi suglamasiyla 6ldurulmustur.66 Sultan ibrahim de birer kizginhk eseri olarak 
iki vezirini katlettirmistir.67 Sultanlann hukuk disi davranmalan suyhulislamlar tarafindan 
engellenmistir.68 

Seyhulislamin, padisahin uygulamasma itirazi resmi bir nitelik tasimaz. Yani, her ne kadar teorik 
olarak sultanin gayrimesru bir hukum veremeyecegi ifade edilmisse de, uygulamada bunun nasil 
onlenecegi ve izlenecek prosedur net degildir. Padisahin uygulamasi nasil kontrol edilecektir? Butun 
islam Tarihi boyunca var olan bu sorun, teoride ehl-i hal ve akde havale edilmis ancak boyle bir yapi 
kurumsallik kazanamamistir.69 Dolayisiyla sultanin bizatihi varhgi, ayni zamanda hukuksuzlugun en 
onemli kaynagi gorunumundedir. 

Padisahlann siyaseten katil konusundaki yetkisinin kaldinlma gabalan II. Mahmud'un son 
zamanlannda baslamis ve Tanzimat'la birlikte tamamen kaldinlmistir.70 

Siyaseten katle benzer bir uygulama musaderedir. 15. yuzyilda, ozellikle Fatih Sultan Mehmed 
ile baslayan musadere gelenegi onceleri devlet hizmetinde olan ve devlet hazinesini kanunsuz yollarla 
kendi maddi gikarlan igin kullanmakla suglanan yuksek dereceli memurlara uygulanirken, daha sonra 
kuguk dereceli devlet memurlan, hatta devletle irtibati olmayan tuccar ve giftgi sinifindan kisilere bile 
uygulanacak sekilde yayginlik kazanmistir.71 

Musadere geleneginin baslamasi, kul sisteminin yerlesmesi ile baslar. Burada temel anlayis 
sudur: Mademki devsirme sisteminden gelen yuksek dereceli memurlar sultanin siyasT koleleridir, 
dolayisiyla mallan da efendilerinin mahdir. XVI. yuzyilda bu sekle burunen fiilT anlayis D'ohsson'a 
gore, Seyhulislam Ataullah Efendi'nin 1729 yilmdaki fetvasiyla da ser'an teyit edilmistir.72 

Siyaseten katilde gogunlukla bir yargi ya da sorusturma soz konusu iken, musadere 
uygulamasinda olen ya da idam edilen devlet adami hakkinda boyle bir yargilamamn olmadigi 
anlasilmaktadir. Kole-efendi iliskisine dayanan temel anlayisa gore de, malm musadere edilmesi igin 
boyle bir uygulamaya gerek gorulmuyordu. Hukukun insanlara tanidigi en temel haklardan biri olan 

90 



mulkiyet hakkina73 bir tecavuz olarak gorulebilecek bu uygulama buyuk olgude II. Mahmud 
doneminde, tamamen ise ancak Tanzimat'la birlikte yururlukten kaldinlmistir.74 

Padisahm hukuk disina gikma tesebbuslerinin yam sira, bu tur davramslann zaman zaman ehl-i 
orf denilen idarT siniftan da geldigi gorulmektedir. Ozellikle tasrada yonetici sinif, suglulan kadiya 
goturmeden para cezasi veriyordu.75 II. Bayezid Donemi'ne ait umumT kanunnamede yargi ve infaz 
prosedurunun nasil isleyecegi agikga anlatilmistir. Buna gore guvenlik gugleri herhangi bir sugtan 
dolayi birini tutukladiklannda bunu kadiya goturecekler, sanik yargilanacak ve cezanin infazi kadidan 
alinan huccet gergevesinde ehl-i orf tarafindan yapilacaktir.76 

Goruldugu gibi Osmanli Devleti'nde turn yargi faaliyeti kadilara birakilmistir. Ehl-i orf denilen 
idareci sinifin veya bir onceki baslik altinda gordugumuz uzere ilmiye sinifindan olan ama resmi 
gorevi olmayan molla, muderris gibi kisilerin yargi faaliyetine kansmasi onlenmistir. Kadilann yargi 
faaliyetinde tamamen bagimsiz olduklarim da iddia etmek mumkundur. Osmanli Devleti'nde kadi, her 
ne kadar ilmiye sinifindan olsa da, bugunku hakimlerin konumlanndan daha yuksekte olarak ayni 
zamanda bulundugu sehrin bir idarecisi konumundaydi. Dolayisiyla hem bir hakim hem de bir idareci 
oldugundan diger mulki idareciler kendisine emir veremezler, aksine ona yardimci olurlardi. O 
dogrudan kazaskere karsi sorumluydu ve merkezle dogrudan yazisma hakkina sahipti.77 

Gerek sultanin ve gerekse mahalli idarecilerin mahkeme kararlanna karsi gelme hakki yoktu. 
Osmanh'da hukukun isleyisi ve "kadi"nin konumunu gosteren en onemli ornek donem, 16. yuzyilm 
sonlannda Suhte ve Celali isyanlannin yasandigi donemdir. Bu donemde eskiyalik hareketleri had 
safhaya giktigi igin hukumet olaganustu onlemler alma yoluna gitmis ve anlasildigi kadanyla bu 
onlemleri alirken hukukT mucadele ile hukuk disi yollar arasinda kalmis gibidir. Zira hukumet bir 
yandan sancak beylerine, ele gegirilen eskiyalann hemen oldurulmesini emrederken, bir yandan da - 
yukanda gordugumuz uzere- saniklann mutlaka mahkemeye gikarilmasim ve ondan sonra 
cezalannin verilmesini emrediyordu. Kadilar mahkemeye gikan kisileri bagimsiz bir sekilde yargihyor 
ve ceza vermek igin yeterli delil bulamadiklan saniklan serbest birakiyorlar veya sadece hapis cezasi 
ile yetiniyorlardi. Bu durumda bazen, sancak beylerinin merkeze yazdiklan yazilar gergevesinde 
baska bir sebepten dolayi mutlaka idam edilmeleri yonunde kesin emirler veriliyor ve beraat eden 
saniklann sancak beyleri tarafindan idam edildigi oluyordu.78 

Bu donem bize, hukuk disi uygulamalann bizzat devlet tarafindan uygulandigini gostermekle 
birlikte, ayni zamanda "kadi"nin da verdigi hukumde bagimsiz oldugu ve karannin degistirilmedigi 
konusunda onemli ornekler sunmaktadir.79 

7. Sonug 

Osmanli Devleti, ulke ve tarih olarak Anadolu Selguklu Devleti'nden sonra gelse de, ayni 
zamanda ilhanlilann devami diyebilecegimiz bir devlettir. ilhanlilar yonetim ve hukuk alaninda 



91 



Anadolu'yii ve dolayisiyla Osmanlilan onemli olgude etkilemislerdir. Boylelikle Osmanhlarda fikhin 
yaninda yazili hukuk gelenegi gelismistir. 

Osmanh Hukuku'nun temelinde suphesiz islam Hukuku vardir. Ancak Orta Asya'dan beri 
suregelen ve Cengiz tarafindan yazili hale getirilen "yasa" da, hukum itibariyle olmasa bile, dusunce 
olarak Osmanh Hukuku'nu etkilemistir. Eger "yasa" fikri olmasaydi, muhtemelen Osmanhlar 
kanunnamelerin hazirlanisinda bu kadar basanli olamayacaklardi. 

Kanunnamelerde islam Hukuku'na aykin mutalaa edilen hususlar gok nadirdir. Zira 
kanunnameleri hazirlayan nisancilar, ulema sinifinin disinda ayri bir hukukgu sinifi degildi. 
Kanunnamelerde islam Hukuku'na aykin olarak gorulen bazi uygulamalarm da zaman igerisinde 
tasfiye edildigi gorulmektedir. Ayrica Osmanh hukukgulannin kanunnamelerde yer alan bazi bedenT 
ve nakdT cezalan, devlet baskaninin tazir yetkisi dahilinde mutalaa ettikleri ve karsi gikmadiklan 
anlasilmaktadir. 

Kanunlarda para cezalannin onemli yer tutmasi ve bunlann had cezalannin yerine verilmesi 
islam Hukuk Tarihi agisindan onemli bir uygulamadir. 

Osmanlilann gok hukukluluk dusuncesine yakin olmadiklan gorulmektedir. Temel amaglan, 
butun hukuk? problemlerin tek bir hukuk gergevesinde gozulmesini saglamaktir. Ancak sosyal yapmin 
gok dinli ve gok mezhepli olmasindan dolayi bu dusunce sadece Anadolu ve Rumeli topraklannda 
gergeklestirilmis ve Hanefi mezhebi disinda hukum verilmesi yasaklanmistir. Gayrimuslimlerin 
yasantilan da, aile ve miras hukuku gibi konulann disinda kanunnameler tarafindan duzenlenmistir. 

Osmanh Devleti butun hukukT meselelerin gozumunde resmi olarak tayin edilen kadilan yetkili 
kilmis ve kadi dismdaki kisilerin yargiya kansmasina musaade etmemistir. Hukukun ustunlugu ve 
yargi bagimsizhgi Osmanh hukuk dusuncesinin en onemli karakteristiklerindendir. Padisah da dahil 
olmak uzere yargi onunde herkesin esit oldugu ve yargiya mudahale edilemeyecegi temel prensiptir. 
Bu temel dusunce Osmanh Devleti'nde buyuk olgude uygulama imkani bulmakla birlikte, bazi 
padisahlann zaman zaman yargiya basvurmaksizin cezalar verdikleri bilinmektedir. Padisahlar 
olaganustu donemlerde yargi kararlannin aksine idam emri vermislerse de, bunu bizzat yargi karanni 
bozarak yapamamislar, hatta sik sik yargi karan olmaksizin ceza verilmemesi konusunda fermanlar 
gikarmislardir. Osmanh Devleti'nde hukukun ustunlugu dusuncesine en onemli tehdit olan padisahin 
kendisi de genel olarak hukuk gergevesinde hareket etmistir. 

1 M. Fuad Koprulu, Osmanh imparatorlugu'nun Kurulusu, (Haz. Orhan F. Koprulu), Otuken 
Yay., istanbul, 1981, s. 78-83; L Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, TTK Yay., 7. bs., Ankara, 1988, c. 
1,s. 39-43. 

2 A. Zeki Velidi Togan, UmumTTurk Tarihi'ne Giris, Enderun Kitabevi, 3. bs., istanbul, 1981, 
s. 340. 

92 



3 Nizamu'l-mulk, Siyaset-name, (Haz. M. Altay Koymen), Kultur Bakanhgi Yay., 2. bs., 
istanbul, 1990, s. 59. 

4 L Hakki Uzungarsili, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, TTK Yay., 
Ankara, 1984, s. 201; Paul Wittek, Mentese Beyligi 13-15inci Asirda GarbT Kuguk Asya Tarihine Ait 
Tetkik, (Cev. O. §aik Gokyay), TTK Yay., Ankara, 1944, s. 116; M. Cetin Varhk, Germiyan-ogullan 
Tarihi (1300-1429), Ataturk Unv. Yay., Ankara, 1974, s. 100; Kemal Gdde, Eratnahlar (1327-1381), 
TTK Yay., Ankara, 1994, s. 144. 

5 Asik Pasaoglu Tarihi, (Haz. Nihal Atsiz), MEB Yay., 2. bs., istanbul, 1992, s. 25-26. 

6 Uzungarsili, Osmanli Tarihi, c. 1, s. 91. Ancak, beylerin bu ozelliklerinin Turkge olarak pek 
gok NmT ve edebT eserin yazilmasina veya tercumesine zemin hazirladigini ifade etmek gerekir. 
Wittek, a.g.e., s. 115. 

7 Timur, Benim Devletim Tuzukat-i Timur ve Cengiz Yasasi, (Haz. Alemdar Yalgin), 
istanbul, 1974, s. 55. 

8 Ahmet Akgunduz, "Dureru'l-Hukkam", DiA, TDV Yay., istanbul, 1994, c. 10, s. 27-28. 

9 §ukru Selim Has, "HalebT, ibrahim b. Muhammed", DiA, TDV Yay., istanbul, 1997, c. 15, 
s. 231-232. 

10 Murat §en, "Osmanli Hukuku'nun Yapisi", Osmanli, Yeni Turkiye Yay., Ankara, 1999, c. 6, 
s. 336, 12no'ludipnot. 

11 Ahmed Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, FEY Vakfi Yay., istanbul, 
1990, c. 2, s. 169-170. 

12 Togan, a.g.e., s. 341; ismail Hakki Uzungarsili, Candarli Vezir Ailesi, TTK Yay., 3. bs., 
Ankara, 1988, s. 7-8. 

13 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 2, s. 232-233. 

14 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 2, s. 296. 

15 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 3, s. 93. 

16 Fatih'in kanunnamesinde ilgili yerler igin bkz. Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 1, 
s. 347-349. 

17 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 4, s. 296. 



93 



18 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 1, s. 65-66. Kanundan seriata dogru egilim 
konusundaki ornekler ve genel bir degerlendirme igin aynca bkz. Uriel Heyd, "Eski Osmanh Ceza 
Hukukunda Kanun ve §eriat", (Cev. Selahaddin Eroglu), A.U. Mahiyat Fakultesi Dergisi, c. XXVI, 1983, 
s. 648-649. 

19 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 1, s. 347-349. 

20 Mehmet Zeki Pakalin, Osmanh Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlugu, MEB Yay., istanbul, 
1993, c. 3, s. 20. 

21 Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 1, s. 82-83. 

22 Togan, a.g.e., s. 114. 

23 Bkz. Mogollann Gizli Tarihi, (Cev. Ahmet Temir), TTK Yay., 2. bs., Ankara, 1986, s. 136; 
Alaaddin Ata Melik CuveynT, Tarih-i Cihan Gusa, (Cev. Mursel Ozturk), Kultur Bakanhgi Yay., 2. bs., 
Ankara, 1998, s. 87; Curt Alinge, Mogol Kanunlan, (Cev. Coskun Ugok), A.U. Hukuk Fakultesi Yay., 
1967, s. 31. 

24 Togan, a.g.e., s. 278. 

25 ibrahim Kafesoglu, "Selguklular", islam Ansiklopedisi, MEB Yay., istanbul, 1966, c. 10, s. 
391. "el-Mesailu'l-Meliksahiyye" adiyla bilinen bu kod igin bkz. "'el-'Uradatu fi'l-Hikayeti's-Selgukiyye' 
Tercumesi", (Cev. §erefuddTn), Milli Tetebbu'lar Mecmu'asi, c. 2, sayi: 5, istanbul, 1331, s. 249-251. 
Burada ticaret ve aile hukukuyla ilgili alti madde yer almaktadir. 

26 Ahmed b. Mahmud, Selguk-name, (Haz. Erdogan Mergil), istanbul, 1977, c. 1, s. 155. 

27 II. Bayezid'e ait umumT kanunnamenin 26. maddesi soyle der: "Kiz ve oglan geken kisinin 
ve hiyanet ile ecnebinin evine giren kimsenin ve avret ve kiz gekmege varan kimesnenin igmegi 
(emcegi=erkeklik organi) kesile." Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 2, s. 42-43. 

28 Aziz b. Erdesir-i EsterabadT, Bezm u Rezm, (Cev. Mursel Ozturk), Kultur Bakanhgi Yay., 
Ankara, 1990, s. 210. 

29 Kadi Burhaneddin Ahmed, Kadi Burhaneddin Divani, (Haz. Muharrem Ergin), i.U. Yay., 
istanbul, 1980, s. 100. Aynca bkz. a.g.e., s. 91, 264. 

30 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. 1 , s. 98. 

31 Togan, a.g.e., s. 340. 

32 Bkz. Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 1, s. 256-260. 



94 



33 Tursun Bey, Fatih'in Tarihi "Tarih-i Ebul Feth", (Haz. Ahmet Tezbasar), Tercuman 1001 
Temel Eser, trs., s. 22. 

34 Mogollann Gizli Tarihi, s. 136. 

35 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 1, s. 317. 

36 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 1, s. 328. 

37 Bu konuda genis bilgi igin bkz. Mehmet Akman, Osmanli Devleti'nde Kardes Katli, Eren 
Yay., istanbul, 1997. 

38 Asik Pasaoglu Tarihi, s. 86. 

39 Abdullah b. Mukaffa', "Risaletu ibni'l-Mukaffa-fi's-Sahabe, " Asaru ibni'l-Mukaffa', Daru'l- 
Kutubi'l-ilmiyye, Beyrut, 1989, s. 316-317. 

40 Muhammed Ebu Zehra, islam'da FikhT Mezhepler Tarihi, (Cev. Abdulkadir §ener), Hisar 
Yay., 2. bs., istanbul, 1983, s. 302; Subhi MahmasanT, "islam Hukuku'nun Tedvini", (Cev. i. Kafi 
Donmez), M.U. Mahiyat Fakultesi Dergisi, sayi: 3, 1985, s. 315, 318. 

41 Paul Koschaker, Modern Hususi Hukuka Giris Olarak Roma Hususi Hukukunun Ana 
Hatlan, (Cev. Kudret Ayiter), A.U. Hukuk Fakultesi Yay., Ankara, 1971, s. 3. 

42 Bu konudaki tartismalann genel bir hulasasi igin bkz. Fahrettin Atar, islam Adliye Teskilati, 
DiB Yay., 3. bs., Ankara, 1 991 , s. 86-96. 

43 Gayri muslimlere aile ve miras hukukunda ozerklik tamnmis, bu konularla din adamlan ve 
vergi memurlarimn tayin ve gorevden ahnmasi ile ilgili konulara bakan mahkemeler kurmalanna izin 
verilmistir. Bunun disinda kalan ceza hukuku, ticaret hukuku ve Musluman halkla iliskiler gibi konular 
kanunnameler tarafmdan duzenlenmistir. Bkz. Yavuz Ercan, Osmanli Yonetiminde Gayrimuslimler, 
Turhan Kitabevi, Ankara, 2001, s. 173-250. 

44 6 Numarah Muhimme Defteri (972/1564-1565), (Haz. H. Osman Yildirim ve dig. ), 
BDAGM Yay., Ankara, 1995, c. 1, s. 179-180. 

45 Vehbe Zuhayli, islam Fikhi Ansiklopedisi, (Cev. Ahmet Efe ve dig. ), Risale Yay., 2. bs., 
istanbul, 1992, c. 8, s. 474-475. 

46 Ebussuud, "Ma'ruzat, " Osmanli Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, (Haz. Ahmed 
Akgunduz), FEY Vakfi Yay., istanbul, 1992, c. 4, s. 50. 

47 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 6, s. 368; Ebussuud, Fetava, Bursa Yazma ve 
Eski Basma Eserler Kutuphanesi, Genel, No. 1995, vr. 52a. 

95 



48 5 Numarali Muhimme Defteri (973/1565-1566), (Haz. H. Osman Yildinm ve dig. ), 
BDAGM Yay., Ankara, 1994, s. 41; Abdul Rahim Abdul Rahman, "The Documents of the Egyption 
Religious Courts (al-Mahakim al-Shar'iyya) As a Source for the Study of Ottoman Provincial 
Administration in Egypt (923/1517-1213/1798), Journal of the Economic and Social History of the 
Orient, vol. XXXIV, part: I, February 1991, s. 92; M. Akif Aydin, "Osmanh'da Hukuk", Osmanli Devleti 
ve Medeniyeti Tarihi, (Ed. Ekmeleddin ihsanoglu), IRCICA Yay., istanbul, 1994, c. 1, s. 408-409. 

49 Aydin, a.g.m., s. 407; Ebussuud, Fetava, vr. 52 a, 158b. 

50 Bkz. ibn Kemal, Kemal Pasazade Fetvalan, Suleymaniye Kutuphanesi, Yazma Bagislar, 
No. 3369, vr. 66a; Abdullah Ozer, islam Hukuk Literaturunde Ta'zir Risaleleri ve Seyhulislam 
Muhyiddin Mehmed b. ilyas Civizade'nin Risale Muteallika bi't-Teazir Adh Eseri, (Basilmamis Yuksek 
Lisans Tezi), M.U Sosyal Bilimler Enstitusu, istanbul, 2000, s. 130; Muhammed b. Abdilazim, "el- 
Kavlu's-Sedid ft Ba'di Mesaili'l-ictihad ve't-Taklid", islam Hukukunda Mezhepler (ictihad, Taklid ve 
Telfik), (Haz. Hayreddin Karaman), irfan Yay., istanbul, 1971, s. 87; Hayreddin Karaman, islam 
Hukuku'nda ictihad, iFAV Yay., 2. bs., istanbul, 1996, s. 217. 

51 Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri..., c. 4, s. 297. 

52 Zira Mecelle'de de HanefT Mezhebi'nin disma gikilmamistir. Bkz. Osman Ozturk, Osmanli 
Hukuk Tarihinde Mecelle, islam! ilimler Arastirma Vakfi Yay., istanbul, 1973, s. 121-122. 

53 Osmanli Hukuk-i Aile Kararnamesi, (Haz. Orhan Ceker), Mehir Vakfi Yay., Konya, 1999, 
s. 36, 51,91-92, 97. 

54 Osmanli Hukuk-i Aile Kararnamesi, s. 57, 99-100. 

55 MahmasanT, a.g.m., s 321 , 328. 

56 Aydin Taneri, Turk Devlet Gelenegi, MEB Yay., 3. bs., istanbul, 1 997, s. 1 06-1 1 0. 

57 islamiyet'in devlet baskanma tanidigi statu igin bkz. ibn Abidin, Reddu'l-Muhtar ale'd- 
Durru'l-Muhtar, (Cev. Ahmet Davudoglu), Samil Yayinevi, istanbul, 1982, c. 1, s. 96. 

58 Ebussuud, "Ma'ruzat", s. 53; Ebussuud, Fetava, vr. 177b; Pir Mehmet, "ZahTru'l-Kudat", 
Osmanli Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, (Haz. Ahmet Akgunduz), OSAV Yay., istanbul, 1996, c. 
9, s. 403; M. Hulusi Lekesiz, XVI. Yuzyil Osmanli Duzenindeki Degisimin Tasfiyeci (Puritanist) Bir 
Elestirisi: Birgivi Mehmed Efendi ve Fikirleri, (Basilmamis Doktora Tezi), Hacettepe Unv., SBE, 
Ankara, 1997, s. 145. 

59 i. Hakki Uzungarsili, Osmanli Devleti'nin Saray Teskilati, TTK Yay., 2. bs., Ankara, 1984, 
s. 50. 



96 



60 Ornegin Yavuz Sultan Selim, Memlukler uzerine yapacagi sefer igin fetva almisti. Fetva 
ornegi igin bkz. Solak-zade Mehmed HemdemT Celebi, Solak-zade Tarihi, (Haz. Vahid Cabuk), Kultur 
Bakanligi Yay., Ankara, 1989, c. 2, s. 110. Yine 1578 yilinda Safevilerle yeniden baslayan savas igin 
alinan fetva konusunda bkz. Gelibolulu Mustafa AN, Nusretname, Suleymaniye Kutuphanesi, Esat 
Efendi, No. 2433, vr. 9a-11a. 

61 ibn Kemal, Muhimmat-i MuftT, Suleymaniye Kutuphanesi, Corlulu Ali Pasa, No. 280, vr. 
90b-91a. 

62 Uzungarsih, Osmanh Devleti'nin Saray Teskilati, s. 50. 

63 Ahmet Mumcu, Osmanh Devleti'nde Siyaseten Katl, Birey ve Toplum Yay., 2. bs., Ankara, 
1985, s. 102-112. 

64 ibn Abidin, a.g.e., c. 12, s. 317. 

65 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. 2, s. 263-264, 294. 

66 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. 3, I. Kisim, s. 186-187, 193-194. 

67 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. 3, I. Kisim, s. 224-226. 

68 Hoca Sadettin Efendi, Tacu't-Tevarih, (Haz. ismet Parmaksizoglu), Kultur Bakanligi Yay., 
4. bs., Ankara, 1 999, c. 5, s. 21 9-221 . 

69 AbdulhamTd ismail el-Ensan, "Ehlu'l-Hal ve'l-Akd", DiA, TDV Yay., istanbul, 1994, c. 10, s. 
541. 

70 Mumcu, a.g.e., s. 165. 

71 Bkz. Mustafa Nuri Pasa, Netayic ul-Vukuat, (Sad. Neset Cagatay), TTK Yay., 3. bs., 
Ankara, 1992, c. Ml, s. 309, c. III-IV, s. 284; Pakahn, a.g.e., c. 2, s. 624-626; Tuncay Ogun, "Osmanh 
Devleti'nde Musadere Uygulamalan", Osmanh, Yeni Turkiye Yay., Ankara, 1999, c. 6, s. 371-383. 

72 Mumcu, a.g.e., s. 150. 

73 Servet Armagan, islam Hukukunda Temel Hak ve Hurriyetler, DiB Yay., 2. bs., Ankara, 
1992, s. 158-163. 

74 Pakahn, a.g.e., c. 2, s. 626. 

75 II. Bayezid Donemi'ne ait umumT kanunnamedeki 241. madde bu durumu anlatmaktadir: 
"Ve hirsuzhkla muttehem olan kimesneleri ummal ve subasilar kadi katina iletmeden kimesnelerden 
curm alurlar imis. Ol sebebden hirsuzlar kadilara malum olmayub hakkmdan gelinmezler imis. Ol 

97 



babda ummala ve nuvvaba yasak olundu ki, kadi katina iletmedin kimesneden curm almayalar." 
Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 2, s. 75. 

76 "Madde 38. Ve eger orfle bir kimesnenin hirsizligi zahir olursa, kadi olan ehl-i orfe huccet 
vere, ehl-i orf o huccet mucibince asilmaga mustehak olani asa ve kat'-i uzva mustehak olani kat'-i 
uzv ede." Akgunduz, Osmanh Kanunnameleri..., c. 2, s. 44. 

77 ilber Ortayli, Hukuk ve idare Adami Olarak Osmanh Devleti'nde Kadi, Turhan Kitabevi, 
Ankara, 1994, s. 25-29. 

78 Bkz. Mustafa Akdag, Turk Halkinin Dirlik ve Duzenlik Kavgasi CelalT isyanlan, Cem Yay., 
istanbul, 1995, s. 215-222. 

79 Osmanh Devleti'nde yargi bagimsizhgi konusunda genel bilgi ve tartismalar igin aynca 
bkz. Hasan Tahsin Fendoglu, islam ve Osmanh Anayasa Hukuku'nda Yargi Bagimsizhgi, Beyan 
Yay., istanbul, 1996, s. 189-194. 



98 



Turk-Islam Kulturunde Adalet Anlayisi ve Osmanh Uygulamalanndan 
Ornekler/ Yrd. D05. Dr. Necdet Gok [s.61-70] 

Bilkent Universitesi iktisadi ve idari Bilimler Fakultesi /Turkiye 

Hukumdar, Kutadgu Bilig'de buyurur: "Benim begenmedigim seylerden biri yalandir. Ondan 
sonra zulum edenler (adaletsiz davrananlar) gelir'M 

Yuzyillar sonra, XV. asirda, Osmanh klasiklerinden Asik Pasazade (6.1481) Osman Bey'in 
icraatlanni kendine ozgu uslubuyla anlatirken adalet anlayisina su sekilde dikkat geker: 

"Kadi konuldu. Subasi konuldu. Pazar kuruldu ve hutbe okundu. Bu halk kanun ister oldular. 
Germiyan'dan birisi geldi. 

'Bu pazann vergisini bana satin' dedi. Halk: 

'Osman Han'a git' diye cevap verdi. O adam, hana gidip sozunu soyledi. Osman Gazi sordu: 

'(bu) vergi (de) nedir?2 Adam dedi ki: 

'Pazara ne gelse ben ondan para ahrim'. Osman Gazi: 

'Senin bu pazara gelenlerden alacagin mi var ki para istersin' dedi. O adam: 

'Hamm: Bu toredir. Butun memleketlerde vardir ki padisah olanlar ahr' dedi. Osman Gazi sordu: 

Tann mi buyurdu, yoksa begler kendileri mi yapti?' O adam yine: 

T6redir3 hamm! Ezelden kalmistir' diye cevap verdi. Osman Gazi gok ofkelendi: 

'Bir kisinin kazandigi baskasinin olur mu? Kendi mall olur. Ben onun malma ne koydum ki bana 
akga ver diyeyim? Bre kisi! Var, git: Artik bana bu sozu soyleme ki sana ziyanim dokunur' dedi. 

Bunun uzerine halk, dedi ki: 

'Hamm bu pazan bekleyenlere adettir ki bir nesnecik vereler'. Osman Gazi: 

'Madem ki boyle diyorsunuz, oyleyse bir yuk getirip satan herkes iki akga versin. Satamayan bir 
sey vermesin. Kim bu kanunumu bozarsa Allah onun dinini de, dunyasmi da bozsun. Kime bir timar 
verirsem elinden sebepsiz yere almasinlar. O olunce ogluna versinler. Cok kuguk dahi olsa versinler. 
O, savasa yarayacak hale gelinceye kadar sefer vaktinde hizmetkarlan sefere gitsin. Her kirn bu 
kanunu tutarsa Allah razi olsun. Eger neslime bu kanundan baska bir kanun koyduracak olurlarsa 
edenden ve ettirenden Allah razi olmasin' dedi". 4 

Yine ayni kaynakta Orhan Bey'in adalet anlayisi da su satirlarla ifade olunur: 

99 



"Orhan GazT, oglu Suleyman Pasa'yi Tarakh (Tarakgi) Yenice'sine gonderdi. O memleketlerin 
hepsi Orhan Gazi'nin adaletini isitmisti. Her aldiklan yerde adalet gosterdiler. Alinmayan memleketler 
dahi onlarin nasil davrandiklanni ogrenmislerdi. Suleyman Pasa Tarakh Yenicesi'ne vannca hisan 
andlasarak verdiler. Goynugu ve Mudurnu'yu dahi oylece aldilar. Suleyman Pasa dahi o kadar adalet 
gosterdi ki: 

'Ne olurdu? Eski zamandan beri bunlar bize beg olaydilar' Cok koyler bu Turk kavmini gorduler. 
Musluman oldular."5 

I. Murad'in Evranos Bey'e sancak beyligi ve emiru'l-umeralik gorevi vermesiyle ilgili beratta da 
her seyin basi yine adalettir: 

"...Bir adem bir memlekette beg olmak iki kefelu terazuye benzer ki, bir kefesi cennetde ve bir 
kefesi cehennemdedir. 

Heman neylersen eyle, sunlardan olagor ki, onlarin gozleri uyusa kalpleri uyanik ola. 

Cumlenin ser-gesmesi adalettir. Am idegor ki, Peygamber anin bir gununu altmis yil ibadetten 
saymi§tir."6 

Osman Gazi, Orhan Gazi ve Murat Hudavendigar'in adalet anlayi§larmi garpici bir §ekilde 
yansitan bu giri§ cumlelerinden sonra adalet teriminin anlam ve kapsami uzerinde durmak gerekir. 

Adalet kavrami7 

Adalet; "tavir, davram§ ve hukumlerde dogru olmak, hakka8 gore hukum vermek, Hak sahibine 
hakkim vermek, haksizlan terbiye etmek, insaf, e§it olmak, e§it kilmak" gibi anlamlan ta§iyan Arapga 
bir masdar-isimdir. Farsga "dad" kelimesi de, Osmanh'da genel olarak "adalet" anlaminda 
kullanilmi§tir ancak ikisi arasinda fark vardir. Adalet, bizzat adaletli davranip zulmetmemektir. "Dad" 
ise ba§kalanmn zulm yapmasini engellemek ve bir zulum yapilmi§sa onu ortadan kaldirmaktir. 

Yine ayni kokten bir masdar-isim olan "orta yol, istikamet, e§, benzer, misil, bir §eyin kar§ihgi" 
anlamlanna gelen adl kelimesi, sifat olarak kullanildiginda adil kelimesi ile es anlamhdir ve Allah'in 
isimlerinden (esma-i husna) de birisidir.9 

Adl; "her seyi layik oldugu yere yerlestirmek, hakki yerine koymaktir ki, azginhgin, bir baska 
ifade ile haksizhk ve zulmun ziddidir". Burdan hareketle mufessirler, "Suphesiz ki, Allah, size adaleti, 
iyilik yapmayi (veya kendisini goruyormus gibi ibadet yapmamzi-ihsan) ve yakinlara bakmayi 
emreder; hayasizhktan, fenaliktan ve azginhktan (fahsa ve munker) nehyeder. Ogut almaniz igin size 
boyle ogut verir." (Nahl 90) ayetindeki adalet kavramini su sekilde izah ederler: 



100 



Adalet; insaf, hakhhk ve dogruluk anlamlanni kapsayan bir dengelemedir ki, terazinin dili gibi 
ifrat ve tefrit (asin uglar) arasinda bir birlestirme noktasi ve bir esitlemedir. Bu ozelligi sebebiyle 
adalete, mTzan (terazi, olgti, tarti) adi da verilir. 

Adalet ve Esitlik iliskisi 

Adalet esas olarak, -yukarda da isaret ettigimiz gibi-verilen ile hak edilen arasindaki dengeyi 
belirtir. Bu denge bazen esitliklelO gergeklesir; ancak adalet yalniz esitlik degil, denge'dir.11 (i'tidal) 
Diyet ve tazminat yoluyla adaletin saglanmasinda denge esastir. "Qocuklara verdiklerinizde adil 
davranin..." hadisinde (Buhari, "Hibe", 2) kasdedilen adalet, esit tutmak anlamini ifade eder. 
insanlann kardes olmalan, sahsT servetlerde fakirlerin haklannin bulunmasi ve toplumdaki sosyal 
adalet anlayisinda ise olgu esitlik degil, dengedir.12 

Kisaca belirtmek gerekirse, "esitlik ilkesi" adaletin tamami olmamakla birlikte aynlmaz bir 
pargasidir. Bu sebepten Hz. Peygamber halk arasinda da gok yaygin olarak bilinen meshur 
hadisinde, kisilerin makam ve mevkilerine bakilmaksizin yargi onundeki esitliklerine dikkat gekmistir: 

"Sizden oncekileri helak eden sebeb, aralannda soylu bir kisi hirsizlik yaptigi zaman ona 
ilismemeleri, zayif bir kimse hirsizlik yaptigmda ise ona haddi (ser'T ceza) uygulamalandir. 
Muhammed'in nefsi elinde olan Allah'a yemin ederim ki, Muhammed'in kizi Fatima hirsizlik yapacak 
olsa onun dahi elini keserim".13 Ayni ilkeyi Hz. Ebubekir soyle agiklamistir: "Sizin aranizda zayif olan 
kisi, ona ait hakki ahnincaya kadar benim yanimda gugludur. Sizin aranizda gtiglu olan kisi ise, 
Allah'm izniyle kendisindeki baskasina ait olan hakki sahibine teslim edinceye kadar benim yanimda 
zayiftir". 

islam? Dusuncede Adalet Kavrami 

islam felsefesinde dort ana faziletten birisi olarak kabul edilen adalet, diger ug fazilet olan 
hikmet, secaat ve iffetin dengeli bir sekilde insanda bulunmasiyla elde edilir.14 

Adalet, turn evrenin olgu ve duzenidir. Herkese hakki olan seyi vermektir. Mahiyat agisindan 
konuya bakildiginda; Suphesiz her hakkin basi Allah'm hakki olan "ilahhk" haklandir. Bunun birincisi 
de Allah'm birligine inanmaktir. Bundan dolayi adaletin basi Allah'm birligine inanmaktir. (Hadid Suresi 
ayet 25'in tefsirinde) Sahabenin buyuklerinden Abdullah ibn Abbas'in "Adalet, Allah'tan baska ilah 
olmadigina sehadet etmektir. Adalet, ortak ve benzeri olani ortadan kaldirmaktir" dedigi 
nakledilmistir.15 Bu sebepten dolayi Kur'an'da, Allah'a ortak kosmak, O'nun yaninda baska ilahlar 
veya ortak gugler kabul etmek anlamina gelen "sirk" tabiri "pek buyuk bir zulum" olarak 
nitelendirilmistir.16 

Adalet terimi, Kur'an-i Kerim'de ve peygamberin sozlerinde genellikle "duzen, denge, denklik, 
esitlik, gergege uygun hukmetme, dogru yolu izleme, takvaya yonelme, durustluk, tarafsizhk" 
anlamlannda kullanilmistir. 

101 



Hadislerde zulum yasaklanir ve adalet tavsiye olunur: 

"Bu ummet soylediginde dogru kaldikga, hukmettiginde adalet yaptikga, merhamet etmesi 
istendigi zamanda merhamet ettikge, hayir uzere kalmaya devam edecektir."17 

"Yuce Allah'in insanlar arasinda en sevdigi kisi, adaletli devlet baskamdir (imam). En gok bugz 
ve gazab ettigi kimse ise, zalim devlet baskamdir."18 

insanhgin dirlik ve duzeninin, medeniyetin devam ve gelismesinin ancak adaletle mumkun 
oldugunu belirtmek igin Hz. Muhammed: "Gokler (semavat) adaletle kaimdir, ayaktadir." diyerek, 
kainati ayakta tutan en guglu dinamik olan adalete vecTz bigimde isaret etmistir. Yine O, toplumda 
huzur, emniyet ve asayisin saglanmasi ve sosyal barisin olusmasi igin, "Basimzda Habesli bir kole 
bile olsa itaat ediniz"19 diyerek devletin basindaki idarecilere karsi isyan, anarsi, fitne ve fesadi 
yasaklarken diger taraftan sorumlu ve sorgulayici bir toplumun olusmasi igin haksizlik ve kotuluk 
karsisinda sessiz kahnmasini da uygun bulmamistir. 

islam? toplum duzenine gore, toplumun her ferdi haksizliga karsi mucadele etmek, iyiligi 
emretmek, kotulugu yasaklamak yaygin ifadesiyle "marufu emretmek, munkeri nehyetmek" ve zulmu 
onlemekle yukumludur ancak kendisini hakim veya kadi makamina koyup "ihkak-i hak" (hakki yerine 
getirme) adina yargi makami gibi davranma hakkina sahip degildir. 

Kist Kavrami 

Adl ve adalet kelimesi disinda, adalet anlaminda Kur'an'da yer alan bir baska kelime de "kisftir. 
Kur'an'da 25 defa gegen bu kelime, iki yerde "yoldan sapan" (Cin/14-15), yirmi ug yerde de adalet 
anlaminda kullanilmistir. 

"Pay, hissse, olgu, kisim kisim verilen bir borcun her defada verilen bir pargasi, tarti ve olgude 
dogruluk, adalet etmek" anlamlan kapyasan bu kelimenin adalet anlaminda kullamlmasina bir ornek 
(Nisa, 135) ayetidir: "Ey iman edenler haktan yana olup var gucunuzle ve butun islerinizde adaleti 
gergeklestirin. Allah igin sahitlik eden insanlar olun." Yine ayni ayetin devaminda bizzat adl (ta'dilu 
seklinde) kelimesi kullanihr: "Bu hukmunuz ve sahitliginiz isterse bizzat kendiniz, ana ve babaniz ve 
yakin akrabalanniz aleyhinde olsun. isterse onlar zengin veya fakir bulunsun; gunku Allah her ikisine 
de sizden daha yakindir. Onun igin, sakin nefsinizin arzusuna uyarak adaletten ayrilmayin. Eger 
dilinizi egip bukerek hakki oldugu gibi soylemekten gekinir veya busbutun sahitlikten kagarsaniz, iyi 
bilin ki, Allah butun yaptiklannizdan haberdardir."20 Yine adalet ve kist kelimelerinin birlikte 
kullanildigi bir baska ayet de (Maide, 8)dir: "Ey iman edenler! Haktan yana olup vargucunuzle ve 
butun islerinizde adaleti gergeklestirin ve adalet numunesi sahitler olun. Bir topluluga karsi, iginizde 
beslediginiz kin ve ofke, sizi adaletsizlige suruklemesin. Adil davranin, takvaya en uygun hareket 
budur. Allah'a karsi gelmekten sakinin. Qunku Allah yaptiginiz her seyden haberdardir".21 

Adaletin Qesitleri 

102 



islam alimleri adaleti, gesitli yonlerden degerlendirerek bolumlere ayirmislardir. Bunlardan birisi 
Ragib el-isfahani'dir (6. 502/1108). Ona gore adalet; Mutlak adalet ve Kanun-kurallara bagh adalet 
olarak ikiye ayrihr. Birincisi olan mutlak adalet, akla dayanirve devamhdir. Bu tur adalet herzamanda 
ve zeminde iyi ve guzeldir. iyilige iyilikle karsihk vermek gibi. ikinci tur adalet ise, seriat yani kanun ve 
kurallarla bilinir. Kasten insan oldurenin oldurulmesi (kisas yapilmasi) gibi. 22 

ibnu'l-ArabT (6. 543/1 148) ise adaleti, yoneldigi objeler bakimindan ug kisma ayinr; 

Birincisi; insan ile Allah arasmda olan adalet: insanin Allah'in hakkini, kendi hakki uzerine tercih 
etmesi, heva ve hevesine engel olup onun emirlerine yonelmesidir. 

ikincisi; insan ile nefsi arasmda olan adalet: Kisinin nefsini kendine zarar verecek seylerden 
korumasidir. 

Uguncusu ise; insan ile diger insanlar arasindaki adalet: Bu da insanlara hayirh ogutlerde 
bulunmak, kimseye hainlik ve kotuluk yapmamak, insanlann eza ve cefalanna tahammul ve 
sabrederek onlarla iyi geginmektir.23 

Bir baska taksim ise, adaletin nev'i bakimindan ikiye ayinlmasidir; 

Birincisi: Adalet-i mahza yani mutlak ve kayitsiz adalettir ki, bir toplumun selameti bile soz 
konusu olsa, nzasi olmadan birtekferd bilefeda edilemez. Kuguk, buyuk igin iptal edilemez. 

ikincisi: Adalet-i izafiye yani goreceli adalettir. Butunun selamet ve kurtulusu igin cuz'un feda 
edilmesi, toplumun refah ve kurtulusu ugruna ferdin feda edilmesidir. Ancak, adalet-i mahzamn 
uygulanabilecegi yerde adalet-i izafiye'nin uygulanmasi zulumdur.24 

Sosyal Adalet 

islam dininin sosyal iliskilerde esas aldigi ug temel ilke vardir: 

Durustluk, adalet, hakkaniyet... 

insanin dogru, durust ve guvenilir olmasi, onun hem dunyada hem de ahirette en onurlu 
mevkiyi, en yuce erdemi ve mutlulugu elde etmesini saglar. Kur'an-i Kerim'in asil amaci da insanin 
durust olmasini saglamaktir... Adalet sahibi olmak durust olmamn bir yonu ve onun uygulanisidir. iyi 
biryonetici olmamn olgusu adaletli olmaktir. Adalet itaatin karsihgi ve zulmun tarn ziddidir.25 

Sosyal adalet kavramm layikiyla anlasilabilmesi igin oncelikle Allah, insan ve devlet 
kavramlarimn uzerinde durmak gerekir. 

islam temel olarak insani, evrenin en mukemmel ve mukerrem canlisi, kaliplasmis ifadesiyle 
esref-i mahluk olarak kabul eder. Toplum veya halki da, bir somurme araci olarak degil, VedTatullah 
(Allah'in emaneti) olarak gorur. Devlet ise islam toplumlarimn aynlmaz ve olmazsa olmaz derecede 

103 



bir pargasidir. Ozellikle Turk devletlerinde "Ya devlet basa, ya kuzgun lese!" cumlesi ile formule edilen 
anlayis bu butunlesmenin en veciz ifadesidir.26 Bu butunlesme ve uyumun mayasi ve temeli ise 
"adaleftir. Adalet ortadan kalkinca ortaya gikan, devlet degil, somuren (iktidar) ve somurulenlerden 
(toplum) olusan yigin veya siniflardir. Boyle bir devlet (!), gergekten kendisinden kurtulunmasi 
(marksistler); bu olmaz ise, zararlannin asgaride tutulmasi (parlamenter demokrasiler) gereken, ferdin 
disinda, ona dusman bir kurumdur. Yani, "Ya kuzgun basa, ya devlet lese!" (yukardaki formulun tarn 
ziddi) anlayisidir. 

islam toplumlannda sosyal adaleti saglamak ve halki sosyal refah seviyesine ulastirmak igin 
ahnan tedbirler genel olarak, celb el-mesalih (amme menfaatini temin) ve sedd ez-zeraT (kotuye ve 
kotuluge giden yollan tikama) adi verilen kaide altinda ele ahnmistir.27 Bu cumleden olarak, zekat ve 
diger sosyal dayamsma muesseseleri, kamu hizmetleri igin kaynak saglamak, yeni vergiler koymak 
veya kaldirmak, kumar, fuhus, alkol, uyusturucu ile mucadele etmek vs. turn ekonomik ve hukukT 
tedbirleri almak, kisaca toplum yaranna olani saglama ve zaranna olani onlemek igin yapilan her gesit 
gaba bu gergeveye dahil edilmistir.28 

Devlet baskanhgi ve adalet 

islam akaidine gore devlet baskaninda mutlaka bulunmasi gereken sekiz sarttan birisi "adaletli 
olmasi"dir. Bu nokta uzerinde islam alimleri gorus birligi igerisindedirler.29 

Maverdi, bundan da ote adalet sartini sadece halifeler igin degil onu segecek kurul veya heyet 
ijyelerinde de bulunmasi zorunlu olan bir sart olarak kabul eder ki, gogunlugun kabul ettigi gorus de 
budur.30 

imam'in (devlet baskani) fasikhgi sebebiyle azledilip edilemeyecegi tartisma konusu yapihrken 
ad#leti terk etmesinin gorevden ahnmasi igin yeterli bir sebep oldugu belirtilir. Maverdi bunu soyle 
agiklar: 

imamin halinin degismesi ile, imamliktan azledilmesini gerektiren iki husus vardir: 

1. imamin adaleti terk etmesi. 

2. imamin gorevini ifa etmesine engel bir bedenT bir noksanlik veya hastahk ortaya gikmasi. 

imamin adaleti terk etmesi, fiska ve fucura girip, nefsT arzulannin pesinde kosmasi veya 
itikadinda bozukluklar ortaya gikmasi sebebiyle olur. Adaleti terk etmesi yuzunden devletin basindan 
uzaklastinlan kimse, pisman oldugunu ve tekrar adalete donecegini beyan etse bile tekrar devletin 
basina gegirilemez. Ancak yeniden segilirse o zaman tekrar basa gegebilir. Kelam alimlerinden bir 
kismi ise; "boyle bir durumda, imam adalete donunce imamete de donebilir, yeniden segilme ve biate 
luzum yoktur" gorusunu savunmuslardir.31 



104 



Tarih boyunca adaletin timsali olarak kabul edilen ve adalet deyince ilk akla gelen sahsiyet olan 
Hz. Omer, Ebu Musa el-Es'arT'ye gonderdigi meshur mektubunda: 

"Halka karsi bakisinda, yonelisinde, adaletinde ve huzurunda oturmalannda insanlar arasmda 
esitlige dikkat et! Ta ki serefli ve soylu bir kimse senin haksizlik yapacagma umut baglamasm, zayif 
olan bir kimse de adaletinden umit kesmesin."32 

Bir baska konusmasinda da: "Ey insanlar! Ben size veya eslerinize zulmetsin veya mallanniza 
el koysun diye valiler gondermiyorum. §ayet bir kimseye bir zulum isabet edecek olursa mutlaka bize 
iletsin ve sikayet etsin. Allah'a yemin ederim ki, boyle bir sikayetle bana gelenin sikintisini mutlaka 
gideririm." Bunun uzerine sahabeden Amr b. el-Ass ayaga kalkip soyle demistir: "Ey Mu'minlerin 
Emiri! Eger senin valilerinden birisi musluman birini terbiye ve edeblendirme amaciyla hirpalayacak 
yahut dogecek olursa ayni sekilde ona kisas uygular misin?" Hz. Omer cevaben; "Evet, Allah'a yemin 
ederim ki, mutlaka kisas uygulanm..."33 demistir. 

Hz. Omer, yine bir baska gun hutbede cemaate soyle seslenir: "Muhammed'i hak din ile 
gonderen Allah'a yemin ederim ki, Firat kenannda bir deve kaybolacak olursa veya helak olacak 
olursa Allah'in beni ondan sorumlu tutmasindan korkuyorum".34 Adalet anlayisinm insanlardan ote, 
digeryaratiklannin da hak ve hukukunu korumaya donuserek bu derece derinlik kazanmasi da sayan- 
i ibret bir husus olmahdir. 

Adalet anlayisindaki bu derin hassasiyetinden dolayidir ki, Hz. Omer islam Devlet Teskilatini da 
sekillendirmis ve kendisinden once yer almayan birgok muessesenin de kurucusu olmustur. Ornegin, 
valilerden ayn ve mustakil sekilde kadilar (hakimler) tayin eden ilk halite odur Kadi tayininde ve kadihk 
muessesesinde, dikkat edilecek kurallar ve metodlar, kendisinden sonra da Osmanhlar da dahil butun 
islam devletlerinde gorev yapmis kadilann davranis ve uygulama rehberi olmustur. 

Asagida ele alacagimiz bu talimat, ana hatlanyla Osmanli'da ozellikle idarecilere zaman zaman 
gonderilen adaletnamelerde ve verilen beratlarda israrla tekrarlanan hususlardir. 

Hz. Omer'in Adalet Fermani 

veya Adaletnamesi 

Hz.Omer'in, Abdullah b. Kays'a gonderdigi bu genelgeye, -Osmanli diplomatikasindaki adiyla 
adalet fermani veya adaletname- demek mumkundur. Bu onemli adaletnamenin igerigini tahlil 
etmeden once, soz konusu belgenin Arap-islam diplomatikasi (ilm-i insa ve fenn-i kitabet) agisindan 
rukun veya bolumlerine de kisaca isaret etmekte yarar oldugu kanaatindeyim. 

Genel kural olarak, ozellikle Ortagag Arap-islam cografyasinda, Arapga olarak duzenlenmis bir 
resmT beige, 

I. Fevatih (basta yer alan ibareler veya baslangig protokolu), 

105 



II. Ma-beyne's-selameyn (veya metin kismi) ve 

III. hatime (bitis protokolu) olmak uzere ug ana bolumden olusmustur. Her bolumun de kendi 
iginde alt bolumleri vardir.35 Siraladigimiz bu diplomatika unsurlannin da yer aldigi beige Allah'in 
adini anarak baslama anlamina gelen "davet ruknu" ile baslar ve sonra diger rukunler bir biri ardinca 
siralanir. Konu butunlugunij bozmamak igin detaylara girmiyoruz. 

"BismillahirrahmanirrahTm, (davet ruknu) 

Muminlerin Emiri ve Allah'in kulu Omer'den Abdullah b. Kays'a -selamdan sonra- (unvan-elkab- 
salvele) 

Kaza (yargilama ve hukum verme) kesin ve mutlak birfarz ve uyulan sunnettir (metin kismi). 

§unu bil ki, sana bir dava getirildigi zaman uygulanmasi mumkun olmayan delillerin faydasi 
olmaz (delil inandinci ve mantikh olmali ve karsi tarafi da dinlemeli). 

insanlara karsi sahsi munasebetlerinde ve adaletinde, esit muamele yap ki, kuvvetli senin 
nufuzundan korksun, zayif da adaletine siginsin. 

Delil gostermek davaciya aittir. inkar edene yemin etmek diiser. Bununla beraber, Muslumanlar 
arasinda, bans yapmak da caizdir. Ancak helali haram, harami da helal kilan sulh kotudur (sulh 
yapma adina esas kurallar degistirilmemelidir). 

Bir davada hukum verdikten sonra bu hukmun yanlishgma kanaat getirdiginde dogruya 
donmekte tereddud etme. Qunku asil olan dogruya donmektir. Ve bu esas yanhsta isrardan daha 
hayirhdir (hak-perest olma faziletini gostermeli, benlik ve gururu asabilmelidir). 

Kur'an ve sunnette agik hukum bulamadigin hallerde hukum vermekte zorluk gekersen once 
buna benzer davalar ve ornekler ara ve mevcud dava ile aralanndaki ortak yanlan tesbit et. Ondan 
sonra Kur'an ve hakka en yakin oldugunu umdugun fikre itimat et ve buna ozellikle dikkat et (kiyas'a 
isaret ediyor. Bu ayni zamanda hakimlerin mukallid degil igtihatgi olmalanna da dikkat gekiyor). 

Hak iddia edenlere, bunu ispatlayabilmeleri igin delil getirebilecekleri bir muhlet tani. Bu sure 
iginde delil getirebilirlerse lehte, aksi halde aleyhte hukum vermen gergege daha yakin ve supheden 
daha uzak olur (Boylece davalan erteleme usulune isaret ediyor. Bu erteleme makul bir sebebe 
dayanmahdir.). 

Muslumanlar, hukukT meselelerde birbirlerine lehte ve aleyhte sahitlik edip, adaletin tecellisine 
yardimci olmahdirlar (Adalet yerine getirilmesi veya tecellisi sadece hukukgulann degil turn toplumun 
meselesi olmahdir). Ancak sabikah olanlar, yalanci sahitligi veya iftirasi sabit olanlar veya soyu 
bilinmeyenler, bu is igin makbul kisiler sayilmazlar. (kern aletle kemalat olmaz). Qunki Allah, insanlann 
vicdanlannda olanlan bilir, sahitlik ve yemin gibi tamamen vicdanTfaktorlerle adaletin tecellisini saglar. 

106 



Davalara bakarken telasa, gigirtkanliga ve taraflann haysiyetini kinci davramslara asla 
musaade etme. Cunki adaletin yerini bulmasi igin sukunet ve ciddiyet sarttir. Hakkin tecellT etmesi ise 
ilahT adaletin itibar kazanmasina sebeb olur. 

Bir Muslumanin niyeti iyi ise Allah, onun insanlarla olan munasebetlerini islah eder. Ama igi 
baska disi baska olursa, Allah ona musibet verir (yani insan niyetini saglam tutmah ve kendi isini 
durustge yapmali ve bunu yaparken de insanlan memnun etmeyi degil Yaratici'yi dusunmelidir. Gerisi 
Allah'a aittir) Bu durumda hakimin gorevi Allah'm nzk ve rahmet hazinelerinin kullan arasinda adaletle 
dagitilmasim saglamaktir. 

Vesselam."36 (hatime). 

Adaletname Gelenegi37 

Bu konuda en kapsamh arastirma ve inceleme kuskusuz, Prof. H. inalcik hocamizm Belleten'de 
yayinladigi "Adaletnameler" adli makalesidir. 

H. inalcik, adaletnameyi, 

"Devlet otoritesini temsil edenlerin, reayaya karsi bu otoriteyi kotuye kullanmalanni, kanun, hak 
ve adalete aykin tutumlanni olaganustu tedbirlerle yasakhyan beyanname seklinde bir padisah 
hukmudur" seklinde tarif eder ve adaletname geleneginin koklerinin eski iran imparatorluklanna kadar 
goturulebildigini, bunun Orta Dogu devlet ve hukumdar anlayisinda en belirgin ifadesini bulduguna, 
mutlak otorite olan hukumdarla adalet arasinda bir temel prensip olduguna isaret ettikten sonra bu 
durumu su sekilde agiklar; 

"Devlet, hukumdann kuvvet ve kudretinden ve devletin gayesi de bu kudreti arttirmaktan 
ibarettir; fakat halkin huzursuzlugu ve hosnutsuzlugu, halkm fakirligi, bu gayeyi tehlikeye dusuren bir 
seydir. Bu devlet anlayisma gore, bu durumdan ancak padisahin "adil" olmasiyle, yani halkin 
uzerinden zulmu gidermek, kuvvetlinin zayifi ezmesine meydan vermemek, tebaanin can ve mahni 
emniyyette bulundurmakla kaginmak mumkundur".38 

Zaman zaman Adaletname hazirlama gelenegi Osmanlilardan once de mevcut olan bir 
gelenektir. Hukumdarlar bazi durumlarda, birtakim haksizliklann ve ozellikle haksiz vergilerin 
kaldinldigi ilan eden hukumler gikarir ve bu hukumler eyaletlerde herkesin gorebilecegi yerlere, buyuk 
camilerin duvarlanna veya sehrin giris kapilanna asihr bazan da tas-kitabe haline getirilirdi.39 

islam'in ilk asirlannda mutad zamanlarda gonderilmesi ve ilan edilmesi adet olan bu tur 
vesikalann, Memlukler ve muasiri olan bazi devletlerde ancak dTnT bir emir disina gikildigi zaman 
yazilip gonderildigini goruyoruz. Bunlara Memlukler Devri'nde, bazi belgelere de alem olan tevki' adi 
verilmistir. Bu tevkiler sultandan sadir oldugu gibi naib-i saltanat olan sahislardan -§am naibi gibi- 



107 



sadir olabiliyordu. Ornegin 764/1362 yilmda Sayda ve Beyrut ahalisine gonderilen ve §ia'ya 
meyledilmemesini belirten tevki' boyle bir vesikadir.40 

Osmanh adaletnameleri de genel olarak ayni mahiyette olup, bir kisim emir ve nehiyleri halka ve 
idarecilere bildiren genel beyanname, ferman ve -en genis ifadesi ile- sultanT hukumlerdir. 
Adaletnamenin gayesi "hilaf-§er' ve kanun ve mugayir-i emr-i humayun ibda olunan bid'atleri bil-kulliye 
ref idub vilayetin emn u emanina ve re'aya ve beraya'nin itmi'nanina" (yani, serT'at ve kanunlara 
aykiri olarak ortaya gikanlan yenilikleri temelden kaldirmak ve halkin emniyet igerisinde huzur ve 
guvenle yasamasim temin etmek) erismektir.41 Bazi sancak kanunnamelerinde tahrir memurlannin 
tesbit ettigi, adalete aykiri haksiz uygulamalar ve bid'atlarm ortadan kaldinldigini belirten adaletname 
metinlerine de rastlamaktayiz.42 

Adaletname veya adalet hukmu, padisahin bir emri olup, mahiyet agisindan diger fermanlarla 
ayni ozellikleri igerir. 

Daire-i Adliyye-erkan-i Erbaa veya Hakkaniyet Qemberi 

Eski Hind ve iran gelenegini aksettiren Pend-name, Siyaset-name ve Nasihat-namelerde surekli 
tekrarlanan temel felsefeye gore bir toplumdaki aksakhk ve bozukluklann sebepleri ve onlan ortadan 
kaldirarak huzurlu ve guglu bir devlet olu§turmamn garesi daire-i adliye ve erkan-i erbaayi 
gergekle§tirebilmektir. 

Buna gore; turn problemlerin gergek sebebi, adaletsizliktir. Adaletin olmadigi yerde ru§vet i§ 
yapar. Boylece ealT (yuksek vasifli ki§iler) edanT (vasifsiz, kalitesiz ki§iler) derekesine indirilmi§, bu 
suretle duzen alt ust edilmi§ olur. 

Bir hukumdann kuvvet ve kudreti hazineye baghdir, hazineyi doldurabilmek igin halka nfk ve 
adaletle muamele etmek gerekir. Ve bu adalet hukumdann mutlak otoritesi, af ve bagi§lamasi ile 
gergekle§ir. 

Diger taraftan Turk-Mogol devlet gelenegi, adaleti, degi§mez bir tore veya yasanin tarafsizca 
uygulanmasi §eklinde kabul eder. Bu anlayi§, eski iran devlet anlayisiyla bagdasarak Orta Dogu'da 
kurulmus Turk-islam devletlerinde de hakim olan anlayistir.43Adldir mucib-i salah-i cihan; cihan bir 
bagdir dTvar-i devlet; devletin nazimi seriattir; seriata haris olamaz ilia melik; melik zabteyleyemez ilia 
lesker; lesker-i cemidemez ilia mal; mail cem' eyleyen reayadir; reayayi kul eder padisah-i aleme 
adl.44 

Osmanh anlayisma gore de, yukarda siralanan hakkaniyet gemberinin halkalanni olusturan 
adalet, devlet, kanun, hukumranhk, ordu, servet, halktoplum yapisinin temel dinamikleridir. Bunlardan 
biri yok olunca her sey yok olur, ne devlet kahr ne de iktidar.45 



108 



"Adalet mulkun temelidir". Musluman devletlerde turn burokratik orgutlenme bu felsefeye 
(yukarda siraladigimiz daire-i adliyye'ye) dayanir. Bu pratik devlet teorisi, gug-devlet kavramiyla 
adalet kavramini bagdastirmakta idi. Sarayin en goze garpan yeri, Daru'l-adl denilen Adalet Kulesi 
veya Cihan-numa'dir.46 

"Ozellikle, Selguklu sultaninin askerT-siyasT otoritesi, o zaman islam dunyasi ve Hilafetin igine 
dustugu anarsiden kurtanlmasi igin hayatT birzaruret olarak karsilanmistir. 

Boylece, mutlak otorite ve adalet kavramlanna dayanan eski iran devlet anlayisi, Musluman 
siyaset teorilerinde yaygin hale gelirken, guglu Turk hanedanlan devlet idaresinde fiilen bir kuvvet 
ayrihgi prensibi getirmislerdir. Onlar, Orta Asya Bozkir devletinin beg -kagan ve toru- yasa 
geleneklerini yururluge koydular ve bunu, Orta Dogu topraklannda kurduklan devletlerde hukumdar 
otoritesinin temeli yaptilar".47 

Siyasetname ve Nasihatname 

Ornekleri 

SasanT imparatorlugu'nda her ayin ilk haftasmda halktan herhangi bir kimse, hukumdann 
divanina gikip sikayetini dogrudan iletmek hakkina sahipti. Selguklu VezTri Nizamulmulk, 
Siyasetname'de bu muessesenin gayesini su sekilde belirtir: Padisahlar igin kaginilmaz bir vazife 
sudur: 

"Onlar haftada iki gun halkin sikayetlerini (mezalim) dinleyeler ve hakhnin hakkini haksizdan 
alalar, adaleti yerine getireler. Araci olmaksizin kendi kulaklanyla halkin sozlerini dinleyeler... Bundan 
maksat, bu haberin memleket iginde yayilmasi ve zalimlerin kotuluk yapmaktan gekinmeleridir".48 

Nasihatname ve siyasetname ttiru eserlerden adaletle ilgili birkag misal daha vermek gerekirse: 

On ikinci yuzyil iran edebiyatinin en buyuk mesnevT sairi kabul edilen NizamT, "Mahzen-i 
Esrar"inda yukarda bahsettigimiz gelenege uygun olarak, idarecilere adalet ve insafi tavsiye ederken 
su ifadeleri kullanir: 

"Mulku yikan zulum ve haksizhktir. Sonsuz devlet, halki incitmemekle, adaletle kazanilabilir. Her 
seyden once yapacagin isin sonunu dusun. Yaptiklanni gorup ondan sonra yapacaklanni tasarla. 
Halkin rahathgi yolunu ara, onu incitmekten ne gikar? Bu isin sonunda utang ve pismanliktan baska 
ne kazanirsin? Kendi rahatini dusunmekle aklin sarhos olmus. Tedbir gemisini batmaya 
terketmissin... Haydi zayiflann mulkunu zapted. Zulumle yetimlerin hakkini ye...Cihangirlik zulum ile 
olmaz. Mulk insaf ile elde edilir. Adaletli olmayanlann sana ne faydasi olabilir? insafsizlar seni ancak 
firtinaya kaptinrlar. Adalet, mujde haberidir. Bununla akhni mujdele... is adami isen bu sayede 
memleti bayindirlastir. Memleket adalet ile yasar. Kuracagin eserleri de gosterecegin adaletle 
temellestir".49 

109 



On besinci yuzyihn buyuk alim, mutasavvif ve sairi Molla CamT' (Nureddin Abdurrahman Cam?) 
(6. 1492) de, -kendisinden ug asir evvel yasamis NizamT gibi- olmez eseri "Baharistan"in "adalet ve 
insafa ayirdigi bolumunde yine fevkalade veciz cumlelerle hukumdarlara ogutlerde bulunur: 

"Hukumdarlann varhgindaki hikmet, adalet ve insaf kaidelerinin meydana gikmasi igindir. Yoksa 
ululanma ve ofke sifatlannm gorunmesi igin degildir. Nusirevan50 dine yabanci oldugu halde adalet 
ve dogrulukta essizdi. Cihanin basbugu olan ulu Peygamber Hz. Muhammed (s.a.s), 'Ben adil bir 
sultanin gunlerinde dogdum' diyerek iftiharda bulunmustur". 

"Adalet ve insaf ogren; gunku yurdu korumakta kufur ve din adalet kadar ise yaramaz. Dunyamn 
duzeni igin dinsiz adalet, dinli hukumetin zulmunden daha iyidir". 

"Hukumdann yakin dostlan iyi dusunceli, agir bash olmasi gerekir. Yoksa saklaban dost ve 
danismanlardan bir hayir gelmez. Cunku iyi ve dogru dusunen ciddT dostlar onu kemal derecesine 
yukseltirler, oteki soytan mesrepliler ise degerini algaltirlar." 

Bazen de adaletten daha buyuk erdemlerden bahseder: 

"Sug bagislama fazTlet, cezalandirma ise adalettir. FazTletle adalet arasindaki yol, yuce 
feleklerle yer arasindaki uzakhk kadardir. Bu ikisi arasindaki mesafeyi takdir eden kimse nasil olur da 
fazTleti birakir, adaleti tutar"51 

Hukumdann halki "kendi kulagiyla dinleme" gelenegi, diger islam devletlerinde oldugu gibi 
Selguklularda da devam ettirilmistir. Buyuk Selguklularda hukumdan haftada iki gun mezalim 
dinlemesi sartti. Anadolu Selguklu sultanlan da, eski SasanT hukumdarlan gibi senede bir defa ser'T 
mahkemeye gider, siradan bir vatandas gibi kadi karsisinda ayakta durur, kendisinden davaci olan 
var ise, ser'-i senfe gore kadinin verdigi hukum yerine getirilirdi. 

ilhanh hukumdan Gazan Han (674-703/1295-1304) tarafindan §emseddin Ahmed b. Osman 
LakusT'ye Selguklu Turkiyesi (memalik-i mahruse-i Rum) vezirligi ve naibligi igin verilen mensurun 
mukaddemat kisminda da yine ayni gelenege uygun olarak adaletli olmaya dikkat gekilir. Bazi 
beratlann giris bolumunde yer alan ve farsT gelenekde "mukaddemat" adi verilen kismi guzel bir ornek 
olmasi agisindan ozetleyerek kaydediyorum; 

Ne zaman ki, Cenab-i Hakk bu Alem-i kevn u fesad 'i (cismanT alem, bir taraftan vucuda 
gelirken diger taraftan harab olan alem) kurmus "O oyle Allah ki, arzin iginde olan her seyi sizin igin 
yaratmistir" emriyle arzi Tmar etmis ve arzda halki ve butun mahlukati (enam) yaratmis vs. ni'metlerle 
kullanni ni'metlendirmistir. Hz.Adem'i Cennet'den indirmis, arzin islerini, emr u nehyi ve idaresini ona 
vermistir (taklTd kilmis). O Allah ki, diledigini yeryuzunde vasi' (idareci, yonetici) yapar. Akibet (netice, 
sonug) O'ndan sakinan ve O'na saygili olanlanndir. Ve Allah her devirde rahmetini gostererek, bazi 
kullanni, dunyamn isleri ve idaresi, -adaleti te'min edip fesadi52 ortadan kaldirmasi- igin gorevlendirir. 
Asnmiza kadar bu isler boyle devam edip gelmistir. "Azamet izanm, buyukluk ridamdir" (Yucelik 

110 



gomlegim, buyukluk hirkamdir-HadTs-i kudsT) sozune uygun olarak bu mubarek ve ugurlu asirda 
cihani idare isi padisah-i ruy-i zemTn (yeryuzunijn padisahi) olan Gazan Han'a (ilhanh Hani) aidtir ki, 
Allah onun mulkunu ta ebede kadar payidar eylesin. Rasulullah'in (s.a.v.) "suphesiz Allah bu ummete 
heryuz senede bir, dTnini savunacak ve mudafa edecek birini gonderir" hadisine uygun olarak (Gazan 
Han) bu asirda, "Kelime-i Hakk'i ve DTn-i Ahmedfyi yuceltmek ve kuvetlendirmek, sapiklar ve Hakk 
yolundan gikmis cehalet igindeki gruplarla (erbab-i dalalet ve ahzab-i cehalet) mucadele etmekle 
sereflendirmistir. Yedi Alem'de yasayan insanlar onun adil idaresi altinda huzurlu ve mutlu bir sekilde 
rahat iginde yasiyorlar "yeyiniz, iginiz afiyetler olsun" (ayet) emrine uygun olarak, nefislerin hoslandigi, 
gozlerin zevk aldigi ni'metler iginde Allah'in ayetlerini tefekkur ediyorlar. Cebbarlar ve zalimler onun 
onunde secde ederken, butun ahalT onun korumasi altinda rahat, huzurlu yasiyorlar ve onun 
devletinin devam etmesi igin dua ediyorlar, "Allah'in ni'metlerini sayamazsmiz" ayetini okuyorlar. O 
sebepten dolayi Allah'in lutfunun kokulan uzerime yayildi ve sindi. Bizim zamanimizda Allah'in 
yardimi apagik ortaya gikti ve bizi devlet ve ikbal sahibi yapti...51 

Osmanli Sultanlannin Adalet Anlayisi ile ilgili Misaller 

Osman Bey ve oglu Orhan Bey'in adalet anlayislan ile ilgili bazi garpici ornekleri konumuzun 
giris kisminda vermistik. Bunlara ilave yapmak gerekirse; 

DTvan-i Humayun'un ilk ve asIT vazifesi de halkin sikayetlerini dinlemektir. Osmanli sultanlan 
dTvandaki gorevlerinden gekildikten sonra da, ozellikle davalan, Kasr-i 'Adalet veya Adalet Kosku adi 
verilen mahalde, pencere arkasindan dinlemege devam etmisler ve bunu en onemli gorevleri 
arasinda saymislardir. XVIII. asirda da bu durumun devam ettigi muasir kaynaklar ogrenebiliyoruz. 

Ornegin Vasif; "TertTb-i dTvan 'an asl istima'-i dad-i mazluman igin mevzu'dur" (DTvan tertibinin 
asil sebebi mazlumlann adalet talebini dinlemektir) demektedir.54 

Yavuz Sultan Selim, Osmanli padisahlannm en adili sayilmistir; gunki "her gece nisfti'l-leyle 
(gece yansina) degin evlerinde dTvan ederlerdi. Mesalih-i MuslimTni gorup Memalik-i Mahrusa'da 
mehayife ilim tahsil edip gece uyumazdi... hig ahada zulm ve cevr olduguna nzalan yogidi".55 KanunT 
Suleyman, 1526 seferine giktiginda ekili tarlalara zarar verenlerin idamla cezalandinlacagini ilan 
etmis ve uygulamistir. Diger Osmanli sultanlannin da benzerT adalet tedbirlerini uyguladiklanna dair 
kaynaklarda birgok ornek mevcuttur. 

Berat vs. ResmT Vesikalarda Adalet Kavrami 

Sahis veya hukmT sahislara, yetki ve imtiyaz saglamak, devlet makam ve mallan uzerinde 
tasarruf veya 

mulkiyet hakki te'sis etmek amaciyla verilen ve bizzat sultanin tugrasini tasiyan, bu ozellikleri 
sebebiyle Osmanli diplomatikasinda en onemli beige kabul edilen beratlarda da adalet hususuna 
ozellikle dikkat gekilir. Vezir vs. idarecilere verilen beratlarda bu nokta daha da belirgindir. 

111 



Mun§eatu's-selatTn adh meshur insa eserinin muellifi Feridun Ahmed Bey'e (6. 991/1583) tevcih 
olunan reisu'l-kuttablik beratinda adaletin onemine soylece isaret olunur: 

Cun Cenab-i Rabbu'l-erbab Maliku'r-rikab Rabbu'l-'izzet-i ve'l-ceberut... seklinde baslayan 
oldukga uzun bir mukaddeme ile berata giris yapildiktan sonra; 

Sultanlann nigin bazi emir ve fermanlar yaymladigini, bundan maksadin adaleti te'sis etmek, 
halki ve Hak'ki memnun etmek oldugu soyle belirtilir: 

Halkin islerini yaparken adalet ve hakki yerine getirmek igin isdar olunan emirlerim "esas-i ser'-i 
mutahhara" uzere muesses oldukdan baska "kavaid-i museyyede (metin ve saglam)-i hakaniyye" 
uzere durum ve hale uygun olarak yazdinlmaktadir. (yani benim emir ve fermanlarim hem sen'at hem 
de orf'e uygun olarak hazirlanmaktadir). 

Butun bu gug isleri yurutebilmek igin sultanlann divanlannda fazTletli, her turlu bilgi ve beceriye 
sahip, guvenilir kisiler olur. Qok az bulunan bu kisilerden birisi, beyan ve kelam ilminde mahir ve sahir, 
Feridun Ahmed'dir ki, yukarda zikredilen butun sifatlan tasir. Bu yuzden rahmetli babam sultan 
Suleyman Han zamaninda devletin gok onemli ve gizli yazismalannda katib olarak gorevlendirilmisti. 
Ben de tahta cuius edince (Sultan III. Murad. Cuius tarihi: H. 982/1574) bu becerikli ve usta katibi... 
reis nasb idub buyurdum ki. . .56 

KanunT Sultan Suleyman'in verdigi (H. 961/M. 1553) tarihli Mekke-i Mukerreme Emirligi 
beratinda ayni noktaya dikkat gekilir;57 

Boyle adil bir sultanin idaresi altinda bulunan halkin, adalet ve insaf sayesinde guven iginde 
yasadiklanna isaret olarak: 

"...ve re'aya ve beraya ve uteka ve seraya asar-i adl u insaflanyla pister-i emn u emanda 
mesrur..."58 [vergi veren ve vermeyen butun halk, azathlar ve dusman uzerine gonderilen mufrezeler 
(seriyye) ler, onun adalet ve insafi sayesinde emniyyet ve guven yataginda mutluluk igindeler] 

Canibek Giray Sultana (H. 1038/M. 1629) tarihinde tevcih olunan Kinm Hanhgi beratinda; §u 
noktalar ozellikle dikkat gekicidir: 

1. Devletin basindaki idarecinin gergek adaleti tesis edebilmesi igin yapmasi gereken ilk is; 
toplumun disina itilmis, bir kenarda tek basina, munzevT olarak yasayan insanm hakk ve hukukunu 
gozetmesi, yani kimsesi olmayanlann kimsesi olmasi. 

2. Zulme ugrayanlara yardimci olmakla kalmayip, zalimlerin de her turlu hakaret ve ceza ile 
cezalandinlmasi. 

idarecilere Verilen Beratlarda Adalete Dikkat Cekilmesi 



112 



Vezirlik, seraskerlik ve beylerbeyilik tevcihi gibi gok onemli beratlarda da adalete ozellikle dikkat 
gekilir. Ornek olarak, KanunT'nin ibrahim Pasa'ya verdigi (H. 935/M. 1529) tarihli seraskerlik beratinda; 
(meshur tevki'i Celal-zade insa'siyla yazilmistir)62 

...ve kaffe-i enam mumaileyhi (turn halk adi gegeni) veziriazam ve her zamanda umumen 
seraskerim bilub kemal-i ta'zTm ve ikram ile mu'azzez ve mukerrem... her ne ki derse ve her ne vecih 
gorurse benim lisan-i durer-i banmdan sadir olmus kelam-i saadet-encam ve emru vacibi'l-ihtiram 
bilub... emrinden ve sozunden tecavuz...eylemiyeler...kullanmin 'azl ve nasbi anin re'y-i saibine 
(isabetli gorusune) ve fikr-i safTsine mufevvaz olub (temiz ve saf fikrine havale olunup) sol ki, 
merasim-i kavanTn-i vezaret ve seraskerT ve levazim-i esaTb-i sadaret ve dad-kustendir (adaleti 
yaymak ve yerlestirmek) muedda kilub salik-i mesalik-i 'adalet ve nisfet ve zahib-i mezahib-i ser'u 
diyanet olub tabakat-i mahlukati 'ala tefavuti'd-derecat menaziline tenzTI eylemekde dakTka fevt 
eylemeye... (vezirlik, seraskerlik ve sadaret kanunlanna ve merasimlerine uygun olarak adaleti 
yaymak ve yerlestirmek, adalet ve kanun yolu ve mesleginden yuruyerek mahlukati derecelerine gore 
muameleye tabi tutmakta bir dakika bile gecikmeye) 

Burda da konumuzun basinda isaret ettigimiz sekilde, adaletin icrasinda esitlik degil, dengenin 
onemli olduguna dikkat gekiliyor. "tabakat-i mahlukati ala tefavu'd-derecat menaziline tenzil 
eylemekde." cumlesiyle anlatilmak istenen budur. 

Osmanli'da adaletin, arzulanan en ust seviyede te'sis ve te'mini igin, butun Osmanh 
imparatorlugu, gergekte adIT birer birim olan ve kaza adi verilen kadihklara aynlmistir. 

Kaza kelimesi, sozluk anlami itibariyle, hakimlik, hakimin hukmu, hukmetmek, bir fikih terimi 
olarak da; insanlar arasmdaki davalan ser'T hukumler gergevesinde halledip karara baglamak.60 idari 
bir birim olarak da, kadinin yargi alani igine giren bolge ve mintika anlamina gelmektedir. 

Kadi hem hakim, hem mulkT amir, hem de belediye reisi gorevlerini (ihtisab) bunyesinde 
toplayan, genis yetki ve sorumluluga sahip bir kisidir.64 

Mahkemeler62 

Osmanh mahkemelerinin en dikkat gekici noktalanndan birisi; 

Davanin gorulus tarzini gozlemekle yukumlu olan ve "suhudu'l-hal veya suhudu'l-udul" adini 
tasiyan ve muderrisler, ayan ve esraf gibi kaza veya sehrin ileri gelenleri arasindan segilmis bir 
heyetin olmasidir. Kadi dava esnasinda bu heyetle musaverede bulunabiliyordu.63 

Osmanh mahkemelerinde davalann en kisa surede sonuglandinlmasi ve bu isle gorevli 
kadilann tarafsizhgi gok muhimdi. 

Bu durum bazi Avrupali gezginlerin de dikkatini gekmis ve bunlardan birisi bu durumu su 
cumlelerle agiklamistir; 

113 



"Dunyada sulh ve ceza mahkemelerinin bu derece hizla sonuglandigi baska bir ulke yoktur, zira 
burada (yani Osmanli imparatorlugu'nda) en buyuk davalar ug veya dort gun surmektedir".64 R. 
Mantran sozlerine soyle devam ediyor: "Avrupah seyyahlar Turk hakimlerinin hizlihgi kadar tarafsizhgi 
konusunda da hayrete dusmuslerdir. Din ayinmi yapilmaksizin Musluman, Hiristiyan veya Yahudi 
herkes, gergegi mudafaa igin bir avukatin guzel ve etkili konusmasina ihtiyag duymadan davalarmi bu 
hakimlere izah edebiliyorlardi.65 En kuguk idari birimlere kadar teskilatlanmis bu adalet 
mekanizmasina dikkat geken gunumuz Osmanli tarihgilerinden S. Shaw, Osmanli adalet sistemininin 
kazalardaki temsilcileri olan kadilan, Osmanli imparatarlugu'nun gokusunu geciktiren faktorler 
arasinda sayar ve soyle devam eder: 

"Sasirtici olan sey, gokus doneminde imparatorluk'ta salgin halini alan kansikhklar ve 
baskaldinlar degil, imparatorlugun daha ug yuz yil butunlugunij koruyabilmesi ve zaman zaman 
kaybettigi itiban ele gegirerek modern gaglann baslangicina kadar Avrupa'nin buyuk bir gucu olarak 
kalabilmesidir".66 Bu kansikhklar ve isyanlar karsismda, Osmanli toplumunun "temel yapisi, anarsinin 
en kotu etkilerine karsi halkin dayanma gucunu saglayabilmistir. Birgok yerde kadilar ve sivil toplum 
liderleri, mahalli idarecilerin baslica yardimcilan olarak onemli gorevleryapmislardir."67 

1 Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, gev. R. RahmetT Arat, II, Ankara 1959, s. 72. 

2 Osman Gazi'nin "vergi nedir?" seklindeki sorusunu "bu gesit vergi de nerden icabetti?" 
bigiminde anlamak gerekir. Selguklular gibi buyuk bir devletin bir ug beyi konumunda olan Osman 
Bey'in verginin ne oldugunu bilmemesi mantikh bir dusunce olamaz. ilk donemlere ait elimizdeki 
orijinal belgeler de gostermektedir ki, Osmanli Devleti, Namik Kemal'in meshur siirinde ifade ettigi 
"kuguk bir asiretten gikmis bir cihan devleti" degil, kendinden once bir gok cihan devletleri kurmus bir 
millet ve bir kulturun temsilcisidir. Osman Bey'in bizans sinirlanna yakin bolgelere yerlesmesini 
isteyen ve bunu da verdigi fermaniyla bir ug beyi olarak resmilestiren bizzat Selguklu sultanidir. Bu 
konuda fazla bilgi igin bkz. H. inalcik, "reisu'l-kuttab", iA, IX, 1964 ve hocamizin Bilkent Universitesi 
Tarih Bol.'de 1994-1999 yillannda verdigi ve halen devam ettigi gesitli seminerlerden ahnmis 
notlardan. 

3 Turk toplumlannda tore ve yasa gelenegi ile ilgili olarak en son gahsmalar igin bkz. Halil 
inalcik, "Turk Tarihinde Ture ve Yasa Gelenegi", Dogu Bati Dergisi, s. 13, Kasim-Ocak 2001, shf. 
157-175; ayni yazar, Osmanlida Devlet, Hukuk, Adalet, Eren Yayinlan, istanbul 2000. 

4 Asik Pasaoglu Tarihi, nsr. Atsiz, s. 25-26, Mill? Egitim Bakanhgi Yayinlan, istanbul 1992. 

5 Asik Pasaoglu, s. 43. 

6 Feridun Ahmed Bey, Munseatu's-SelatTn I, istanbul 1274-75; Friedrich V. Kraelitz:, "ilk 
Osmanli Padisahlannm isdar Etmis Olduklan Bazi Beratlar", Tarih-i Osmani Encumeni Mecmuasi, 
V/30, istanbul 1333, s. 242 vd. 

114 



7 Adalet kavraminin, felsefT ve hukukT manalan basta olmak gesitli ilim dallan agisindan 
tahlil ve degerlendirilmesi ile ilgili makaleler ve detayli bilgi igin bkz. Adalet Kavrami, ed. Adnan Guriz, 
Turkiye Felsefe Kurumu yay., Ankara 1994. Adaletle birlikte hukuk ve hukuk devleti kavramlan 
konusunda gesitli makaleler igin aynca bkz. Dogu Bati, yil: 4, sayi: 13, Kasim, Arahk, Ocak 2000- 
2001. 

8 Hak kelimesinin anlam ve kapsami igin bkz. 0. Nasuhi Bilmen, Hukuki islamiyye ve 
Istilahati Fikhiyye Kamusu, istanbul (tarihsiz), c. I, s. 12-13 vd. 

9 "Adl" kokunun gesitli anlamlan ve etimolojisi igin bkz.; ismail Karagoz, Kur'an'da Dort 
Kavram, (KAR) Kur'an Arastirmalan Serisi (5) II. Baski, Ankara 1999, s. 31 vd.; Mustafa Qaginci, 
"Adalet-Ahlakta", D. V. islam Ansiklopedisi, 1/341; Osmanlica-Turkge Ansiklopedik Buyuk Lugat, 
Heyet, Turdavyayinlan, istanbul 1981, I, 339. 

1 bkz. el-Cevhen, es-Sihah Tacu'l-luga ve Sihahu'l-Arabiyye., Thk. Ahmed Abdulgafur Attar. 
Misir-Tarihsiz, V. 1761; ibn Manzur, Lisanu'l-Arab, Beyrut 1956, XI, 432; Asim Efendi, Kamus 
Tercemesi, istanbul 1886, III, 1430. 

11 Adalet kavramini "dengeleme" seklinde izah eden filozoflann basinda Platon ve Aristoles 
gelmektedir. Ozellikle Aristoteles adaleti iki ayri yonden degerlendirir; dagitici ve denklestirici 
(duzeltici) adalet. Bunlan da birbirinden ayirmanin zorunlulugunu belirtir. Dagitici adalet, seref ve 
mallann paylastinlmasinda herkesin kaabiliyet ve toplum igindeki durumuna gore kendi payina duseni 
almasini ongorur. Bu adaletin fonksiyonu, kisi ile toplum, kisi ile devlet arasindaki iliskileri 
duzenlemektir. Boylece esitlik ilkesine bagimsiz ve uygulama bakimindan onemli bir yer verilmis 
olmaktadir ancak burdaki esitlik mutlak degil izafi (goreli) bir keyfiyet tasimaktadir. Denklestirici veya 
duzeltici adalet ise, hukukT iliskilerde taraflann esit muamele gormesidir. Bu uygulamada objektif 
olunmasi zorunludur. Fazla bilgi igin bkz. A. Guriz, a.g.e. "adalet kavraminin belirsizligi", shf. 5-6. 
Denge konusu, islam felsefesinde de genel kabul gormustur: FarabT, insanin bio-psisik yapisinm 
isleyisinde de "adalefin esas oldugunu belirtmistir. Buna gore kalbin hizmetinde bulunan beyin, onun 
isisini dengede tutar ve bu sayede ogrenme ve hatirlama, tahayyul ve dusunme gibi psikolojik 
aktivitelerin -saghkh bir sekilde islemesi- demek olan adalet gergeklesmis olur. Bunun sonucunda da 
insana yakisir fiiller, iyi ve dengeli davranislar dogar. FarabT, EI-MedTnetu'l-Fazila, Kahire (tarihsiz), s. 
54'den naklen M. Qaginci, s. 341, 342. 

12 H. Karaman, "Adalet-fikih'ta", DViA., I/343-344. 

13 ZuhaylT, a.g.e., VIM/443. 

14 Hikmet: seyleri nasil ise oylece bilme anlamina gelir ve dusunme gucunun faziletidir. 
Zeka, hatirlama, suratli kavrayis vb. hikmetin sumulune giren ikinci derecedeki vazifeleridir. §ecaat: 
Gazab kuvvetinin islahi sonucunda dogan bir fazilettir. iffet, arzu (sehvet) kuvvetinin kontrol 
edilmesiyle olusur. Adalet ise -yukarda belittigimiz gibi- her ug gucun dengeli bir halde insanda 

115 



birlesmesi ile meydana gelir. Bir halin fazilet olmasi igin onun nefiste iyice yerlesmesi gerekir. Bu 
baglamda faziletli olmakla ahlakli olmak ayni seydir. Bu da eylemlerin herhangi bir zorlama 
olmaksizin ortaya gikmasi demektir. Soz gelimi, ara sira ve kendini zorlayarak baskasina yardim 
eden birisi comert kabul edilmez. Butun faziletler yerlesik yatkinhklardir. Zorla nefsini kotuluklerden 
ahkoyan kisiye "faziletli" (fazil) denmez, "zapt eden" (zabit) denilir. Faziletli insanlann olusturdugu 
sehre de "el-medTnetu'l-fazila" denir ki, hakTkT saadete ermenin mumkun oldugu, dogru fikir ve 
davramslann bulundugu tek yer burasidir. FarabT'ye ait olan bu goruslerin tahlil ve degerlendirilmesi 
ve fazla bilgi igin bkz. Mehmet Aydin, "Ahlak-islam Felsefesinde", DiA, c. II, s. 11 vd. Aynca krs., 
Ahmet Akgunduz, Osmanli Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, c. Ill, s. 23 vd. Akgunduz burda idris-i 
Bitlisi'nin "KanCm-i SehinsahT" sini nesr ve tahlil ederek; iffet, secaat ve hikmet'in hadd-i itidalinin 
bileskesinden ibaret olan adaleti ele ahr. Padisahlann iki gesit adalete riayetle mukellef olduklanni, 
bunlardan birincisinin; umumi manada herkesin muhtag oldugu hususi dairedeki ahvalin intizami igin, 
ikincisinin ise; tebasi ve saltanat dairesinde nizami temin igin, maslahat-i amme igin gerektigini belirtir. 
Yine ayni yerde adaletin ferileri olarak da; sadakat ve sefkat ile vefa ve husn-u mukafat hasletlerinin 
zikredildigini nakleder. 

15 M. Hamdi Yazir, Hak Dini Kur'an Dili, istanbul 1992, V/523. 

16 Bkz. Lukman Suresi, 13. ayet: "Lokman ogluna nasihat ederken: Ogulcugum, yavrum 
dedi, Allah'a §irk ko§ma! (Allah'a e§, ortak uydurma!) Qunki §irk, pek buyuk bir zulumdur. " Qunki 
zulum, bir haksizhk olup, bir §eyi yerinden ba§ka bir yere koymaktir. Allah'in hakkmi, Allah'tan 
ba§kasina vermektir. 

17 Bu hadisi Ahmed b. Hanbel, Taberani, Ebu Musa'dan: "Kendilerinden merhamet istendigi 
zaman merhamet ettikleri, hukmettikleri zaman adalet yaptiklan, payla§tirdiklan zaman adaleti 
gozettikleri surece bu i§, 

Kurey§liler arasindadir..." §eklinde rivayet etmi§lerdir. Et-TergTb ve't-TerhT, 111/171. Bkz. Vehbe 
ZuhaylT, islam Fikhi Ansiklopedisi, (terc. Heyet), istanbul 1990, VIM/441 . 

18 Hadisi Tirmizi, el-Evsat'ta Taberani Ebu Said el-HudrT'den rivayet etmektedir., ZuhaylT, s. 
442. BuharT'de yer alan bir baska hadisde, kiyamet gunu Allah'in golgesine siginmalanna izin verilen 
yedi ayricahkh sinif zikredilirken birinci sirada gelenlerin adil devlet baskanlan oldugunu goruyoruz. 
Soyle ki: "Yedi kimseyi Allah Teala kendi golgesinden baska golgenin bulunmadigi (Kiyamet) 
gununde kendi golgesi altinda banndiracaktir: (Birincisi) imam-i adil (adaletli devlet baskani), (ikincisi) 
Rabbine (taat ve) ibadetle mesgul ve ona yonelmis geng, (ijguncusu) gonlu mescidlere bagli kimse, 
(dorduncusu) sadece Allah igin seven veya nefret eden iki kisiden her biri, (besincisi) makam, mansib 
ve guzellik sahibi bir kadinm arzu dolu teklifine karsi 'Ben Allah'dan korkanm' diyerek harami 
islemekten kaginan erkek, (altincisi) birisine sadaka veya herhangi bir maddTyardimda bulunan ve bu 
yardimi yaparken sol elinin bile haberi olmayacak sekilde gizli yapan kisi, (yedincisi de) tenha yerlerde 
Allah'i amp da gozu yasla dolup tasan kimse. " Fazla bilgi igin bkz. Ez-ZebTdT, SahTh-i BuharT 

116 



Muhtasan TecrTd-i SarTh Tercemesi, (Mut. Ahmed Nairn), Diyanet. is. Bsk. yay., II, Ankara 1978, s. 
621-623. Sayan-i dikkattir ki, yukarda siralanan bu yedi sinif, -kanaatimce-, saghkh, huzurlu ve mutlu 
bir toplum igin gerekli yedi temel esasi belirtmektedir. Bunlar sirasiyla; Adaletli, durust ve guvenilir 
yonetici; erdemli ve dinamik geng nufus; mukaddeslerine gonulden bagli bir toplum; eylemlerini 
gosteris igin degil sadece inandigi igin yapan samTmT insanlar; karsi konulmasi gok zor, nerdeyse 
imkansiz olan en cazib yasak tekliflere bile karsi koyabilecek iradeyeve guce sahip iktidar mensuplan, 
her firsatta kendisini kenara gekip bir ig muhasebesi veya 6z elestiri yapabilen, bunu yaparken de 
kendisi ile yaraticisi arasindaki munasebeti unutmayan hakperest sahislar. 

19 Devlet baskamna (imam) itaat olunmasimn zorunlulugu veya gereksizligi konusunda 
detayli bilgi igin bkz. Omer NesefT, a.g.e., s. 190-191. 

20 Suat Yildirim, Kuran-i Hakim ve Agiklamah Meali, Feza Gazetecilik, istanbul 1998, s. 99. 

21 S. Yildirim, s. 107. 

22 Ragib el-isfaham, el-Mufredat, Misir 1961 , s. 325. 

23 el-KurtubT, (6. 671/1272), el-Cami' li Ahkami'l-Kur'an, Kahire 1935, X, s. 166'dan naklen 
ismail Karagoz, a.g.e., 52-53. 

24 Safa Mursel, Devlet Felsefesi, istanbul 1976, s. 51 1-512. (Mektubat, s. 55-56'dan naklen). 

25 H. Atay, islamiyat I, (1998), sayi 4, s. 258-259.; Ayr. bkz. B. Lewis, islamin Siyasal Dili, 
gev. F. Tasar, 1992, s. 142 vd. 

26 Fazla bigi igin bkz. Aydin Kezer, Turk ve Bati Kulturu Uzerine Denemeler, Ankara 1990, s. 
7vd. 

27 "Sosyal adalet" kavrami, bati toplumlannda gergek anlamda XX. yuzyilm urunu olarak, 
ozellikle de gogulcu demokratik toplumlann dayanagi, itici gucu ve amaci olarak karsimiza 
gikmaktadir. Sosyal adaletin amaglanndan biri olan "sosyal ve ekonomik haklardan" ilk soz eden 
1793'de Robespierre olmustur. Bu tarihte kabul edilen ve Anayasanin basina eklenen bildiride bu 
konu maddeler halinde yer almistir. Fazla bilgi igin bkz. Ulker Gurkan, "Sosyal Adalet", Adalet 
Kavrami, ed. Adnan Guriz, s. 77 vd. 

28 H. Karaman, islam'in Isiginda Gunun Meseleleri, I, istanbul 1 988, s. 41 0-41 1 . 

29 Diger sartlar ve daha fazla bilgi igin bkz. ibn Nuceym, Kitabu'l-esbah ven-nezair Ala 
Mezhebi'l-imami'l-Azam EbT Hanifeti'n-Numan, Kahire 1322, s. 157vd. 



117 



30 MaverdT, El-Ahkamu's-Sultaniyye Ve'l-Vilayetu'd-Diniyye, Kahire 1386, s. 4-5.; Genis bilgi 
igin bkz. Omer NesefT, islam inancimn Temelleri Akaid, (Haz. M. Seyyid Ahsen), istanbul 1994, s. 191 
vd. 

31 Maverdi, a.g.e., s. 18-20; NesefT, a.g.e., 199. 

32 ZuhaylT, a.g.e., s. 442. 

33 ibnu'l-Esir, el-Kamil fi't-Tarih Tercumesi, (terc. Ahmet Agirakga), istanbul 1991 , IN/62. 

34 A.g.e., s. 63. 

35 Fazla bilgi igin bkz. Nejdet Gok, Beylikler Doneminden itibaren Osmanh Diplomatikasinda 
Berat Formu, Marmara Unv. Turkiyat Enstitusu yayinlanmamamis doktora tezi, istanbul 1997. 

36 M. Fayda, "Hz. Omer Devri", Dogustan Gunumuze Buyuk islam Tarihi, istanbul 1986. 
11/178-180. 

37 Bu konuda genis bilgi igin bkz. H. inalcik, Osmanhda Devlet, Hukuk, Adalet; Gunumuz 
diline de gevrilerek tahlili yapilmis adaletnameler igin aynca bkz. A. Akgunduz, Osmanh 
Kanunnameleri ve HukukT Tahlilleri, c. I, s. 99-100; c. Ill, s. 23, 24, 27 ve ayni ciltte s. 182-190'da 
Mentese Sancagi Adaletnamesi; s. 457'de ve C. V, s. 379-380'de Semendire Sancagi adaletnameleri 
(inalcik, Osmanlica olarak nesretmis), c. VI, s. 313'de "Rumeli Eyaleti Para Voyvodalan 
Yasaknamesi" (inalcik bu yasaknameyi, adi gegen makalede daha once Osmanlica olarak 
nesretmistir), c. VIM, s. 99-103; yine ayni cilt s. 613-630 da III. Mehmed devri adaletnameleri, c. IX, s. 
555-577. 

38 H. inalcik, "Adaletnameler", Belleten, c. II, s. 3-4 (1965), s. 49; Aynca, The Ottoman 
Empire, The Classical Age 1300-1600, (London: Weidenfeld and Nicolson, 1993), 65-69; a. mlf., 
Essays in Ottoman History, Eren Yay., istanbul 1998, shf. 120 vd.; "State and Ideology under Sultan 
Suleyman I", The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington 1 993, 69 vd. 

39 inalcik, Adaletnameler, s. 52-53. 

40 Bkz. Ebu'l-Abbas Ahmed al-KalkasandT, Subhu'l-a'sa ft kitabeti'l-insa, c. XII, s. 4, 31 vd., 
Kahire 1331/1913. 

41 inalcik, a.g.m., s. 51-52. Ayni makalede, bu bid'at gesitleri ve gesitli devirlere ait 
adaletnamelerin muhteva agisindan tahlilleri vb. konularda genis bilgi verilmistir. 

42 H. inalcik, "Adaletname", Diyanet islam Ansiklopedisi, c. I, s. 346. 

43 inalcik, gosterilen yer. 

118 



44 Osmanli siyasT du§uncesinin temel konulan ve problemleri gergevesinde ele alinan, belli 
bash eserlerle ilgili yorum ve degerlendirmeler igin bkz. A. Yasar Ocak, Osmanli Medeniyeti Tarihi 
(ed. E. ihsanoglu), istanbul 1999, c. I, s. 164 vd. 

45 Genis bilgi igin bkz; S. M. Arsal, "Kudatgu Bilig", i. 0. Hukuk Fakultesi Mecmuasi, (1947, 
s. 2), 657-683; Taskopruluzade, Ahlak-i AlaT, II, 49, istanbul 1284; Tusun Bey, Tarihu Ebi'l-Feth, (nsr. 
M. Tulum), 10 vd, istanbul 1977; O. Turan, Turk Cihan Hakimiyyeti Mefkuresi Tarihi, 334 vd. 2. bsk., 
istanbul 1974; H. inalcik, a.g.m., s. 49; Yusuf Halagoglu, "Osmanli Devlet Teskilati", Dogustan 
Gunumuze Buyuk islam Tarihi, c. XII, s. 306-307.; Osmanli Devleti Tarihi II, Ed. E. ihsanoglu, Feza 
Gazatecilik, istanbul 1999, s. 443-444. Ancak, Osmanhcada adalet ile hakkaniyet zaman zaman bir 
birinden biraz farkli anlamda kullamlmistir. Adalet, devletin gikardigi yasaya gore dogruyu yanhstan 
ayiran yazih bir yargi ve esastir. Hakkaniyet ise iyiyi kotuden, dogruyu egriden ayirmak uzere 
Yaratici'nin bizlere, kullannin biling ve vicdanlanna koydugu duygudur. Balasagunlu Yusuf Kutadgu 
Bilig'de koni demekle "adalefi degil "hakkaniyefi anlatmak istemistir. bk. A. Dilagar, Kutadgu Bilig 
incelemesi, s. 149, TDK., Ankara 1995. 

46 H. inalcik, "§eriat ve Kanun, Din ve Devlet", islamiyat, c. I, sy. 4, s. 142, Ayrica bkz. 
"Kutadgu Bilig'de Turk ve iran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri", Resid Rahmeti Arat igin, Ankara 
1967, "Adaletnameler" gosterilen yer. 

47 inalcik, islamiyat, s. 137. 

48 H. Darke nesri, Tahran 1962'den naklen inalcik, gosterilen yer. 

49 NizamT, Mahzen-i Esrar, gev. M. Nuri Gengosman, M. E. B. yay., istanbul 1986, s. 75-76. 

50 Nusirevan, SasanTlerden Kubad §ah'in ogludur. 48 yil adaletle hukum surmustur. Hz. 
Muhammed (s. a. s) bu hukumdann gunlerinde dogmustur. 

51 Molla CamT, Baharistan, gev. M. Nuri Gengosman, M. E. B. yay., istanbul 1989, s. 75 vd. 

52 Genelde, adalet ve zulum kelimeleri birbirinin ziddi olarak kullanihrken burada, "bozuk ve 
fenalik, kansikhk, haddi tecavuz etmek" anlamina gelen "fesad" kelimesi tercih edilmis ve adaletin 
karsiti olarak kullanilmis. Fesad'in ziddi ise "bir seyin en iyi hali, sulh, iyilesme, duzelme" yi ifade den 
"salah" kelimesidir. 

53 O. Turan, Turkiye Selguklulan Hakkinda Resmi Vesikalar-Metin, Tercume ve Arastirmalar, 
Ankara 1988, (Tekariru'l-Menasib, ves. 1). 

54 TarTh-i Vassaf, istanbul 1219, s. 280. 

55 TelhTsu'l-Beyan, Paris Bib. Nat. Fonds turc No. 40, 120b. 'den naklen inalcik, a.g.m., s. 



51. 



119 



56 Feridun Bey, 11,491-493. 

57 Feridun Bey, I, 500-501. 

58 Soz konusu vakfiye konusunda yapilan galisma ve fazla bilgi igin bkz. ibrahim Ates, 
KanunT Sultan Suleyman'in Su Vakfiyesi", Kultur ve Turizm Bak., Ankara 1987. 

59 Bkz. Feridun Bey, a.g.e., c. I/480-483. 

60 BuyukLugat, I, 1067. 

61 ilber Ortayli, "Osmanli kadismin tasra yonetimindeki rolu uzerine", Amme idaresi Dergisi, 
Xl/I (Ankara 1976) s. 95-107. 

62 Bu konuda detayli bilgi igin bkz. Halil Cin-A. Akgunduz, Turk Hukuk Tarihi I ve II, Konya 
1989. 

63 M. Akdag, Turkiyenin iktisadT ve igtimaT Tarihi, I, 333 vd., Ankara 1959. 

64 Bkz: Stachove, Voyage du Levant, s. 148'den naklen R. Mantran, La vie quotidienne a 
Constantinople au temps de Soliman Le Magnifique et de ses successeurs, Paris 1965, s. 98; Y. 
Halagoglu a.g.m., s. 310, dn. 3. 

65 R. Mantran, gosterilen yer. 

66 S. Shaw, Osmanli imparatorlugu ve Modern Turkiye, gev. M. Harmanci, istanbul 1982, s. 
243. 

67 A.g.e., s. 381 vd. 



120 



B. FelsefT Du§unce 

Osmanh Dufunce Hayati ve Kemal Pa§azade (ibni Kemal) / Dr. §amil Ogal 
[s.71-79] 

Kinkkale Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Osmanh dusunce hayatimn igerisinde felsefenin yeri konusunda yapilan tartismalar genellikle 
bir "cedel" bigiminde surdurulmekte ve bu da konunun gergek zeminini kaybetmesine yol agtigi 
gorulmektedir. Meseleye belli bir ideolojinin kurgusal dunyasinin iginden bakilmasi da ilmT zaviyenin 
iyice yok olmasina yol agmaktadir. Osmanh dusuncesi ozellikle felsefT alanda hep olumlu ya da 
olumsuzu atiflarla gundeme gelmistir. Ashnda higbir incelemeye dayanmaksizm yapilan olumlu 
atiflann da en az olumsuz atiflar kadar Osmanh dusunce tarihinin uzerinde bir sis perdesi 
olusturdugunu goruyoruz. Ozellikle klasik donem Osmanh islam dusuncesi bash basina ihmal edilmis 
bir alan olmakla beraber, bu ihmalkarhk felsefe soz konusu oldugunda daha fazla belirginlik 
kazanmaktadir. Felsefe ve kelam konusunda yazilan eserlerin ekseriyeti bugun incelemeyi 
beklemektedir. 

Bu alandaki dokumanter gahsmalann yetersizligi, daha elden gegmesi gereken felsefeci, 
mantikgi, kelamci, tasavvufgu, hukukguya hatta sairlere ait birgok eserin bulundugunu kabul ederek 
eldeki mevcut bilgi ile ve ihtiyath bir sekilde felsefe alanindaki gayretlerin daha onceki donemlerle 
karsilastinldiginda cihz kaldigini kabul etsek bile, bu tespit Osmanh aydinmin felsefe ile ugrasamadigi 
sonucunu gikarmaya yetmez. Esasen Osmanh ulemasi arasinda felsefe, tasavvuf, kelam ya da 
mantigin konulan ile alakah eser kaleme almayan bilgin sayisi oldukga azdir.1 Buna ragmen, Osmanh 
bilginlerinden, esas ugras alani olarak, yaygin tanimi itibariyle 'felsefe'yi segen, ya da felsefT alanda 
unlenen kimselerin sayisinin azhgi da bir gergektir. Bize gore Osmanh dusunce hayatinda "felsefe"nin 
yerini ararken yapilan en onemli hatalardan biri de budur: Klasik ve yaygin tanimi itibariyle felsefeyi 
eserlerde aramak. 

§imdi bir soru ile yolumuzu biraz daha agabiliriz: Osmanh alimlerinin 'felsefe'ye az ilgi 
gostermesinin sebebi neydi? Osmanhlarin yasadigi doneme kadar islam dusuncesinde meydana 
gelen yeni gelismelerin ve felsefeye bakis tarzindaki degisikliklerin suphesiz boyle bir sonucun ortaya 
gikmasinda onemli etkileri olmustur. Gazzali'nin messaT filozoflara karsi getirdigi elestirilerin felsefT 
gabalann yonunu degistirdigi bilinmektedir. Bu degisimle birlikte kelam ile felsefe adeta ig ige girmis, 
hem felsefe hem de kelam kendi bagimsizhklarim yitirmislerdir. Baska bir neden de, Osmanhlarin, 
islam dusuncesinin artik kendini savunma zorunlulugu duymadigi ve kendi 6z guvenine kavustugu bir 
'pekismislik' doneminde bulundugu bir safhada tarih sahnesine gikmis olmasidir. §erhlerin ve 
hasiyelerin bu donemde ortaya gikmasi bu bakimdan tesadufT degildir. Artik fikrT gabalann disa 
agilmaktan gok kendi ig sistematigini kurmaya yonelmesi ve sistemde gorulen eksiklikleri gidermeye 
gahsarak baska kulturel cografyalarda uretilen dusuncelerle eskisi kadar ilgilenmemesi, islam 

121 



du§uncesinin kendine duydugu bu guvenden kaynaklamyordu. Osmanh alimlerinin, GazzalT'nin 
etkisiyle meydana gelen bu degisim sureci igerisinde eserler verdikleri unutulmamahdir. Osmanh 
dusunce tarihinde felsefenin onemini merak eden bir kimsenin kelamT igerikli eserleri ve 

birgok ornegine rastladigimiz serhleri de gozden gegirmesi gerekmektedir. Osmanhlarda 
devletin ulema karsisindaki gtiglu konumu ve ulemayi devletin bir burokrati olarak gormesinin; Fatih'in 
ozel gayretleri harig tutulacak olursa, yonetici sinifin Bagdat AbbasTleri ve ispanya EmevTIerinde 
oldugu gibi felsefT gayretlere koruyucu semsiye olduklanni gosteren gokfazla hatira birakmamalannin 
da bagimsiz bir disiplin olarak felsefT alanda meshur sahsiyetler yetismemesinde dolayh olarak etkili 
oldugu soylenebilir. Ne var ki felsefe terimini dar bir anlamda almanin mahzurlan gunumuzde gok iyi 
anlasilmis bulunmaktadir. Bu yuzden Osmanh ilim adamlarimn birgok alana yayilmis bulunan 
faaliyetlerinden onemli bir bolumunun felsefe faaliyetleri igerisinde mutaala edilebilir. 

Dusunce tarihimizin saglam temellere dayandinlmasi igin yapilmasi gereken sey, bu ugraslann 
gun isigina gikanlmasi ve ilgililerin istifadesine sunulmasidir. Osmanh ulemasinin, diger bilimsel 
alanlarda oldugu gibi, felsefe ve kelam alanindaki eserleri ile ilgili hem dokumanter hem de analize 
dayah olarak yapilacak gahsmalar Osmanh dusunce hayati ile ilgili daha saghkh kararlar vermemizi 
saglayacaktir. 

Bu makalede amaglanan sey; Osmanh ilim ve dusunce muhitinin yetistirmesi bilginlerden birisi 
olan Kemal Pasazade'nin ozellikle felsefe ve kelam ile alakah olan fikirlerinden bahsetmek suretiyle, 
Turk islam dusuncesinin kendi igine kivnldigi bir donemde kendi sistematiginindeki eksikleri gidermek 
igin gosterdigi gabalann aydinhga kavusturulmasidir. 

1. Kemal Pasazade'nin Hayati ve Eserleri 

Kemal Pasazade (ibn Kemal), 873/1468-69 yihnda Edirne'de dogdu.2 Babasi §ucaeddin 
Suleyman Qelebi, Fatih Donemi'nin buyuk kumandanlarm arasinda yer ahr.3 Kemal Pasazade, ilk 
ogrenimi babasindan ve dedesinden aldi. Babasinin Amasya'ya gelmesiyle birlikte, Amasya 
ulemasinin yaninda ilk tahsilini tamamladi. Yine Amasya'da bulunan alimlerden Farsga ogrenen ve 
Sa'dT'nin Gulistan'ini okuyan ibn Kemal4 daha sonra meslek olarak, ailede gelenek halinde devam 
eden askerligi segti. Bu sirada yonetimde II. Bayezid bulunmaktaydi. O, meslegi geregi padisahin 
bazi seferlerine de istirak etmistir. Zaten kendisinin askerlikten aynhp ilmiye sinifina katilmaya karar 
vermesi de boyle bir sefer esnasinda vukCT bulmustur. Kemal Pasazade, ulemadan Molla LutfT'nin 
askerT erkan nezdinde gordugu buyuk saygidan etkilenerek ilimle istigal etmeye karar vermistir.5 

Kemal Pasazade, askerlikten aynhnca, Edirne Daru'l-hadis Medresesi'nde derslere devam 
etmeye basladi. Egitimini tamamladiktan sonra, baba dostu olan Mueyyedzade'nin tavassutuyla 
Edirne Tashk Medresesesi'ne muderris olarak atandi. Aynca muderrisliginin yaninda, kendisine 
30.000 akge karsihginda Osmanh tarihi yazma gorevi de verildi (1503). 6 



122 



Cesitli medreselerde muderrislik yaptiktan sonra, Yavuz Selim'in padisah olmasinin ardindan 
yine Mueyyedzade'nin aracihgiyla 1515 yilmda Edirne Kadisi olarak tayin edildi.7 1516 yilinda Rumeli 
Kazaskeri olan Mueyyedzade, padisahin istegiyle emeklilige ayrilmisti. Onun yerine Anadolu 
Kazaskeri olan Rukneddin Efendi kazasker olunca, ibn Kemal de Anadolu Kazaskerligi'ne getirildi. 
Kemal Pasazade, Kazasker sifatiyla padisahin Misir seferine istirak etti. Misir seferi donusunde ise 
tekrar muderris olmaya karar verdi ve 1520'de Edirne Daru'l-hadis Medresesi'ne tayin oldu.8 1524'te 
ise istanbul Fatih Sultan Medreselerinden birisinin muderrisligine getirildi. 1526 yilinda halefi Zenbilli 
AN Efendi'nin vefati uzerine seyhulislam oldu. Bu gorevini surdururken 16 Nisan 1534'te (940-1) vefat 
etti. 9 

ibn Kemal'in yasadigi donemin dusunce hayati uzerinde kisaca durmak gerektigine inaniyoruz. 
XII. asirdan itibaren suregelen serh ve hasiye yazma gelenegi ibn Kemal'in talebelik yillanni yasadigi 
XV. yuzyilda da devam ediyordu. Ancak XV. asnn kendine ait bazi karakteristik ozelliklerinin oldugunu 
soyleyebiliriz. Her ne kadar ilmT gelismenin altin donemini yasadigi daha onceki asirlara kiyasla bu 
asirda ilmT bir gerilemeden soz edilebilirse de, XV. yuzyil ilim hayatinda onemli bir zenginligin hala 
varligini surdurdugunij goruyoruz. XV ve XVI. asirlar Osmanh medeniyetinin en gorkemli gaglan 
oldugu kadar, ilim ve fikir hayatinm da zirvede bulundugu asirlar olarak akbul edilir. Bu yuzyilda daha 
sonraki asirlann felsefT ve kelamT anlayisina damgalanm vuran onemli dusunurler yetismistir. XIV. 
yuzyilm sonlannda vefat eden Sadeddin TaftazanT (6. 797/1395) ve XV. yuzyihn baslannda vefat 
eden Seyyid Serif CurcanT (6. 816/1413), gene ayni yuzyihn parlak kelamcilanndan biri olan 
Celaleddin DevvanT (6. 908/1502) felsefelesmis kelamin en onemli temsilcileri arasinda yer 
almaktadir.10 Her ug kelamcinin eserleri, daha sonraki ilim kusagi arasinda adeta klasiklesmistir. Bu 
ijg alim arasinda ibn Kemal'in en gok ilgilendigi kelamci suphesiz CurcanT'dir. Onun, XIV. yuzyilda 
yasayan Adududdin TcT'nin (6. 786/1355) meshur eseri el-Mevakifa yazdigi §erhu'l-mevakif adh eseri, 
felsefe ile teoloji'nin igige gegtigi onemli bir kaynaktir. Soz konusu eser, bir serh olmasina ragmen, 
daha once Es'arT, CuveynT ve GazzalT tarafindan yazilan ve bir iman savunmasi niteligi tasiyan kelam 
kitaplanyla karsilastinldiginda kelamcilar tarafindan temsil edilen islam dusuncesinin bes asir 
boyunca katettigi mesafeyi gozler onune serer. 

XV ve XVI. yuzyillar, ayni zamanda birbirinden farkli fikir ve dusunceler ortaya giktigi, toplumsal 
duzeyde birtakim sosyal dalgalanmalar meydana geldigi devirler olarak bilinir. Bilindigi uzere, XV. 
asirda, Hz. isa'nin Hz. Muhammed ve diger peygamberlerden daha ustun oldugunu ileri suren Molla 
Kabiz ibn Kemal ile girdigi tartismada yenilmis, mulhid olduguna hukmedilerek 1527 tarihinde idam 
edilmistir. Yine bu yuzyilda ortaya gikan ve giderek bir halk hareketine donusen Melamilik, Osmanh 
yoneticilerini bir hayli ugrastirmistir. Hulul fikrini savunduklan gerekgesiyle surekli takibata ugrayan bu 
hareketin geng seyhlerinden ismail MasukT vaazlanyla birgok kimseyi etkilemis ve sonunda ibn 
Kemal'in fetvasiyla 1529 yilinda on iki arkadasiyla birlikte baslan kesilmek suretiyle idam edilmislerdir. 
Yine on altinci yuzyilda Osmanli-SafevT mucadelesinin ve SafevTIerin 



123 



Osmanli ulkesindeki sufT Turkmen kitlelere yonelik propogandasinin doruguna ulastigim 
goruyoruz.11 Kemal Pasazade'nin eserlerinin bir kisminda, ozellikle de fetvalannda bu olaylann derin 
izlerini gormek mumkundur. 

Kemal Pasazade, ilmiye sinifina geg intisab etmesine ragmen, kisa zamanda kendisini kabul 
ettirerek buyuk bir sohret kazanmistir. Tarih felsefe, mantik, kelam, tefsir, hadis, hukuk, dil ve 
edebiyat alanlannda 200'un uzerinde eser kaleme almistir. Tarih alaninda yazdigi meshur eseri 
verdigi fetvalar gesitli toplumsal olaylar uzerine kaleme aldigi risaleler, Turk-islam kulturu ve 
dusuncesi tarihinin en temel kaynaklan arasinda yer alir. Diger yandan, felsefe ve kelam alaninda 
yazdigi eserlerde bu ilimlerin tarih boyunca hararetle tartisilan konulanni ele almistir. Felsefe, kelam, 
mantik, tasavvuf ve mezhepler tarihi konusunda yazdigi eserlerin sayisi 70 civanndadir. Eserlerinin 
bir kismi dogrudan serh ya da hasiye niteligi tasirken, bagimsiz olarak kaleme aldigi eserlerinde de 
serhgi metodu terk ettigi soylenemez. Taskopruzade, onunla ilgili olarak, "merhum kendisinden onceki 
alimleri unutturdu; gokmus bulunan ilmin kaidesini yeniden ihya etti" tespitinde bulunmaktadir..12 
Meshur Gelibolulu Mustafa AIT, ilim adamlanm himaye eden Osmanli Devleti'nde H. 7. asirdan bu 
yana ibn Kemal gibi gok yonlu ve filozof bir alimin yetismedigini s6ylemektedir.13 Keza M. Tevfik'in 
Kafile-i suara adh eserinde onu, "Anadolu'nun ibn Sinasi" olarak medhettigine sahit oluyoruz.14 
Hasiye ale't-Tehafut adh eserinde ibn Kemal, tartisma ortaminda, kendi gorusune karsit olsa bile, sirf 
filozoflan zora sokmak amaciyla bazi gorusleri kabul etmekte herhangi bir sakinca gormemektedir.15 
Biz burada onun sadece felsefe alaninda kaleme aldigi eserlerden bir kisminin adini zikretmekle iktifa 
edecegiz. Onun belli bash felsefT/kelamT igerikli eserleri sunlardir: Hasiye ale't-tehafut, Enne'l- 
mumkine la yekunu ehad-i Tarafeyn, Hel yecuzu en yestenide'l-kadTm'l-mumkin ile'l-muessir, em la?, 
Ziyadetu'l-vucud ale'l-mahiye, HakTkatu'l-cism, Enne'l-akle ma huve?, Ta'rifu'l-akl, Hakikatu'r-ruh ve'n- 
nefs, Risale fi'l-fakr, Risale ft tahkTk-i ma'na'l-ca'l ve Meculiyyeti'l-mahiyye, Luzumu'l-imkan li'l- 
mumkin, Risaletu'l-eys ve'l-leys, Vucud-i zihnT, Risale fi'l-anasir, Hub-i zest, Hasiye 'ala 
muhakemeteyi'l-isarat, Takaddumu'l-illeti 'ale'l-ma'lul, Risale ft sahs-i insanT.16 



2. Kemal Pasazade'nin insan Anlayisi 

Kemal Pasazade, evrendeki seylerin kendi fenomenel toplamina indirgenemeyecegini soylerken 
Plato'nun idealar alemini gagnstiran ifadeler kullanarak, "mulk alemindeki her seyin melekut aleminde 
bir ornegi oldugunu" savunur. Benzer bir sekilde insanin eylemlerinden her birisinin de melekut 
aleminde ideasi vardir. §ehadet alemi denilen bu alemdeki varhklann baska bir duzlemde 
konusulmak ve anlasilmak uzere kodlanmis olan dilleri vardir. Bir bakima esya gift dillidir. Duyu 
organlanmizin yardimiyla esyanin sehadet alemine ait olan dilini gozebiliriz. Ancak ibn Kemal'in "gayb 
alemine ait" saydigi diger dilin sifresini gozmek, bu dili isitmek, hatta boyle bir dilin var oldugunu 
gorebilmek zordur. Peygamberler bu ozel dili desifre edebilirler. Peygamberimizin elindeki gakil taslan 

124 



bu dili konusmus, Peygamberimiz de onlarin dilinden anlamisti. Ayni sekilde yeryuzunun ve goklerin 
Kur'an'in tabiriyle "itaat ederek geldik" demeleri, kiyamet gunu organlanmizin dile gelerek bizim 
aleyhimize sahidlik etmeleri bu ozel dilin varhgina isaret eder.17 

Kemal Pasazade, insanin fizikT gorunumunden, duyu organlanyla algiladigimiz bir "heykel-i 
mahsusa"dan ibaret olamayacagina dikkat geker. insan, onun ifadesiyle, "gorunen heykelinin 
gerisinde baska bir sey"dir. Kisinin "ben" diyerek isaret ettigi sey, duyumsanan fizikT bedeni degildir; 
onun otesinde insan yasamimn her safhasinda var olan bir olgudur. Bu, her sahista bulunan 
"insanlik"tir. insanin bedeni olusa ve bozulusa (kevn-u fesad) tabTdir. Gelismesi-gerilemesi, 
guglenmesi-zayiflamasi, olgunlasmasi-algalmasi soz konusudur.18 Su halde insan olmasi 
bakimindan insanin bu tur degisimler iginde tanimlanmasi mumkun degildir. insan denilen bu olgu 
anlamini, insanin fizikT-biyolojik yapismin otesinde bulur. 

insan kesTf ve zahir yonuyle zulmanT bir ceset olup; bir yandan buyuyup geliserek olgunluga 
dogru kosmakta, diger yandan da hig durmadan yok olusa, olume dogru gitmektedir. Bu onun adina 
bir eksikliktir. insanin kesTf ve zahir boyutuna mukabil bir de latTf ve batinT boyutu vardir. iste bu 
yonuyle insan dedigimiz sey "nuranT bir cisim" olup, suyun gule sirayet ettigi gibi musahede ettigimiz 
bedenimize sirayet eder. §u halde insanlik dedigimiz sey her ne ise, oralarda gizlidir ve bedenin fena 
bulmasiyla yok olmayacaktir. ibn Kemal, sozunun bir yerinde bizzat okuyucuya donerek soyle 
seslenir: 

"Ey okuyucu! Kesif olan cesedinle sen bir hayvansin; alem-i mulk denilen his ile mutehassis 
olarak, hareket aleminin zahirine mazharsin. Cism-i latTfin sebebiyle sen bir meleksin; bu sekilde 
melekut alemi denilen hayal sende bulunmakla hareket aleminin batinina da mazharsin. Kevn-u fesad 
aleminin pisliklerinden annmis olarak kendi cevherin ile sen bir insansin. Sende bulunan alem-i 
ceberrut denilen akilla sukun alemine mazhar olmussun."19 

Kemal Pasazade'ye gore hem dogum hem de olum iki turludur. ikinci anlamlan mecazTdir. Her 
ne kadar tab? dogum ve olume insanin mudahele etmesi mumkun olmasa da tipki "olmeden once 
olmek" gibi, "dogduktan sonra dogmak" da insanin segip elde edebilecegi birseydir. Bu, hem iyi olana 
yonelmede yeni bir baslangig yapma 

imkani veren dogumu hem de farkh bir dunyaya agilan kapi olan olumu biling duzeyinde 
yasamaktir. Kemal Pasazade, ikinci doguma iliskin Hazret-i isa'nin "iki kez dogmayan goklerin 
melekutuna giremez" sozunu misal olarak verir.20 

insan yeryuzunde Allah'in yarattigi varhk turlerinin en guzelidir. Bu yonuyle insanin Allah'in 
varhgina delalet eden en muhkem ayetlerden birisidir. Qunku Allah, insani kendi suretinde yaratmis, 
yeryuzundeki hilafetini ona tevdT etmistir. insan, turn alemlerde var olan kabiliyetlerin hepsiyle de 
donatilmistir. Kendi ozunde insani iyi taniyan bir kimse, Hakk'i da kendi gergekligi iginde tammis olur. 



125 



insanin Allah'm varhgina delTI olmasi, kainatin delaletinden daha gugludur. Bu sebeple 
Peygamberimiz "kainati bilen rabbini bilir" dememis "kendini bilen rabbini bilir" buyurmustur.21 

3. Kader ve Allah'm ilmi Konusundaki Gorusleri 

Allah yaratmaya basladigi zaman karsismda farkh segenekler bulmaktadir. Bunlar imkan 
halindeki yaratilmayi bekleyen varliklardir. ibn Kemal'e gore, Allah bunlardan birisini tercih ettigi 
zaman, o seyle ilgili farkh tercih imkanlan ortadan kalkmamakla beraber, Allah'm bilgisi ve takdiri fiilT 
ve hukmT bir durum ortaya koyarak, esyaya degisimin "olmadigi" -olamayacagi degil- yeni bir varhk 
alani yaratmaktadir. Ashnda yaratmanin kendisi de, mumkun mahiyetlerin belli bir sekle sokularak var 
edilmeleri anlamina gelir. O zaman sorun sudur: Allah'm yaratmadaki mudahelesi nereye kadardir? 
Yaratilan bir sey, ozellikle de insan, var olus tarihinin tumunde ve her turlu varhk durumlannda 
yaraticismin kontrolunde midir, degil midir? 

Kemal Pasazade'ye gore Allah'm ezelT ilminin esyaya olan nispeti zaman disidir. O her seyi 
gegmis ve gelecek arasmda yer alan "simdi" olarak bilir. Oncelik ve sonrahk, goreceli zaman 
kategorileridir.22 Allah'm ilminin zaman disihgi, Kemal Pasazade tarafmdan 'takdirin zorlayicihgi' 
anlammda kullanilmaz. Zamandisihk, bir nevi idealar alemindeki esyanm zaman igindeki degisimlerini 
kapsayacak niteliklere sahip olan olan genel bilgilerin karakteri olarak anlasihr. Bir baska deyisle 
zamandisihk, Levh-i Mahfuz'daki bilgilerin temel niteligidir.23 Allah'm takdiri ise, ilmine ve tercih eden 
iradesine uygun olarak gergeklesir. iradesinin kendisine yonelerek tercih ettigi sey, mumkun 
mahiyetler arasmda yer ahr.24 Allah, esya igin belli bir duzen koymustur. Bu duzen hukmT bir 
duzendir. "HukmT duzen" terimi, Allah'm koydugu bu duzende, esyanm zati itibariyle farkh imkanlara 
sahip olabilecegi anlamina gelir. Ne var ki Allah'm ilminde ve takdirinde bir degisme olmadigi igin, 
hukmT duzende de bir degisme olmaz. Esyadaki farkh var olabilme imkam devam etmesine ragmen, 
takdir adeta fiili bir durum yaratarak esyada bulunan bu imkanlann vukuunu -bizatihi imkanm kendisini 
degil- askiya almistir. Fakat bu askiya alma, Allah'm bunu degistirmeye gug yetiremeyecegi anlamina 
gelmez. Allah'm ilmi ve takdirinin mumkun varhklar uzerinde faaliyet gosterdigini goz onune ahrsak; 
Allah'm bu duzeni degistirmeye gug yetirememesi, mumkun bazi seylerin O'nun kudreti disma 
gikanlmasi demektir. Kemal Pasazade "bir seyin ozunde mumkun olmasi, onun fiilen vukua gelecegi 
anlamina gelmez" diyerek, Allah'm ilminin ve takdirinin bir seyin imkanim degil, "vukuu"nu ortadan 
kaldirdigmi soyler. Zaten daha once gegtigi uzere ibn Kemal, 

Allah'm esyaya verdigi duzenin esyanm zatT durumunu nihaT olarak belirlemedigini; bilakis, 
kendi ozundeki imkanlann aynen korunmasiyla birlikte, ilim ve takdirin ona hukmT bir duzen verdigini 
savunmustu. Qunku buradaki imkansizhgm gerektirdigi sey, Allah'm meydana gelmeyecegini 
soyledigi seyin meydana gelmemesidir. Yoksa onun vukuunun zat olarak imkansiz olmasi degildir. 
Goruldugu uzere ibn Kemal, bir seyin 6z olarak imkansizhgi ile, Allah'm o seyin vukuunu hukmen 
imkansiz hale getirmesi arasmda fark olduguna inanmaktadir.ibn Kemal bu noktada "vacib" (zorunlu) 
kavramimn tanimma muraacaat eder. Vacibin anlamlarmdan birisi de, "gegmiste olusan bir 
zorunluluk" olmasidir. Bu zorunluluk, varhk ya da yokluk taraflarmdan birisinin imkansizhgmi 

126 



gerektirmektedir. Mesela Ebu Cehl'in kufru ile ilgili olan takdir, hakkindaki takdir onun kufrunun 
varhgim, imaninm ise yoklugunu zorunlu kilmaktadir. Allah'in meydana gelmeyecegini bildigi birseyin, 
meydana gelmemesi, Allah'in ilminin ve takdirirnin empoze ettigi bir sey degildir. Qunku takdir ilme; 
ilim de ma'luma (bilgi, bilinene) tabTdir. Bir seye tab? olan seyin ozelligi, tab? oldugu seyin (metbu) 
uzerinde bir etkide bulunmamasidir.4. Akil Hakkindaki Gorusleri ibn Kemal'e gore bilgi edinme 
surecinde akhn onemi, duyulardan daha fazladir. insan, akil gozunun katkisi olmaksizm bas gozuyle 
gorulen seyler gorulmus sayilmaz. Cunku bas gozu (duyular) zaman ve mekanla sinirhdir, oysa akil 
gozunde boyle bir sinirlama yoktur. Dolayisiyla bas gozu ile gordugumuz nesneler, ancak akil 
gozunun onlan anlamlandirmasiyla gorulmus sayilir. Kemal Pasazade'nin kendi deyisiyle, zaman ve 
mekan kaydmdan uzak olan akil gozu "Arab diyannda oldugu halde Acem diyannda olanlan 
seyreder."25 Akhn bu sekilde nitelendirilmesi, M. Scheler'in geist teorisini hatirlatmaktadir. Scheler'e 
gore insanin geist varhgi, psiko-vital varhgindan ote bir anlam ifade eder ve kisinin karsisina dunyayi 
koyar. Akh ve algilama aktini igeren geist-varhk(insan olma durumu) insani gevresinden 
ozgurlestirerek onu dunyaya agar. Buna karsihk insan biyolojik bir varhk olarak adeta gevresinin 
mahkumudur.26 

Kemal Pasazade, "Enne'l-'akle ma huve?" adh risalesinde, akil sahiplerini ikiye ayinr. Birincisi, 
ustun bir olgunluga ve sezgi gucune (israk) sahip olan ve nitelik ve nicelik bakimindan diger akIT 
gijglerden farkli olan akillardir. Bu tur akillara sahip olan kimseler, herhangi bir mantiksal oncule 
gereksinim duymadan bilgiye dogrudan ulasirlar. Nadiren bulunan boylesi kutsal akillann 
baskasindan bir sey ogrenmeye ihtiyaglan yoktur. Bunlar her seyin bilgisine israk yoluyla dogrudan 
ulasirlar. ikinci kisim akli gugler ise boyle degildirler. Bunlar nazari bilgileri elde etmede egitilmek igin 
baskalanndan yardim istemeye ve onu hatalardan koruyacak mantiksal yasalara muhtagtirlar. ibn 
Kemal'e gore, Kaf suresinde gegen bir ayette bu iki tur akla isaret edilmektedir: "Hig suphesiz, bunda 
kalbi olan ya da bir sahit olarak kulak veren kimse igin elbette bir ogut vardir."27 Ayette gegen "kalbi 
olan" ifadesi ile birinci tur kutsal akla, "sahid olarak kulak veren" ibaresi ile de ikinci tur akla dikkat 
gekilmektedir. "Kalbi olanlar", kutsal dunyaya vakif olma istidadi bakimindan buyuk bir dereceye 
sahiptirler; bunlar idrak gucu bakimindan tamdirlar.28 "§ahit olarak kulak veren" akil ise arastirmaya, 
dusunmeye, baskasindan yardim almaya gereksinim duyar. iste bu akil, mantik ilminin uzerine bina 
edildigi akildir. Mantigin onemli bir konusu olan tumeller tamamen bu ikinci tur akilla ilgilidir ve verilen 
bir sey olmaktan ziyade "istenilen" ve "kazanilan" bir seydir. 

ibn Kemal, uzunca bir siirinde akhn yaratilmasindan sonra Allah'la aralannda gegen bir 
konusmayi konu edinmektedir. Akil, Allah tarafindan nur gorunumlu ve sevimli bir sekilde yaratilmistir. 
Ancak akil yaraticisinin mutlak hakimiyeti altinda olup O'nun emirleri disina gikamaz: 

Yaratti akh gun BarTTeala 

Munevver hey'et ve mahbub zTba 

Dedi Hazret; gel ey akl-i mukerrem 

127 



Yonunu bana don; dondu hemandem 

Buyurdu Hak yine, ey akl-i dana! 

Don ardin, diyincek dondu hemana 

Dedi dur!, durdu, otur! oturdu 

Her ne emrettiyse yerine getirdi29 

Dana sonra Allah akildan kendisini tamtmasim ister. Akil buyuk bir tevazu iginde, kendisini 
tanitarak, kendisinde bulunan turn meziyyetlerin Allah verdigini dile getirir: 

CGn akli boyle gordu Rabb-i izzet 

Dedi; kimsin sen ey pakize-fitrat? 

Dedi; Ya Rabbi ben ol fitrat-i munhayenem 

ki cevdin feyz vermistir anayenem 

Gorunen bende bu husn-u dilara 

cemalin pertevidir asikara30 

Akhn kendisini tamtmasina muteakip, Allah akla donerek ona taltifler yagdinr ve kendisinin 
yaratihs amacini ve evrendeki pozisyonun ne oldugunu agiklar. Buna gore akil, tasarruf gucu 
anlaminda evrenin ilahi olarak gorulur: 

Dedi Hakk, ey azTz afennes! 

Meded bahs ve hayat efzay-i danis! 

Celali izzetime igerim and 

Ki kilam seni alemde hudavend!31 

5. Varhk Anlayisi 

Felsefe tarihinin en onemli konulan arasinda yer alan varhk (ontoloji), Yunan dusunurlerinden 
devraldiklan felsefT mTrasi islam kulturuyle mezcederek, ozgun bir senteze ulasmak isteyen 
Musluman filozoflann ustesinden gelmek zorunda kaldiklan en buyuk metafizik problemlerden 
birisiydi. Yunan felsefesinde, ozellikle de Aristo'da, evren kendisi dismda higbir yere dayanmayan 
ontolojik bir varhk bloku olarak degerlendiriliyordu. Buna gore evren salt varhktan ibaretti; bu varhgin 
dayandigi orijinal kaynak, Aristo felsefesine gore onemli degildi. islam dusuncesine gore evren, turn 

128 



realitesi kendisi tarafindan, kendi igerisinde uretilen bagimsiz degerlendirilebilecek bir varhk olarak 
kabul edilmez. Qunku Musluman filozoflann, "zorunlu varhk-mumkun varhk" aynmina gore, mumkun 
varhklar var olmada bir illete muhtag idiler. 

Kemal Pasazade, gesitli risalelerinde varhkla ilgili temel sorunlan aynntih bir sekilde inceleme 
konusu yapmistir.32 Kemal Pasazade, Vucubu'l-vacib adli risalesinde kavram olarak varhgin genis bir 
incelemesini yapar.33 Varhk, yokluk ya da bunlann disinda herhangi bir kavram, yuklem olarak bir 
konuya nispet edildikleri taktirde, aralannda bir baglacin (rabit) bulunmasi gerekir. Konu (mevzu) eger 
varhk ise, yuklemin varhk, yokluk ya da baska bir mefhumdan olusup olusmadigina bakilmaksizm, 
konu ile yuklem arasindaki nispet olumlu bir nispet olacak ve boyle bir onerme de olumlu bir onerme 
olarak kabul edilecektir. Kemal Pasazade varhk kavramimn Allah'in varhgi dahil turn varhklar igin 
kullanilabilecegi kanaatindedir. Qunku biz gergekte var olan bir ozun, zorunlu mu yoksa olumsal bir 
varhk mi oldugu konusunda tereddut iginde olmamiza ragmen, onun varhk oldugunu higbir supheye 
dusmeden kabul ederiz. iste bu durum varhk kavramimn turn varhklar igin kullanilabilecek ortak bir 
kavram olduguna (el-istirak fi'l-vucud) delalet etmektedir. Fakat turn seylerin ortaklasa adi olan bu 
kavram hangisidir? Kemal Pasazade, sadece Allah'in zatini ifade etmek igin kullanilmasi gereken 
kavramla, hem O'nun zati hem de esyanin varhgini ortaklasa ifade etmek igin kullanilmasi gereken 
kavram arasinda bir aynma gider. Filozoflar mevcud kavramimn, hem zorunlu (vacib) varhgi hem de 
olumsal (mumkun) varhklan mustereken igeren bir kavram oldugu konusunda ihtilaf etmemisler, 
ancak 'vucud' kavramimn boyle bir istirake tahammul edip etmeyecegi konusunda farkh 
dusunmijslerdir.34 Kemal Pasazade, bu noktada mutasavviflarin goruslerine muracaat etmektedir. 
Mutasavviflar vucud denilen hakikatin goklugu kabul etmeyecegini, igerdigi anlam itibariyle ortakhga 
tahammul edemeyecegini savunurlar. Bunun sebebi, onlann vahdet-i vucud sistemi igerisinde, 
gergekte 'vucud' adim almaya layik olan yegane varhgin Allah oldugunu kabul etmeleridir. Vucud, 
mumkun varhklann gergek bir sifati degildir. Zira vucud, 'zorunlu' olamn bizatThT kendisidir. Aksi halde, 
mumkun varhklann da 'zorunluluk' ile nitelendirilmesi gerekir. Vucud teriminin yaygin bir sekilde her iki 
varhk turu igin de kullanilmasi, lafzT kullammdan ote seyin gergekligine isaret eden bir anlam ifade 
etmez. Pasazade, her iki varhk turu igin 'mevcud' kavramimn kullanilmasimn daha uygun olacagi 
kanaatindedir. Qunku 'vucud' sadece Allah'in varhgina ait olup ortakhgi (istirak) kabul etmez. 35 

ibn Kemal, vahdet-i vucud anlayisim savunan mutasavviflarin, gergekte varhkta bulunan 
goklugu inkar etmediklerini ileri surmektedir. Mutasavviflar sadece 'vucud'u kastederek, "biz, Allah'tan 
baskasimn var (vucud) oldugunu soylemiyoruz" derler. Onlann reddettikleri sey, zorunlu varhk igin bir 
'vucud', mumkun varhklar igin de baska bir 'vucud'un bulunmasi, esyanin bagimsiz bir vucuda sahip 
olmasidir. Oysa onlar "mevcud" olmasi bakimindan varhktaki goklugu inkar etmezler.36 "insan" 
kavraminda oldugu gibi, 'vucud" disindaki turn kavramlar, 'vucud' kendilerine, kendi ozunde, su ya da 
bu sekilde katilmadigi muddetge asla mevcud olamazlar. Nasil ki insan fertleri, kendilerine 'insanhk' 
dedigimiz ozden bir sey katilmadikga insan olamiyorlarsa, ayni sekilde evrendeki turn varhklar da, 
kendilerine vucud denilen ozden bir sey katilmadikga var olamazlar. §u halde vucud disindaki turn 
mefhumlar, kendi ozleri itibariyle (nefsu'l-emr), mevcud olmalannda baska bir seye muhtagtirlar ki bu 

129 



da vucuddur. Kavramlan "yoklugu kabul edebilme" ozelligine gore siralayacak olursak, 'vucud'un 
yoklugun en uzaginda bulunan bir kavram oldugunu goruruz. Vucud dismdaki diger kavramlann 
(mesela mevcud, sey, sabit gibi kavramlar), yoklugu kabul etmemeleri, kendi ozlerinden dolayi degil, 
baska bir sey dolayisiyladir.37 

Mutasavviflara gore, birincisi "saf nur" olarak kabul edilen "Mutlak Varlik"; ikincisi de golge varhk 
olmak uzere iki tur varlik vardir. Golge varlik, 'vucud'un saf hakTkatini yansitmaz.38 Kur'an-i KerTm'in 
"Allah goklerin ve yerin nurudur"39 ayetinden hareketle, Allah'in varliginin salt nurdan ibaret oldugunu 
soyleyen Kemal Pasazade'ye gore, mumkun varhklar golge varliklardir.40 "Gormedin mi, Rabb'in 
golgeyi nasil uzatti"41 ayetinde gegen 'golge' kelimesi, kainatin uzerindeki varlik golgesine isaret 
etmektedir. Varhga isaret eden her sey, ya bu nurun kendisi ya da onun golgesidir. Golge nura en 
yakin bir konumda olabilecegi gibi, nurdan uzak da kalabilir. Nur agisindan bakildiginda, nur golgeye 
yakin iken; golge agisindan bakildiginda, golge nurdan uzaktir. "Biz ona sah damanndan daha 
yakiniz"42 ayeti nurun golgeye ne kadar yakin oldugunu ortaya koymaktadir. Diger yandan, gogu kez 
golge varhklann uzak bir sapiklik iginde olduguna isaret eden birgok ayet vardir. 

Evrenin bagh oldugu nizam, varlik ile yokluk arasinda mevcudiyetini devam ettiren bir nizama 
sahiptir. Kemal Pasazade, evrenin sahip oldugu varhgin kendisine ait olmadigim ya da muglak bir 
varhga sahip oldugunu soyleyerek, asil varhgin Allah'in varhgi olduguna dikkat gekmek istemektedir. 
Zaten her iki varlik turu arasindaki farkhlik buradan kaynaklanir. Evren, mutlak hakikatle olan 
baglantisindan soyutlanarak ele ahndiginda, 'batil' ve 'yok'tur; varhgini ve anlamini bu 'hakikat'le 
birlikte kazanmaktadir. 

Nesneler dunyasinda bulunan golge varhklar, saf nur olarak kabul edilen mutlak varhgin 
nurundan kendi istidat ve kaabiliyetleri oraninda feyz ahrlar. Higbir sey 'Hakk'tan ve O'nun nurundan 
uzak kalmaz. ibn Kemal, Kur'an-i Kerim'de yer alan, "Fisildasmakta olan ug kisiden dorduncusu 
mutlaka 0'dur"43 ayetinin agikga buna isaret ettigini soyler. Allah, zatiyla turn ruhlan ve cisimleri ihata 
etmekte, yeryuzunde her seye, o seyin kendi zatinin istidadina gore varlik tohumunu ekmektedir. 
Varhk, kesf ehlinin gozunde Hakk'in aynasidir. Varlik zahiren bozulmaya maruz iken, kendi ozunde 
Hakkin zatidir.44 "O'nun yuzunden (zatindan) baska her sey helak olucudur."45 

Allah'in mumkun varhklarla iliskisi mutasavviflar nezdinde kesinlikle ittisaf ve hulul iliskisi 
degildir. Allah mumkun varhklara hulul etmemis, tecellT etmistir. Sufilerin mecaz metoduna 
basvurmalan, bir anlatma zorlugu sebebiyledir ve "ma'kulatin mahsusata benzetilerek" agiklanmasi 
anlamina gelir.46 ibn Kemal'e gore sufT litareturde Mutlak Varlik denize, mumkun varhklar da 
dalgalara benzetilir. Bu benzetmede deniz, "varhgin hakikatT", dalgalar ise, sufilerin "a'yan-i sabite" 
dedikleri "kabul edici" ozellige sahip olan mahiyetlerin heykelleri uzerine varhgin (vucud) manevT 
anlamda yayilmasi anlamina gelir. SufTler her ne kadar vucudun goklugunu kabul etmeseler de, 
hakikatlerin goklugunu reddetmezler.47 Dolayisiyla mumkun varhklann hakTkatleriyle, Mutlak Varhk'in 
hakTkatini bir ve ayni hakikat olarak kabul etmek, sahih bir anlayisi yansitmaz. 

130 



Kemal Pasazade, filozoflann "Allah'm yaratmada zorunlu olmasi" ilkesinin, farkli bir sekilde 
yorumlandigmda kufru gerektirmediginin gorulecegini soyler. ibn Kemal'e gore zorunlu yaratma fikri 
sadece filozoflara nispet edilemez. Kendilerini "seriatgi" olarak tanitan ve bu konuda filozoflannkine 
muvafik goru§ler beyan eden bir kisim sufTler de filozoflarla ayni fikirdedirler. Kemal Pasazade'nin bu 
yargisinda esas aldigi kaynak, gagdasi olan meshur iranh sufT Abdurrahman Cami'nin (Molla Cam?) 
(6. 898/1492) ed-Durretu'l-fahire adh eseridir.48 Molla CamT, soz konusu eserinde filozoflarla sufTleri 
uzlastirmaya gahsir. CamT, yaratmada Allah'm gesitli alternatifler arasinda tercihte bulunmasi fikrine 
karsi gikmakta ve var olan her seyin "var olmasi zorunlu olan seyler"den oldugunu, geriye kalanlarm 
ise "varhgi imkansiz olanlar"a dahil oldugunu dusunmektedir. Qunku Allah igin tereddut, veyahut da iki 
hukum karsisinda muhayyer kalmak O'nun 'bir'ligine aykindir. O'nun ozunde malum ve murad 
edilmis olandan baska bir sey yoktur.49 

Kemal Pasazade'ye gore, mucibun bi'z-zat terimin iki anlami vardir. Birincisi, Allah'm, 
"yaratmayi terk etmeye gug yetirememesi" anlaminda yaratmada zorunlu (muztarr) olmasidir. Terimin 
baska bir anlami da "belli bir eylemi yapma ya da yapmamaya kadir olmasi" anlaminda, her ne kadar 
fiillerinde zorunlu ve mecbur olmayip kendi ozgur iradesi ve ihtiyan ile fail olsa da, Allah'm asla 
eylemde bulunmayi terk etmemesidir. Bu ifade 'fiil'in, Allah'm ozunun aynlmaz bir pargasi olmasi 
anlamma gelir. Fakat bu, gunesin isik salmasi atesin yakmasi gibi, dogal olaylarda mutlak 
determinizmin bulundugunu ileri suren kimselerin soyledikleri anlamda bir gerektirme degildir. Allah'm 
her an bir eylem iginde bulunmasi "hikmetinin yaratmayi gerektirmesi" anlamma gelen farkli bir 
gerekliliktir. ibn Kemal'e gore Allah'm "mucibun bi'z-zat" olusunu bu sekilde anlamak, birincisinin 
aksine, kufru gerektirmez.50 Zira birincisinde, Allah'a munezzeh oldugu bir noksanhk sifati izafe 
edilmis olur. Kelamcilann iddialarmin aksine, filozoflann "mucibun bi'z-zat"tan kasitlan bu ikincisidir. 
Cunku filozoflar, alemin Allah'tan tab! bir gerektirmeyle sudur ettigini agikga reddettikleri gibi, 51 
Allah'm fiillerinde zorunlu olmasmda bir 'mukemmelligin' bulundugundan da soz ederler. 

Kemal Pasazade, evrenin temel yapisi olan olumsallik durumu ile ilgili olarak, "nasil ki mumkun 
olmasi bakimmdan mumkun varhgi kabul ediyorsa, varhk olarak, 'varlik'm da bundan farkli 
olmayacagi, yani kesintisiz bir sureklilik iginde imkanla nitelenecegi agiktir" demektedir. §ayet bir 
seyin zat olarak, varhgi turn ozellikleriyle kabul ettigini reddetmiyorsak, onu turn zamanlarda kabul 
etmesinin onunde hig bir engelin olmadigim da dikkate almak zorundayiz. Varhgm yegane niteligi tek 
bir hakikat olmasidir. Varhgm surekli olusu, yok olduktan sonra ortaya gikmasi veyahut da once var 
sonra da yok olmasi, varhgm ozunu teskil eden seyler degildir; bilakis bunlar varhgm 'arazlarmdandir. 
Bunlar varhgm hakikatini degistirmezler. Bu da varhgm bizatihi imkan ile vasiflanmis olmasi anlamma 
gelir. Sozu edilen 'arazlardan bazismm varhk igin imkansiz olmasi, varhgm kendi ozunden 
kaynaklanmaz; aksine, kendi dismdaki bir nedenden dolayidir. Bu yuzden seyin kendisindeki zatT 
imkana munafT bir durum arz etmez.52 

ibn Kemal'in bu konuyu ele alarak, "mumkun varhklar igin imkamn luzumlu oldugu" sonucuna 
ulasmasi, ahiret inancmi ispat etmeye yoneliktir. Kelamcilar, ahiretin cismanT bir sekilde 

131 



gergeklesecegi ispat edebilmek igin, filozoflann hilafina "yokun yeniden var olmasi" (iadetu'l-ma'dum) 
kuralini kabul etmislerdir. Bir seyin tekrar varhk kazanabilecegini kabul etmemek, kural geregi o seyin 
daha once de var olabilecegini kabul etmemek demektir. Dolayisiyla obur dunyada insanlann ruh ve 
ceset olarak tekrar yaratilmalan imkansiz degildir. iste Kemal Pasazade imkan ile mumkun arasindaki 
"biribirini gerektirici" iliskinin cismanT me'adin gergekligini ispatladigina inanmaktadir.53 

Kemal Pasazade, bir baska eserinde yine imkan konusunda Peygamberimizin bir hadisinden 
hareketle ilging yorumlar getirmektedir. Peygamberimiz bir hadislerinde "fakirlik benim ovuncumdur" 
buyurmustur. Diger yandan fakirlik baska bir hadiste, her iki alemde de "yuz karasi" olarak 
nitelendirilmektedir. Bu durumda Peygamberimizin, "yuz karasi" olarak vasiflanan bir seyle ovunmesi 
nasil agiklanabilir? Kemal Pasazade, Risale fi'l-fakr adli eserinde meseleye farkh bir agidan 
yaklasmaktadir. Ona gore fakirligin "yuz karasi" olmasi, yergi degil ovgu ifade eder. "Yuz karasi" 
ifadesinde gegen 'vech' (yuz) kelimesi, mumkunun zati anlamina gelir. Zira Arapgada 'vech' kelimesi 
'zat' anlamina kullamlmaktadir. Hadiste gegen 'fakr' kelimesi, mumkun varhgin gerek varhginda 
gerekse diger kemal sifatlannda baskasina muhtag olmasi demektir. Bu ihtiyacin "yuz karasi" olarak 
nitelendirilmesinin nedenini, ibn Kemal, siyahin renkler arasinda farkh bir ozellige sahip olmasiyla 
agiklamaktadir. Siyahlik, diger renklerden farkh olarak, bulundugu mahalden kolayhkla aynlmaz. iste 
mumkun varhk, her iki alemde de baskasina muhtag olma ozelligine sahiptir. Sonug itibariyle fakirligin 
yuz karasi olmasi, mumkun varhgin ihtiyag halinin her iki dunyada da devam etmesi anlamina 
gelmektedir.54 

6. Sonug 

Kemal Pasazade, hem kelamin hem de felsefenin ve mantigin anlasilmasi zor konularmi, 
skolastik metodun disina gikmamakla beraber, daha basit ve daha anlasihr bir sekle sokmak igin 
gayret gostermistir. Tarih, islam hukuku dil ve belagat alanlannda da onemli eserlerinin oldugunu da 
biliyoruz. O, felsefe, kelam ve mantigin en getrefilli sorunlanna buyuk bir cesaretle egilmis egilmistir. 
ibn Kemal'in en temel ozelligi eserlerinde elestirel bir dil kullanmis olmasidir. Felsefeciler ve 
kelamcilar arasinda vuku bulan tartismah konulan ele ahrken, kelamcilar tarafinda yer aldigi 
bilinmesine ragmen, kelamcilann yanhs buldugu goruslerini de tenkit etmekten kaginmamistir. 
Suphesiz bu ifade, Kemal Pasazade'nin kelamT ve felsefT eserleri sadelestirmek, skolastik bir kritige 
tab? tutmaktan ote felsefe ve kelam kulturune bir katkisinm olmadigi anlamina gelmez. Qunku o, 
birgok meselenin ele ahnmasinda yeni agihmlar getirmis, hem kendisiyle ortak gorusu benimseyen 
kimselerin hem de kendisine muhalif safta yer aldigi kimselerin gorus ve dusuncelerindeki bosluklan, 
yetersizlikleri felsefi ve kelamT formasyonunu kullanarak gostermistir. 

Eserlerinde, ele aldigi meselelerin islam dusunce tarihi bakimindan nasil tartisildigini gok iyi 
bilmekte; mesele hakkinda getirilen en kiyida kosede kalmis agiklamalan dahi iktibas etmekten, 
gerektiginde de elestirmekten ya da takdir etmekten gekinmemektedir. Filozoflar ile kelamcilar 
arasindaki tartismalara katihrken, SunnT itikad agismdan hudutlan gizilmis meselerde "kelamcilar"in 
safinda yer almakla beraber, birgok yerde, Ehli Sunnet inancinin izin verdigi kadar, kelamcilann 

132 



mantikT ve teknik yanlisliklarim gostermekten gekinmedigi gibi, SunnT yorumun itikadT bir zorunluluk 
arz etmedigi ya da belirginlesmis SunnT bir tavrin olusmadigi alanlarda, filozoflann birtakim 
goru§lerinin takdire sayan oldugunu soylemekten de geri durmamistir. Ne var ki onun bu tavn, belli bir 
grubu desteklemekten ziyade saglam temellere dayanmayan bir anlayisi reddetme anlami tasir. 

ibn Kemal'in yasadigi donemin artik felsefenin meselelerinin rahat bir bigimde kelamcilar tarafindan 
da islendigine sahit oluyoruz. Buna ragmen, her ne kadar Kemal Pasazade kelamcilann birtakim 
goru§lerini elestirirken filozoflann goru§lerini destekler gibi gorunuyorsa da, muhtemelen onun amaci, 
SunnT gorusu savunanlann elestirilerindeki agiklan gostererek, filozoflara karsi daha guglu delillerin 
uretilmesini saglamaktir. ibn Kemal'in eserlerinde iki farkh Kemal Pasazade portresi ile karsi 
karsiyayiz. Birisi, halk igin yazdigi eserlerinde oldukga muhafazakar olan Kemal Pasazade; digeri de 
Osmanh entelektuellerine hitap eden eserlerinde daha hosgorulu olan bir Kemal Pasazade. Birinci 
tavnnin sebebi, yasadigi donemde toplumu kargasaya surukleyen olaylann cereyan etmesi ve bir 
kanun adami ve ayni zamanda siyasi otoritenin bir pargasi olarak bu olaylar karsisinda belli bir tutumu 
benimsemek zorunda kalmasidir. Onun fetvalan ve kaleme aldigi bazi risaleleri, Osmanh toplumunu 
kaosa surukleyecek ya da siyasT varligina son verecek birtakim isyanlann bastinlmasinda onemli rol 
oynamistir. Bazi kayitlamalar getirmekle birlikte, teorik tasavvufa ve devletin kontrolunde olan 
SunnTlestirilmis kurumsal tasavvufa karsi olmayan ibn Kemal, fetvalannda toplumu ifsad eden 
insanlann kafasini bulandiran sapik sayilan tarikat mensuplanm murted saymakta tereddut 
etmemistir. 

1 Mesela, Osmanhlar doneminde sadece felsefe alaninda yazilan eserlerin bibliyografik derli 
toplu bir galismasi bile henuz yapilmis degildir. Bu, Osmanhlarin felsefeye karsi ilgileri konusunda 
karar verirken ne kadar dikkatli davranmamiz gerektigini gostermektedir. 

2 Ahmet Ugur, ibn Kemal, (izmir 1987), s. 1; Serafettin Turan, ibn Kemal/Tevarih-i Al-i 
Osman VII. Defter, II. baski, Ankara 1991, s. IX. 

3 Yekta Sarag, Seyhu'l-islam Kemal Pasazade (istanbul 1995), s. 17. 

4 Yekta Sarag, a.g.e., s. 20. 

5 Serafeddin Turan, a.g.e., ss. XII-XIII. 

6 M. Tayyib Gokbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pasa Livasi (istanbul 1952), s. 479. 

7 Yekta Sarag, a.g.e., s. 23. 

8 ismet Parmaksizoglu, "Kemal Pasazade", MEBiA, C. VI. s. 563. 

9 Ahmet Ugur, a.g.e., s. 10. 



133 



10 Harun Anay, Celaleddin DevvanT, Hayati, Eserleri, Ahlak ve Siyaset DiJsuncesi, ist. On., 
Basilmamis Doktora Tezi, (istanbul 1994), s. 34, 39. 

11 A. Yasar Ocak, "ibn Kemal'in Yasadigi XV ve XVI. Asirlar Turkiyesinde ilim ve Fikir 
Hayati", Seyhu'l-islam ibn Kemal Sempozyumu, (Ankara 1986), ss. 31-40. 

12 Taskopruzade, es-Sakaik-i Nu'maniyye fi Olemai'd-Devleti'l-Osmaniyye, thk. Ahmet Subhi 
Firat (istanbul 1989), s. 379. 

13 "Tarih-i seb'a-mie'den beru ki Devlet-i Osmaniye-Zumre-i Olema'ya ma'mure ve merz-u 
bum-u rum itlak olunan memalik-i hakaniye, firkay-i fuzalaya meskuredir-ne anlar gibi zT funun alim 
gelmisdur ve ne zat-i serifleri gibi mecma'-i fezail bir filozof mevsuf ve muhterem isitilmisdur" bkz. AIT, 
Kunhu'l-Ahbar, Kayseri Resid Efendi Kutuphanesi 920, 258b. (naklen: Sefeaddin Severcan, Kemal 
Pasa-zade, Tevarih-i Al-i Osman/X. Defter, ed. kr. (Ankara 1996), s. XIX. 

14 M. Tevfik, Kafile-i suara (istanbul 1290), s. 39. 

15 Ahmet Arslan, Hasiye ale't-Tehafut Tahlili, (istanbul 1987), s. 380. 

16 ibn Kemal'in felsefe ve diger alanlarda yazdigi eserler ve felsefT gorusleriyle ilgili daha 
genis bilgi igin bkz. §amil Ogal, Kemal Pasazade'nin FelsefT ve KelamT Gorusleri, Ankara 2000. 

17 Kemal Pasazade, Feraid, Ahmet Cevdet nesri, (istanbul 1316) ss. 275-276. 

18 Kemal Pasazade, fi §ahs-i insanT, Ahmet Cevdet nesri (isrtanbul 1316), s. 97. 

19 Kemal Pasazade, a. g. r., s. 99. 

20 Kemal Pasazade, a. g. r., s. 101. 

21 Kemal Pasazade, fT Ulumi'l-hakaik ve hikmeti'd-dakaik, ist. On. Merk. Ktb. Arapga 
Yazmalar 3726, 22b. 

22 Kemal Pasazade, fi'l-Cebr ve'l-kader, (ibrahim Ef. Matbaasi istanbul 1182), s. 35. 

23 Abdulvahid Halepota, "The Holy Qur'an as the Book "Ummu'l-Kitab", islamic Studies, C. 
XXXII, Summer 2, (islamabad 1983) s. 2. 

24 Kemal Pasazade, fi'l-Cebr ve'l-kader, s. 35. 

25 Kemal Pasazade, Nesaih, Suleymaniye Ktb. Esad Ef. Koll. 1781; a.g.e., ss. 11-12. 

26 Takiyyettin Mengusoglu, insan Felsefesi, (istanbul 1988) ss. 20-21. 

27 K. Kerim, Kaf 50: 37. 

134 



28 Kemal Pasazade, Enne'l-'akle ma huve?, Suleymaniye Ktb., Tirnovah Koll. 1864, 92b. 

29 Kemal Pasazade, Nesaih, ss. 4-5. 

30 Kemal Pasazade, a.g.e., s. 5. 

31 Kemal Pasazade, Nesaih, s. 6. 

32 Kemal Pasazade'nin varhkla ilgili risaleleri sunlardir: Vucud-i vacib, S. K., Ayasofya 4794, 
205-209; Enne'l-mumkine la yekunu ehad-i tarafeyn, S. K., Pertev Pasa 653, 173-186; Ziyadetu'l- 
vucud, S. K., Ayasofya 4794, 55-62; ihtiyacu'l-mumkin, S. K., Esat Efendi 3618, 86-97; Vucubu'l- 
vacib, S. K., Esat Efendi 3618, 55-68; Risaletu'l-ca'l, S. K., Esat Efendi 3618, 12-17; R. Eys ve'l-leys, 
S. K., Dugumlu Baba 351, 186-190; Vucud-i zihm, S. K., Ayasofya 4820, 34-62; R. fi kailTn enne'l- 
vacibe mucibun bi'z-zat, S. K., Kihg AN Pasa 1028, 127-135; Subutu'l-mahiyyat, S. K., Bagdath Vehbi 
Efendi 2041, 236-237. 

33 Kemal Pasazade, Risaletun fi tahkTk-i vucubi'l-vaci, S. K., Esad Efendi 3618. 

34 Kemal Pasazade, Risaletun fi tahkTk-i vucubi'l-vacib, S. K., Esad Efendi 3618, 65a. 

35 Kemal Pasazade, a.g.e., 65b. 

36 Kemal Pasazade, a. g. r. 66a. 

37 Kemal Pasazade, a. g. r. 67b. 

38 Haydar AmulT, CamTu'l-esrar ve menbe'u'l-envar, (Tahran-Paris 1969) ss. 259-261. 

39 K. Kerim, Nur 24: 35. 

40 Kemal Pasazade, fi Beyani'l-vucud, (istanbul 1316) s. 148. 

41 K. Kerim, Furkan 25: 43. 

42 K. Kerim, Kaf 50: 16 

43 K. Kerim, Mucadele, 58: 7. 

44 Kemal Pasazade, a. g. r., s 151. 

45 K. Kerim, Kasas 28: 88. 

46 Kemal Pasazade, a. g. r., s 155. 

47 Kemal Pasazade, a. g. r., s.156. 

135 



48 Kemal Pasazade, fi TahkTk-i muradi'l-kaTITn bi'enne'l-vacib teala mucibun bi'z-zat, S. K., K. 
AN Pasa 1028, 128a. Molla CamT, bu eserinde, felsefe, kelam ve tasavvuf ekolune mensup olanlann 
akTdelerinin muhakeme ve mukayesesini yapmaktadir. Molla CamT'nin hayati ve eserlerine dair 
yazdigi kitapta AN Asgar Hikmet, bu eserin Fatih Sultan Mehmet'in istegi uzerine kaleme alindigini 
soylemektedir (886/1481). Rivayete gore Fatih, gevresindekilere kelamcilar, sufTler ve filozoflar 
arasindaki anlasmazlik konulanni muhakeme edecek bir eser yazilmasim ister. Qevresinde bulunan 
alimler bunun ancak Abdurrahman CamT tarafindan yapilabilecegini soylerler. Bunun uzerine padisah 
bir elgi gondererek bu istegini CamT'ye iletir. Molla CamT, bu ug zumre arasinda alti konuda 
anla§mazhk oldugunu soyler. Fatih Sultan Mehmed'e bu alti husustan birisi olan vucud konusunu ele 
alan bir risale gonderir. Risaleye ili§tirdigi mektubunda CamT, "eger bu cevabim makbul tutulursa diger 
meselelerin cevabi da ayrica gonderilecektir. Begenilmedigi takdirde bo§una vakit gegirmi§ 
olmayalim" notunu du§mu§tu. Ancak mektup padi§ahin olumune muteakip istanbula ula§mi§tir. bk. AN 
Asgar Hikmet, CamT, Hayati ve Eserleri, terc. M. Nuri Gencosman, (istanbul 1994) ss. 275-276. ismail 
Hakki Uzungarsih, II. Bayezid Donemi'nde ozellikle siilerin gogunlukta bulundugu bolgelerde yasayan 
sunnT alimlerin desteklenmesi igin ton tahsisi edildigini ve bu gergevede Molla CamT'ye de heryil 1000 
Flori gonderildigini soylemektedir. bk. i. Uzungarsih, iA, Bayezid II, II: 397. 

49 A. CamT, ed-Dureretu'l-fahira, (Misir 1328), ss. 274-275. 

50 Kemal Pasazade, fi TahkTk-i muradi'l-kaTITn bi'enne'l-vacib teala mucibun bi'z-zat, Sul. Ktb. 
K. AN Pasa kol. 128ab. 

51 Kemal Pasazade, Tehafut Hasiyesi, tercume Ahmet Arslan, (Ankara 1 987), s. 39. 

52 Kemal Pasazade, Luzumu'l-imkan, ist. On. Merk. Ktb. Arapga Yazmalar 1589, 363b. 

53 Kemal Pasazade, a. g. r., 372b-373a. 

54 Kemal Pasazade, Risale fi'l-fakr, S. K., O. Huldi Ozturk 27, 129b. 



136 



Katip Qelebi (1609-1657) / Eyup Ba§ [s.80-89] 

Ankara Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

A. Hayati ve Yetismesi 

On yedinci yuzyil Osmanli bilim diinyasinin en onemli simalanndan biri olan Katip Qelebi 
hakkinda gunumuze kadar gok sey yazilmis ve soylenmistir. Suphesiz bu birikim, onun hayatini ve 
ilmT kisiligini ortaya koymak agisindan son derece onemlidir. Ancak bir yazann kendisi hakkinda, 
eserlerinde verdigi bilgileri goz onunde bulundurmak daha saglikli kanaatler ortaya konulmasina 
yardimci oldugundan, Katip Qelebi'yi oncelikli olarak Sullemu'l-Vusul ve MTzanu'l-Hakk adli 
eserlerinde verdigi otobiyografisi isiginda incelemekte fayda vardir. 

Katip Qelebi Sullemu'l-Vusul'da kendisini soyle takdim etmistir: "Dogum ve nes'et mahalli 
istanbul olan Abdullah oglu Mustafayim. Mezheben HanefT ve mesreben israkiyim.1 Beldemiz 
ulemasi arasinda Katip Qelebi, Divan mensuplannca Haci Halite diye anihrim". Katip Qelebi bu 
takdimden sonra annesini kaynak gostererek Subat 1609'da dogdugunu belirtmistir. Devamla 
babasinm Enderun'da silahdar oldugunu ve dolayisiyla zaman zaman seferlere katildigini, gok durust, 
dindar, ilme ve ilim adamlanna saygili bir kisi olmasi nedeniyle de daha kuguklugunden itibaren onun 
yetismesi igin buyuk titizlik gosterdigini, bes alti yaslanndayken Kur'an ve tecvid ogretmesi igin Kirimh 
imam isa Halife'yi kendisine hoca tuttugunu kaydetmistir. Katip Qelebi kendi ifadelerine gore, daha 
sonra imam ilyas Hoca'dan Arapganin gramerini okumus, Hattat Bogru Ahmed Qelebi'den de husn-i 
hat (guzel yazi) dersleri almistir. 1623 yihnda babasi aracihgiyla dTvan kalemlerinden Anadolu 
muhasebesi kalemine katip olmus, burada hesap kurallanni ve siyakat yazisini ogrenmistir. 1624 
yihnda babasi ile birlikte Abaza Mahmut isyanini bastirmak igin duzenlenen Tercan Seferi'ne, daha 
sonra 1625'de yine babasiyla Bagdat Seferi'ne katilarak savas ortamini gozlemleme imkani 
bulmustur. Bu sefer donusunde, hem babasini hem de amcasini kaybeden Katip Qelebi oldukga 
mesakkatli bir yolculuktan sonra once Diyarbakir'a gelmis, orada baba dostu Mehmed Halife'nin 
yardimlanyla bir muddet yine maliye dairelerinde galismistir.2 

1 628-1 629'da istanbul'a gegmis olan Katip Qelebi, meshur Kadizade Mehmed Efendi 
(6.1635)'nin derslerine devam etmeye baslamis, ancak fazla bir zaman gegmeden 1 629'da tekrar 
Husrev Pasa ile Hemedan ve Bagdat seferlerine katilmistir. Bu seferlerden istanbul'a donunce (1631) 
yine Kadizade'nin derslerine devam etmistir. Ondan Tefsir, ihya-i Ilium, Mevakif Serhi, Durer ve 
Tarikat-i Muhammediye okumustur. Hocasinin derslerini sathT ve akIT ilimler semtine ugramamis 
olarak niteleyen Katip Qelebi, Kadizade'nin tefsir okurken akIT ilimlerle ilgili yerlere geldikge "KadT 
burada felsefTlik eylemis" deyip: 

"Kelam-i felsefe fulse deger mi? 

Ana sarraf-i keyyis bas eger mi? 



137 



MantikTIer olur ise gam degil 

Zira onlar ehl-i imandan degil"3dedigini naklederek, hocasimn mantik ve felsefeye olan 
karsithgim orneklendirmek istemistir. Katip Qelebi bu nedenle kendisinin "Kisi bilmedigi nesnenin 
dusmamdir" sozunu atasozu gibi kullandigini belirterek hocasimn bu tavrini benimsemedigini dile 
getirmistir.4 

Bu vesile ile hocasi hakkinda kisaca bilgi veren Katip Qelebi'nin anlattiklan, donemin dijsunce 
hayatina ve kendi uzerindeki etkisine isiktutmasi agisindan onemlidir. 

ifadelerine gore dint hosgorusuzluguyle taninan ve daha sonra kendi adiyla anilacak bir vaiz 
sinifinin ortaya gikmasina neden olan hocasi Kadizade, o donemde raks ve devir gibi bazi meseleleri 
tekrar gundeme getirerek HalvetTlerin, MevlevTIerin ve mezarlik bekgilerinin dusmanligim kazanmis, 
tasavvuf ve tarikatlara dusmanligi nedeniyle zmdiklikla itham edilmis, Regaip, Berat ve Kadir gecesi 
namazlan gibi bazi konulan tartismaya agmistir. Aynca hocasimn, "aykin davran, tammrsin" sozunu 
kendisine bir tarz olarak benimsemis oldugunu, bu sayede padisahlarca da tamnarak herkese 
ustunluk kurdugunu ve islerini kolayca hallettigini belirtmistir. Hocasimn bu yapmacik tavrini bazi 
ahmaklann ciddiye alarak ona uyduklanm, neticede insanlann taassupla kuru kavgalara tutulduklanni 
anlatan Katip Qelebi, basta ilim adamlan olmak uzere Musluman Osmanli halkina her firsatta itidali 
tavsiye ettigini kaydetmistir.5 

Soz konusu taassubun akIT ilimlerin kotulenip yalmz nakIT ilimlere deger verilmesi sebebiyle 
ortaya giktigim savunan Katip Qelebi, bu gorusunu "Ugmaya iki kanat lazimdir. Makulat ve mesruat iki 
kanat yerindedir" gibi bir tesbihle ifade etmistir. Taassub ile sagduyu arasinda bir denge kurulmasi 
gerektigine dikkat gekmi§6 olan Katip Qelebi, bu tavrini eserlerinde guzel bir sekilde sergilemistir. 

Katip Qelebi, iste boyle bir tartisma ortami ve bazi ilmT gahsmalar igerisinde oldugu bir sirada 
1633'de Sadrazam Tabam Yassi Mehmed Pasa kumandasmda duzenlenen iran Seferi'ne katilmak 
uzere derslerine bir kez daha ara vermistir. Sefer esnasinda Halep'te kislamakta olan ordudan 
ayrilarak Hicaz'a gegmis ve hac vazifesini yerine getirmistir. Halep'ten Diyarbakir'a donuldugunde, 
yorenin ilim adamlanyla gorusme firsati bulmus olan Katip Qelebi, buradayken 1634'de IV. Murad'in 
Revan Seferi'ne katilma durumunda kalmistir. 1635'de bu seferden istanbul'a dondukten sonra ise 
kalan omrunu ilim ogrenmek ve ogrenci yetistirmekle gegirmeye karar verdigini "Kuguk cihaddan 
buyuk cihada donduk (yani savastan bilgiye donduk)" sozuyle dile getirmistir.7 

Revan seferi donusii Halep'te sahaf dukkanlanni dolasip gordugu kitaplan kaydettigini, 
istanbul'a dondugunde bir miras vesilesiyle elde ettigi paranin buyuk kismim kitaba harcadigim, daha 
sonra bunlan okumaya koyuldugunu, ozellikle de kisisel ilgi ve meraki nedeniyle tarih, tabakat ve 
vefeyat kitaplanyla hayli mesgul oldugunu belirten Katip Qelebi, daha once verdigi karan sebebiyle IV. 
Murad'in 1638'deki Bagdat Seferi'ne katilmamistir. O sirada, ilmT birikim ve sayginhgiyla meshur 
olmus olan A'rec Mustafa Efendi'nin BeydavT Tefsiri derslerine devam etmistir. Daha once akIT ve 

138 



nakIT ilimlere dair derslerine katildigi alimlere nispetle gok engin bir birikime sahip oldugu igin A'rec 
Mustafa Efendi'yi kendisine ustat edindigini belirtmistir. Otobiyografisinde hem akIT hem de nakIT 
ilimlerde kendisinden gok sey kazandigini belirten Katip Celebi, onu ufkunu agan onemli bir kisi olarak 
zikretmistir.8 

Ayrica Ayasofya dersiami Kurt Abdullah Efendi ve Suleymaniye dersiami Kegi Mehmed 
Efendi'nin derslerine katilmistir (1639-1640). Katip Celebi, nakIT ilimlerde gok derinlikli olarak 
nitelendirdigi Kegi Mehmed Efendi'nin, derslerde zaman zaman felsefT meselelerle karsilastikga "bizim 
bildigimiz degil, bilir varsa soylesin" dedigini belirterek insaf ettigini, Kadizade gibi bilmedigini zem ve 
reddetmedigini belirtmistir. Daha sonra Vaiz Veli Efendi'den mantik, belagat (meani-beyan) ve hadis 
usulu dersleri almistir. 1645'deki Girit Seferi nedeniyle onceden beri var oldugunu belirttigi harita, 
hey'et, hesab ve hendese meraki nuksetmis, bu alanda yazilmis eserlerin tamamini incelemistir. Bu 
arada uzun muddet galismis oldugu dTvan kaleminde "halifelik" makamina yukselemedigi igin istifa 
ederek kosesine gekilmis, basta cografya ve tarih alanlannda olmak uzere eserler kaleme almaya 
baslamis, bir yandan da ogrenci yetistirmistir. Ayni zamanda yine A'rec Mustafa Efendi'den §erh-i 
Adud, §erhu Eskali't-Te'sTs, §erh-i CagminT, Aruz-i EndulusT ve ZTc-i Ulug Bey'i (geometri ve 
astronomi) okumustur.9 

Katip Qelebi, 1648'de divan kaleminin ikinci halifeligine atanmissa da gegim kaygisiyla haftanin 
sadece bir iki gunu buraya devam etmis, vaktinin buyuk bir kismini eserlerini yazmakla gegirmistir.10 

Burada onemli oldugu igin belirtmekte yarar gordugumuz bir husus da Katip Celebi'nin Batida 
yapilan gahsmalara olan ilgisidir. Kanaatimizce bu ilgi, onun 1645 yilindan sonra cografya ve 
kozmogrofyada yogunlasmasinin bir sonucudur. 

Oldukga merakli ve meraklanm gidermek igin her imkani degerlendiren yapisina uygun olarak 
Katip Celebi, muhtemelen bu yogunluguyla daha disa donuk bir ruh haline girmis ve incelemelerini 
sadece Musluman yazarlann eserleriyle sinirh tutmamistir. Bir Fransiz rahibi iken Musluman olmus 
olan §eyh Mehmed ihlasT'den yardim alarak Latince yazilmis Atlas Minor adh cografya eserini okuyup 
incelemesi, daha sonra onu Levamiu'n-Nur ft Zulumat-i Atlas Minor adiyla Osmanh Turkgesine 
kazandirmis olmasiH bahsetmeye galistigimiz ruh halini orneklemesi bakimindan son derece 
onemlidir. Eserlerini tanitirken belirtecegimiz uzere bu geviri, Katip Celebi'nin dogu cografyacihgina ait 
bilgiler ile Bati cografyacihgina ait yeni bilgileri biraraya getirerek kaleme aldigi unlu cografya eseri 
Cihannuma'sinin da alt yapismi olusturmustur. 

XVII. yuzyilin bu buyuk aydini, genel kabul gormus olan 6 Ekim 1657 tarihinde12 vefatina kadar 
yorucu ve arahksiz bir galisma hayati gegirmis, sanki o kisacik omrune gok seyler sigdirmaya 
gahsmistir. 

B. ilmT Kisiligi 



139 



XVI. yuzyil ortalanndan itibaren medrese programlanndan matematik ve felsefe gibi derslerin 
gikanlmis bulunmasi, bilim hayatinm gerilemesine ve dusunce hayatinin durgunlasmasina yol 
agmisti. Zamanin Muslumanlan, daha ilk donemlerden itibaren Helenistik Bati ve Dogudan, iran, 
Turkistan, Hindistan ve hatta Qin'den gelen kulturel akimlara ve etkilerine agik olmus olan islam 
medeniyetinin, artik kendi kendine yeterli bir hale gelmis olduguna inanir olmuslardi. Onlara gore 
islam'in parlak dunyasinin, barbarhk ve inangsizlik karanhgi igerisindeki Frenk Avrupasi'ndan 
ogrenecegi birseyler olamazdi. Avrupahlann kayda deger basanlan sadece savas sanatlan 
alanindaydi ki, ele gegirilen silah ve gemilerin, esirlerin ve muhtedTlerin yardimiyla bunlar incelenebilir 
ve ogrenilebilirdi. Avrupa'nin lisan, edebiyat, sanat ve felsefelerinin kendileri igin onemli veya uygun 
olabilecegi fikri akillanndan bile gegmiyordu. Avrupahlara karsi zaferler kazanildikga kuvvetlenen bu 
gorus, Avrupa'nin Ronesans ve Reformasyon hareketleriyle degismis, ilerlemis ve kuvvetlenmis 
olmasina ragmen aynen surdurulmustij. Disa agik olmak birtarafa Osmanh aydmi bu donemde kendi 
igerisinde dusunce ve din alanindaki farkhhklara karsi dahT hosgorusuz ve tutucu bir goruntu 
sergiliyordu.1 3 

iste boyle bir ortamda yetisen Katip Qelebi, gaginin taassubu igerisinden siyrihp gikmis, iki 
gruba aynlmis bazi gagdaslannm toplumu birbirine dusurebilecek bir kavga haline getirdikleri konular 
uzerinde, her iki tarafin da hatalanni belirterek dogru yolu gostermeye gahsmis bir aydmdir. ifrat ve 
tefrit noktalannda hocalanni ve devrinin halk tarafindan otorite kabul edilmis alimlerini elestirmekten 
kaginmamistir. Aynca devletin bozulan idaresi hakkinda dusunduklerini, kimseden gekinmeksizin agik 
bir dille ifade etmistir. Ozellikle Dusturu'l-Amel ve MTzanu'l-Hakk adh eserlerinde hem gruplar arasi 
gekismeleri, toplumun yanhs anlama ve uygulamalanm hem de devlet idaresindeki bozukluklan buyuk 
bir rahathkla elestirdigi gorulmektedir. §uphesiz onun bu rahat tavn, aydm bir kisi olarak 
sorumlulugunu yerine getirdigine olan inancmdan kaynaklanmistir. 

Katip Qelebi'nin, gok istedigi dTvan kalemi bashalifelik makamina ulasamamis olmasina ragmen 
idareciler ve toplum nazannda bu derece itibar kazanmasi, divan kalemindeki gorevi esnasinda her 
firsati degerlendirmesi ile istifasindan sonra on yil kadar buyuk bir azimle kendi kendini yetistirmesinin 
bir sonucudur. Qunku o, zamanin orgun ogretim kurumlan olan medreselerde yetisme imkani 
bulamamis, daha geng yasta idan bir gorev alarak yogun bir is hayati igerisine girmistir. Ancak higbir 
sey onun ogrenme azmini kiramamistir. Bu azim ve hevesini "on sene kadar zaman gece-gunduz 
(ilimle) istigal edip, nice kitaplar gormek ve ekserfununu tetebbu etmek muyesser oldu. GehT (bazen) 
bir kitabi gormeye sevk dusup gurub-i semsden tulua dek sem'a (mum) yanardi, kelal ve melal 
(usang) gelmezdi" seklinde ifade etmistir.14 

iste bunun igindir ki Katip Qelebi'nin ilmT bir kariyer elde etmedeki gabasi takdire sayandir. 
Hayati ile ilgili bilgileri soyle bir suzgegten gegirdigimizde gormekteyiz ki o, surekli olarak 
bilmediklerini, merak ettiklerini ogrenme ugrasisinda olmus, yasinin hayli ilerlemis olmasina ragmen 
zamaninin bilim adamlanndan dersler almaya gahsmis, katildigi seferlerde ordunun konakladigi her 
yerde kitapgi dukkanlarmi dolasarak ilmT gahsmalardan haberdar olmaya ozen gostermis, yorenin 

140 



alimleriyle goru§up bilgilerinden yararlanmaya gayret etmistir. Eserlerinin altyapisini genel olarak iste 
bu ziyaretlerde elde ettigi bilgi, gozlem ve materyaller olusturmustur. 

Katip Celebi, Turkge ve Arapga yazilmis eserleri kaynak olarak kullanmakla yetinmemistir. Bati 
kaynaklanndan da yararlanmak gibi zamanimn ilim adamlanna nispetle sira disilik olarak 
nitelendirilebilecek bir NmT tavir ve hur dijsunceye sahip olmustur. Oyle ki, Bernard Lewis bu yonuyle 
Katip Celebi'yi XVI. ve XVII. yuzyillarda Avrupa uzerine kalem oynatan Hezarfen Huseyin (6. 
1103/1691) ve Muneccimbasi Ahmed B. Lutfullah (6. 1113/1702) ile birlikte bashca ug Osmanli 
yazanndan biri olarak saymistir.15 

Katip Celebi yararlandigi eserlerde kisilerin goruslerinden ve aynntilardan ziyade bizzat olaylar 
ve fikri temelleri uzerinde yogunlasmistir. Bu metodunu, ders verdigi ogrencilerine Yahya Efendi ile 
aralannda gegen bir gorusmeyi naklederek asilamaya gahsmis olan Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk'ta su 
ifadeleri kullanmistir: "Merhum Yahya Efendi ders der misiniz ve hasiyeler mutalaa eder misiniz? der 
idi. Fakir dahT, 'ders okurlar (veririm) lakin hasiye iltizami nadir olur'der idim. ZTra adab-i fakTr her 
kesrete canib-i vahdetten duhul ve ihata-i kulliyat ile zabt-i usul idi. Cuz'iyyatla takayyud ve cerbeze 
semtine iltifat tadayyu-i evkat olmak uzere karar verilmis idi". 16 Goruldugu gibi meselelere kullT 
kaidelerden bakmayi (tumdengelimi) esas kabul edip, aynntilarla ugrasmayi vakit kaybi olarak 
degerlendiren Katip Qelebi, zannediyoruz bu anlayis ve metodu sayesinde gok sayida ilim daliyla 
ilgilenebilme imkani bulmustur. Qok yonlulugunij ise "Yekfenle kanaate uluvv-i himmet nza vermedi" 
sozuyle dile getirmis, biraz da gosterdigi gayretle ovunmustur. 

Ancak su var ki, Katip Qelebi'nin ozellikle hikmet denilen felsefeye duydugu ilgi onun ilmT 
kisiliginin olusmasinda etkin rol oynamistir. Bu nedenle MTzanu'l-Hakk'in daha giris kisminda, akIT 
ilimlerin gerekli oldugu konusunu ele almistir. Burada akIT ilimlerin dince yasak oldugunu soylemis 
olan kisileri bilgisiz ve ahmak olmakla itham etmistir. Dogruya ve gergeklestirilmek istenen amaglara 
ulasmak igin butun ilim dallannin birer arag oldugunu belirterek oldukga pragmatist bir dusunce 
yapisina sahip oldugunu gostermistir. Bu tutumunu hikmet ile seriat ilimleri (akIT-nakIT) arasmda 
kurulmasi 

gereken dengeye isaret ederken daha da netlestirmistir: "Osmanli Devleti'nin ilk zamanlarmdan 
merhum cennet mekan Sultan Suleyman Han zamanina gelinceye dek hikmet ile seriat ilimlerini 
uzlastiran gergek arastincilar un kazanmislardi. Ebulfeth Sultan Mehmed Han, Medaris-i Semaniye'yi 
yaptinp kanuna gore is gorulup okutulsun diye vakfiyesinde yazmis ve Hasiye-i TecrTd ile §erh-i 
Mevakif derslerinin okutulmasim bildirmisti. Sonra gelenler bu dersler felsefiyattir diye kaldinp Hidaye 
ve Ekmel derslerini okutmayi uygun gorduler. Yalniz bunlarla yetinmek akla uygun olmadigi igin ne 
felsefiyat kaldi ne Hidaye kaldi ne de Ekmel. Bununla Rum'da ilim pazanna kesat gelip bunlan 
okutacak olanlarm koku kurumaya yuz tuttu. Ekrad diyannin (Dogu Anadolu) kiyismda kosesinde yer 
yer kanuna gore ders goren ogrencilerin mubtedTleri (daha baslangigta olanlan) Rum'a gelip buyuk 
tafra satar oldular. Zamanimizda bazi kabiliyetliler onlan gorup hikmet ogrenmek istediler. Hakir dahT 
muzakere ve ders okutma sirasinda yetenegi ve egilimi olan ogrencileri, Sokrat'in Eflatun'u 

141 



heveslendirdigi gibi, varhklann gergegini arastiran bilimi ogrenmeleri igin heveslendirdim, bu risalede 
de hepsine nasihat olsun diye birkag madde alip soyledim. Taki mutlak ilim namina olani olabildigince 
ogrenmeye galissinlar, elbette bir mahalde lazim olur. ilmin zaran olmaz. Kotuleyip inkar eylemeyeler. 
Zira bir seyi inkar ol nesneden uzak ve yoksun kalmaya sebeptir."17 

Katip Celebi'nin, yine eserinin sonundaki tenbihler igerisinde akIT ve nakIT ilimleri bir kusun iki 
kanadina benzeterek uzerinde durmus olmasi, bu konu uzerinde hassas oldugunu gosteren bir diger 
ornektir. 

Ne var ki Katip Celebi, sergiledigi butun bu makul tavnna, inanilmaz ogrenme azmine ve son 
derece onemli eserler vucuda getirmis olmasina ragmen ilmiye sinifindan olmadigi igin zamaninin 
medrese mensuplannca kiskamlmis, "ketebeden Mustafa Celebi" (ilmiyeden degil Katiplerden 
anlammda) unvanmdan baska bir unvana layik gorulmemistir. O da maalesef birgok buyuk beyin gibi 
ancak vefatindan sonra degerlenebilmistir. 

Turk tarihiyle ilgilenen yerli yabanci butun arastirmacilann ilk akillanna gelen baslica Osmanli 
bilgin ve aydinlanndan olan Katip Celebi, kendisinden sonra gelenleri de etkilemistir. Ornegin Osmanli 
doneminin buyuk tarihgilerinden Naima (6. 1716), eserinin birgok bolumunde ondan alintilarda 
bulunmus; Mustakimzade Suleyman Sadeddin Efendi (6. 1787), Sullemu'l-Vusul adh biyografik 
eserine zeyl mahiyetinde meshur eseri Mecelletu'n-Nisab'i kaleme almistir. Bibliyografik eseri 
Kesfu'z-Zunun'un, yazildigindan gunumuze ilim aleminde gordugu ilgi ise anlatilamayacak olgudedir. 

Katip Qelebi farkli igerik ve turde kaleme aldigi eserlerinde, zamaninin agdali anlatimini 
benimsemeyerek sus ve seciden uzak, yalin bir anlatimi tercih etmistir. Bu agidan onun, insanlar 
tarafindan kolay anlasilabilir ve eserlerinden azami olgude yararlanilabilir bir yazar olma kaygisi 
tasidigini soylemek mumkundur. Bu uslubu Osmanli toplumunun dili dismda Arapga ve Farsga 
yazmis oldugu birkag eseri igin de gegerlidir. 

Esasinda bu dillerle eser yazmis olmasi belirttigimiz kaygisiyla gelisir gibi gozukmektedir. Hatta 
yabanci dilde yazmasi ilk bakista kabul gormedigi ilmiye sinifina karsi bir isbat-i rust ve onlara karsi 
prestij kazanma gayreti olarak da algilanabilir. Ancak Arapga yazmis oldugu Kesfu'z-Zunun, 
Sullemu'l-Vusul ve Fezleketu't-Tevarih gibi eserlerin tarihT, biyografik ve bibliyografik malzemelerini 
buyuk oranda Arapga kaynaklann olusturmasi, Katip Celebi'nin boyle bir beklentiden ziyade sartlara 
uygun ilmT bir tercih yaptiginin gostergesidir. 

C. Eserleri 

Katip Celebi tarih, cografya, sosyoloji, atlas, felsefe, astronomi, matematik, hadis, fikih, tefsir 
gibi gok gesitli ilim dallanyla ilgilenmis olmasi sebebiyle birgok konuda eser kaleme almistir. Eserleri, 
her biri kendi devrinde oldugu gibi gunumuzde de kaynak olma ozelligini korumaktadirlar. 

Ona ait oldugu tespit edilmis baslica eserleri sunlardir: 

142 



1. Fezleketu 

Akvali'l-Ahyar 

FT ilmi't-Tarih 

ve'l-Ahbar 

TarTh-i KebTr adiyla da amlmis18 olan eserden, Turkge Fezleke'nin onsozunde Fezleketu't- 
Tevarih olarak bahsedilmistir.19 Bu tarih kitabi, Katip Qelebi'nin kaleme almis oldugu ilk eseridir. iki 
cilt olarak tasarlanmis olan kitabin yazimi 1641 yihnda tamamlanmistir.20 

Yaratihstan yazann yasadigi zamana kadar gelen ve Arapga yazilmis olan eserde, Mustafa 
CenabT (6. 1590)'nin eserinden ozetle alinan seksen iki hukumdar sulalesi yuz elliye gikanlmistir. 

Eser, bir mukaddime, ug bolum ve bir hatimeden olusmustur. Katip Qelebi dort fasla ayirdigi 
mukaddimede sirasiyla eserinin igerigini; tarih ilminin manasi, konusu ve faydasini; yararlandigi 
kaynaklan; tarihginin bilmesi gereken kurallan belirtmistir. Ne yazik ki, burada alfabetik olarak 
siraladigi 1300 kadar eserin ismini igeren fasil eserin gunumuze ulasan nushasinda eksiktir. 

Eserin ilk bolumu yaratihsin baslangici, peygamberler, Hulefa-i RasidTn Donemi, islam'dan 
onceki ve sonraki hukumdarlar, zorbalar, HaricTler ve yalanci peygamberler konulanni; ikinci bolumu 
yeryuzunun durumunu, iklimlerini, fersah, mil vb. olguleri, gesitli kavimler ve Arap kabilelerini, isim, 
lakap, kunye, nesep 

ve vefeyat kurallanni; uguncu bolumu dehr, karn, asir, sene, ay, hafta, gun ve saat gibi zaman 
dilimlerini, Turk?, KibtT, RumT vb. tarihlerini, FarsT ve CelalT takvimlerini, hicretin baslangicindan eserin 
yazihs tarihine kadar gegen olaylann kronolojisini igermektedir. 

Eserin Osmanli tarihine aynlmis olan 197a-250b varaklan arasinda ise kurulustan 1641 yihna 
kadar meydana gelen olaylar siralanmis, IV. Mehmed'e (1687) kadar padisahlar, vezTriazamlar, 
sehyulislamlar, kazaskerler, istanbul kadilan ile diger vezirler, beylerbeyiler, padisahlann hocalan, 
nakibu'l-esraflar ve diger bazi yuksek rutbeli devlet adamlannin isimleri verilmistir. Bu kisma aynca 
onemli olaylar igin dusurulmus manzum tarihlerle bazi vesika suretleri, derkenar olarak da bazi onemli 
olaylar eklenmistir.21 

Genel tarih eseri ve daha gok derleme bir gahsma olmasi nedeniyle yazann dil kullanimi ve 
konulan isleyis uslubu noktalanndaki ozgunlugunu tespit etmek hayli gugtur. Ancak sunu rahatlikla 
soyleyebiliriz ki, Katip Qelebi'nin eserde kullandigi Arapga oldukga sadedir. Bunu bilingli olarak tercih 
etmis olabilecegi gibi yazarlannin gogu Arap olan tarih kaynaklanndan alinti yapmasi da bunda etkili 
olmustur denebilir. Qunku bu kaynaklann gogunlugu edebT anlatimi on plana gikarmak yerine, ayni 
konuda ne kadar rivayet varsa gerek senetlerinde gerekse haberlerin igeriklerindeki farkhliklanyla 
birlikte bunlan aktarma amaci tasiyan eserlerdir. Arap tarzi tarihgilik olarak nitelenen bu tarz tarih 

143 



yazimi, daha once belirttigimiz gibi rivayetlerin senetleri kisaltilarak ya da tamamen vazgegilerek 
Osmanli tarihgilerinden bazilannca kullamlmistir. CenabT bu tarz tarih yaziminin ilk ornegi olarak 
kabul edilmis, onun tarih eseri el-Aylamu'z-Zahir'i kullandigi belli bash eserler arasmda sayan Katip 
Celebi de bir nevi takipgisi olarak yorumlanmistir.22 

Katip Celebi tefsir, hadis ve diger genel tarih eserlerinden de faydalanmakla birlikte, iranh 
tarihgilerden Hamdullah el-MustevfT (6. 1350)'nin Tarih-i GuzTde'si ile GaffarT (6. 1567)'nin 
Cihanara'sina, AIT (6.1599)'nin Kunhu'l-Ahbar'ina ve Mirhond (6. 1498)'un Ravzatu's-Safa ft Sireti'l- 
Enbiya ve'l-Muluk ve'l-Hulefa'sina da sikga basvurmustur. Osmanli Devleti'nin tarihi kisminda yine 
CenabT'yi esas almakla birlikte NesrT (6. 1520), Asikpasazade (6. 1484'ten sonra) ve Hoca Sadeddin 
(6. 1599)'den de istifade etmis oldugu gorulmektedir. Katip Celebi Sultan III. Murad (1 574-1 595)'dan 
itibaren ise kaynak gostermemistir. Ancak kendi zamanindan onceki bu donem igin Mustafa SafT 
Efendi (6. 1616) ve PegevT (6. 1650)'den istifade etmis olabilecegi uzerinde durulmaktadir.23 

Fezleketu't-Tevarih, bir tarih kaynagi olmaktan gok tarihin anlam ve mahiyetini, tarihginin bilmesi 
gereken hususlan igermesi ve bir bibliyografya denemesi olmasi bakimindan son derece onemlidir. 

Gergekten bir tarihginin bilmesi gereken kronoloji, etnoloji, takvim, biyografi, ensab, tarih? 
cografya gibi yardimci ilimler hakkinda bilgi veren eser, bu alanda birtaslak gorunumundedir. Nitekim 
Katip Celebi'nin daha sonra tarihe ve tarih? cografyaya dair yazdigi eserlerin hep bu mihraktan 
hareketle kaleme alindigi gorulmektedir.24 

Butun bu ozelliklerine ve yazann yasadigi donemler hakkinda orijinal bilgiler sunmasina 
ragmen25 eser, temel bir tarih kaynagi kimligi kazanamamis gozukmektedir. Suphesiz bunda etkin 
faktor eserin dilinin Arapga olusudur. Katip Celebi bu durumu farketmis olacak ki, Arapga Fezleketu't- 
Tevarih'in bir zeyli niteliginde olan Turkge Fezlekesi'nin mukaddimesinde, eserini ana dili Turkge olan 
Osmanli halkinm anlamasi igin Turkge yazdigini belirtmistir.26 

Eserin muellif hatti olan tek nushasi Bayezid Kutuphanesi 10318 numarada kayithdir.27 

2. Turkge Fezleke 

Arapga Fezleke'nin zeylidir. 1592 yilmdan baslamak uzere klasik islam tarihi yazicihgi 
gelenegine uyularak olaylar yil sirasina gore anlatilmis ve her yihn sonunda vefat eden vezir, alim, 
seyh, sair ve unlu kisilerin kisa kisa biyografilerine yer verilmistir. Eser 1654 yih baslannda sona 
ermektedir.28 Gunumuze birgok yazma nushasi ulasmis olan eserin muellif nushasi Atif Efendi 
Kutuphanesi'ndedir (nr. 1914). Eser, istanbul CerTde-i Havadis matbaasinca da 1286 ve 1287 
yillannda iki cilt halinde basilmistir. 

3. TakvTmu't-Tevarih 



144 



Arapga Fezleke'nin fihristi niteliginde olan eser, iki ay igerisinde hazirlanmis 1648 sonlannda 
§eyhulislam Abdurrahim Efendi aracihgiyla Sadrazam Koca Mehmed Pasa'ya sunulmustur. Katip 
Celebi bu kronolojik eserinin begenilmesiyle divan kalemi ikinci halifeligine yukseltilmistir.29 

Turk tarihinde ilk ve gergek anlamda kronolojik bir eser olarak kabul edilen TakvTmu't-Tevarih'in, 
Katip Qelebi'nin biraktigi tarihten itibaren de §eyhT Mehmed Efendi (1649-1731 yillan arasi), ibrahim 
Muteferrika (1732-1733 yillan arasi) ve AN Suavi (1734-1860 yillan arasi) tarafindan zeyilleri 
yapilmistir. 30 

4. Tuhfetu'l-KibarfT Esfari'l-Bihar (Deniz Seferlerinde Buyuklerin Armagani) 

Osmanli denizcilik tarihi hakkinda bilgi veren onemli eserlerdendir. Osmanlilann ilk devirlerinden 
itibaren 1656 yili baslanna kadar duzenlenmis deniz seferlerine deginen eserde, tersaneler, 
donanmalar ve derya halleri uzerinde durulmus, birtakim hatalar nedeniyle maruz kalinan yenilgilerin 
sebepleri ve ahnacak tedbirler belirtilmis, ogutler verilmistir. ilk olarak 1729'da ibrahim Muteferrika 
tarafindan basilmis olan eser, Orhan §aik Gokyay tarafindan da sadelestirilerek yayimlanmistir 
(istanbul 1979). 

5. Cihannuma (Dunya Aynasi) 

Osmanli ulkelerinin ilk sistematik cografya kitabi olma ozelligini tasimaktadir. islam 
kaynaklannda yer almayan Bati cografyacihgi ile ilgili bilgilerin, Dogu cografyacihgma ait bilgilerle 
birlestirilmesiyle olusmus genel cografya kitabidir. Yazildigi zamandan itibaren buyuk ilgi gormustur. 

Gunumuze ulasan gesitli nushalanndan anlasildigina gore Cihannuma, kaynak niteligindeki 
malzemesi ve planlan itibanyla degisik tarihlerde iki defa kaleme ahnmis, ancak her ikisi de 
tamamlanamadan birakilmistir.31 1654 yili sonlannda yazimina baslanilmis olan ikinci Cihannuma, 
bir mukaddime ve iki bolumden meydana gelmektedir. Mukaddimesinde eserin yaziminda 
yararlanilan kaynaklar verilmis, cografyanin tanimi, kisimlan, amaci ve yararlan, yeryuzu, kutuplar, 
iklimler, mesafe olguleri, yonler, ruzgarlar, kara ve deniz haritalan ve bunlann yapilmasinda 
karsilasilan zorluklar gibi hususlar uzerinde durulmustur. Birinci bolumde sular bahsi (denizlerin 
olusumu, derinlikleri, hareketleri, firtina ve tayfunlar, tuzluluk ve deniz seferleri vs.), ikinci bolumde de 
karalar bahsi (kitalar, ulkeler, idarT birimler, yonetim sekilleri, insan toplulukannin ahlak, adet ve dinleri 
vs.) yer almaktadir.32 

Katip Qelebi'nin siddetli arzusuna ragmen eserini haritalarla yeterince zenginlestiremedigi 
uzuntusunu, bir asir sonra eseri basmaya kalkisan ibrahim Muteferrika, elli kadar harita ekleyerek 
gidermeye gahsmistir. Ancak Muteferrika, eserin tamamini degil sadece Asya'yi anlatan bolumunu 
nesredebilmistir (1732). 

6. Kesfu'z-Zunun an Esami'l-Kutub-i ve'l-Funun 



145 



(Kitap isimleri ve ilimler Hakkindaki §uphelerin Kaldinlmasi) 

islam dunyasinda kendi donemine kadar her konuda yazilmis eserler ve bu eserlerin yazarlan 
hakkinda kisa bilgiler veren buyuk bir bibliyografya sozlugu niteliginde olan eser, Doguda ve Batida 
onemli bir basvuru kitabi olarak kabul gormustur. 

"§ark ilim hazinesinin anahtan" olarak nitelenen esere gok sayida zeyl yazilmistir. Ancak kendisi 
de netice itibariyle Arap muellif ibn Nedim (6. 1010) ve Osmanli muellifi Taskopruluzade (6. 1561)'nin 
bu nitelikte yazmis olduklan eserlerin bir nevT tamamlayicisi sayihr. Katip Celebi eserini kaleme ahs 
gayesini ve metodunu MTzanu'l-Hakk'ta su ifadelerle belirtmistir: "ve kitaplann adlari, bu zamana 
gelince gorulup okunmus olan tarih ve tabakat kitaplan yerlerine gegirildikten baska dogrudan elden 
gegen kitaphanelerin nice bin cilt kitabi ve yirmi yildan beri sahaflann akitip getirdigi kitaplann hepsi 
yerlerine yazilip Mevzuatu'l-Ulum kitaplannda yazih olan ug yuzden ziyade ilim konusu da harf 
sirasiyla yerine gegirildikten sonra nice bahisler ve garip meseleler yazildi ki bununla butun ilimler ve 
kitaplar hakkinda topluca bilgi edinilir. Kesfu'z-Zunun an Esami'l-Kutub-i ve'l-Funun adi konup eski 
musveddesini goren bilginler beyaz etmemi istediler. Bundan dolayi "ha" harfine vanncayadegin 
birinci cilt beyaza gekilip zamanin bilginlerine sunulmustu. Begenip alkisladilar."33 

Katip Celebi'nin ifadelerinden anlasilacagi uzere Kesfu'z-Zunun, Osmanli donemi tarih 
literaturunde eserleri mustakil olarak ele alan ve bunlan alfabetik olarak siralayan ilk bibliyografik 
gahsmadir. Daha once, Taskoruluzade'nin Mevzuatu'l-Ulum adli ilimler tarihi eseri gibi birtakim 
eserlerde kismen bu tarz bir bibliyografya sunumu olmustur. Ancak yillar suren bir gayretle 15.000'e 
yakin eseri tek bir kitap halinde ortaya koyma orijini Osmanli bilim tarihi igerisinde ilk kez Katip 
Celebi'ye nasip olmustur. 

Eserin gesitli bolumlere aynlmis olan giris kismindan, ilmin onemi, degeri, bolumlenmesi ve 
tarihi uzerinde durulmus, sirasi geldikge butun ilimlerin adlari, tarifleri ve konulan verilmistir. 

Katip Qelebi bu eserini, igerigi geregi Arapga yazmistir. Qunku siraladigi kitap isimlerinin ve 
bunlann tayin ve tarifleri igin baslannda irat olunan cumlelerin tamamina yakini Arapgadir.34 Arapga 
olusu yonuyle eser, Arap dunyasi ilim gevrelerince daha gok tanmmakta ve kaynak olarak 
kullamlmaktadir. ilk olarak Alman sarkiyatgi Gustav Leberecht Flugel (1802-1870) tarafindan 1835- 
1858 tarihlerinde Latince tercumesiyle birlikte nesredilmis olan eser35 ulkemizde ise ancak 1941 
yihnda basilmis olup36 henuzTurkge birtercumesi bulunmamaktadir. 

7. Tarih-i Frengi Qevirisi 

Johann Carion (1 499-1 537)'un Chronik adli Latince vekayinamesinin gevirisi olan eserin bir 
kismi 1862-1863 yillan arasinda TasvTr-i Efkar gazetesinde dizi halinde yayimlanmistir. 

8. Tarih-i Kostantiniyye ve Kayasire (Ravnaku's-Saltana) 



146 



Katip Celebi'nin bir kitab-i kebTrden geviri ve segme yoluyla meydana getirdigi risale olup, 1579 
yilina kadar doguda gegen olaylan igermektedir.37 

9. irsadu'l-Hayara ila Tarihi'l-Yunan ve'r-Rum ve'n-Nasara 

ismi "§askinlar igin Yunanlilann, Romalilann ve Hiristiyanlann Tarihine Dair Kilavuz" anlamina 
gelen bu eser 1655 yilinda tamamlanmistir. Muslumanlarca daha once yazilmis tarih kitaplannda, 
Avrupa ulkelerinin toplum ve devlet teskilatlan hakkinda taassub sebebiyle verilen yalan yanhs bilgileri 
duzeltmek ve Muslumanlan onlar hakkinda dogru bir sekilde bilgilendirmek amaciyla yazilmistir. 

10. Dusturu'l-Amel lilslahi'l-Halel (Bozukluklann Duzeltilmesinde Tutulacak Yollar) 

Katip Celebi'nin devlet felsefesine dair goruslerinin bir ozeti olan eser, dusunce hayatimiz 
yonunden uzerinde onemle durulmasi gereken iki eserinden biridir. Osmanli Devleti'nin bozulan 
maliyesinin duzeltilmesine gareler bulmak uzere olusturulmus kurulda yeralmis olan yazar, goruslerini 
bu eserde rapor etmistir. Raporunun okunmayip hasiralti edilecegini onceden tahmin ettigini 
belirtmistir. Ancak o, bir aydm olarak gorevinin her seye ragmen devleti ve milleti igin yararh olani 
gekinmeden soylemek olduguna inanmistir.38 

Bir mukaddime, ug bolum ve sonug kisimlanndan olusan rapor niteligindeki bu eserde, daha 
KanunT zamaninda baslayan malt ve siyasT bozulmalan duzeltmek igin birtakim tedbir ve gozumler 
onermis, bir siyaset bilimci ve sosyolog edasiyla kendine gore bir siyaset ve toplum teorisi ortaya 
koymustur. Bu yonuyle Dusturu'l-Amerin, tarihimizde yazilmis olan siyasetnameler ve islahat 
layihalan arasinda onemli biryeri vardir. 

Katip Qelebi'nin devletin igerisinde bulundugu durumu sebep-sonug iliskisi baglaminda ortaya 
koymasi ve gegirdigi evreleri organizmaci bir yaklasimla anlatmasi,39 onun bir ibn Haldun (6. 1406) 
takipgisi oldugunu gosterir. Ancak Katip Qelebi, devletlerin hayatini dogma, gelisme, duraklama, 
gerileme ve yikilma evrelerine ayiran bu tarih felsefesini kabul etmekle beraber, yerinde ve 
zamaninda almacak onlemlerle beklenen sonun uzatilabilecegini, en azmdan bu evrelerin daha rahat 
ve uyumlu gegirilebilecegini savunmakla ibn Haldun'un mutlak kaderciliginden ayrilmistir. 

Gunumuze birgok nushasi ulasmis olan Dusturu'l-Amel, ilk olarak 1863'te TasvTr-i Efkar'in 122- 
127. sayilannda kisim kisim yayimlanmis, ayni yil Ayn AN Efendi'nin KavanTn-i Al-i Osman'i ile birlikte 
basilmistir. Orhan §aik Gokyay tarafindan sadelestirilerek yayimlanmis olan eser (Ankara 1982), 
W.F.A. Behrnauer tarafindan da Almancaya gevrilmistir. 

11. Levamiu'n-NurfTZulumat-i 

Atlas Minor 

Katip Celebi'nin cografya alanindaki ikinci onemli eseri olarak kabul edilir. Latince yazilmis Atlas 
Minor'un gevirisidir. Daha once de belirtildigi gibi eseri §eyh Mehmed ihlasT'nin yardimiyla Osmanli 

147 



Turkgesine kazandirmis olan Katip Celebi, Cihannuma'simn ozellikle Avrupa ile ilgili kisimlannda bu 
eseri esas almistir. Zaten eserin Asya, Afrika ve Amerika bolumleri fazla aynntili degildir. 

Muellif nushasi, Nuruosmaniye Kutuphanesi 2998 numarada kayithdir. 

12. ilhamu'l-Mukaddes min 

Feyzi'l-Akdes 

Heyet (Astronomi) ilmiyle mesgul oldugu sirada, zihnini kurcalayan ug meseleyi fikhT bir problem 
haline donusturerek ele aldigi bir risaledir. Kaleme almasina etki eden bir diger husus, gunduz ile 
gecenin sureleri arasinda buyuk fark olan memleketlerde namaz ve orug vakitlerinin nasil 
belirlenecegi konusunda Seyhulislam BahaT Efendi'den istemis oldugu fetvaya karsihk alamayisidir. 

Katip Celebi'nin eserde ele aldigi diger iki konu ise dunyanin bir noktasinda gunesin ayni 
yonden dogup batmasinin mumkun olup olmadigi ile Mekke'den ba§ka her ne tarafa donulse kible 
olabilecek bir memleketin bulunup bulunmadigi konulandir. Eserde aynca okuyucunun anlamasini 
kolaylastirmak amaciyla gerekli gordugu birtakim heyet terimlerini agiklamistir. 

Eserin gunumuze ulasmis birgok nushasi bulunmaktadir. 

13. Tuhfetu'l-Ahyarfi'l-Hikem ve'l-Emsal ve'l-Es'ar 

Turkge, Arapga ve Farsga yazilmis gesitli kitaplarda yer alan aile ve memleket idaresine dair 
menkibelerden, kuslar, hayvanlar ve otlara iliskin merak uyandiran bilgilerden, hikaye, fikra, atasozleri 
ve siirlerden derlemis oldugu bir eserdir.40 Alfabetik olarak duzenlenmis olan eser bir ansiklopedi 
niteligindedir. 

14. Durer-i Muntesire ve Gurer-i Muntesire 

Biyografik eserini meydana getirmek igin vefeyat ve tabakat kitaplanni inceledigi sirada, 
birbirleriyle ilgilerini dusunmeksizin, ilgisini geken bazi konular hakkmda kaleme aldigi bir mecmuadir. 

15. Recmu'r-RacTm bi's-Sin ve'l-Cim (Soru Cevap Yoluyla §eytan'i Taslama) 

1653-54 yillannda, §eyhulislamlann yazmalanndan derledigi bir eserdir. Onlann iginden 
gikilmasi hayli gug birtakim fikhT konular hakkmda verdikleri fetvalanndan derlenen41 bu eser 
gunumuze ulasmamistir. 

16. Muhammediye §erhi 

AN Kusgu'nun (6. 1474) Fatih Sultan Mehmed'e ithaf ettigi er-Risaletu'l-Muhammediyye adh 
aritmetik kitabinin, cebir ve mukabele bolumune kadar olan kisminm serhidir. Katip Qelebi, talebesi 
Mevlana Mahmud'un ricasi uzerine basladigi bu serhi, 1648 siralannda onun vefati uzerine 

148 



belirttigimiz bahiste birakmis ve temize gekmemistir. Husnu'l-Hediyye adini verdigi bu serh gunumuze 
ulasmamistir.42 

17. Camiu'l-MutCm min 

Celli'l-Funun 

Qesitli konulara ait okudugu veya okuttugu 27 eserin ozet ve serhlerinden meydana gelmis bir 
kitaptir. 

18. BeyzavT Tefsiri §erhi 

Bu serh muhtemelen tamamlanmamis ve kaybolmustur. 

19. Sullemu'l-VusGI ila Tabakati'l-Fuhul 

Arapga olarak kaleme ahnmis olan eser, alfabetik olarak duzenlenmis bir biyografi kitabidir. iki 
bolume ayrilmistir. Birinci bolumde, kendi isimleriyle tamnmis meshur ki§iler; ikinci bolumde ise 
nesep, kunye ve lakaplanyla taninan ki§iler siralanmi§tir. Tarzi geregi oldukga sade bir anlatima sahip 
olan eser, Kesfu'z-Zunun'da adi gegen kitaplann yazarlanna ait bir indeks gorunumundedir. Yazann 
otobiyografisinin yer almasi onu onemli kilan baska bir husustur. Musvedde halinde kalmis olan 
esere, Mustakimzade Suleyman Sadeddin Efendi (6. 1787) tarafindan 1762 tarihine kadar gelen bir 
zeyl yapilmistir.43 

Muellif hatti olan tek nushasi §ehit AN Pasa Kutuphanesi 1877 numarada kayithdir. 

20. Mizanu'l-Hakk fT ihtiyari'l-Ehakk 

Katip Qelebi, "En Dogruyu Segmede Hak Terazisi" anlamina gelen bu son eserini 1656'da 
kaleme almaya basladigini belirtmistir. Yasadigi donemin alimleri arasinda siddetli tartisma ve 
kavgalara neden olmus birtakim konulan, uzlastirmaci birtavirla ele alarak toplumun huzurunu bozan 
bu hali sona erdirmek istemistir. Tartismali konulan anlatirken sergiledigi bilge tavn, zamaninin alim 
kabul edilen kisilerine nispetle onun ne kadar kivrak bir zeka ve ileri gorusluluge sahip oldugunu 
kanitlar niteliktedir. 

AkIT ilimlerin gerekliligi hakkinda bir mukaddime ile baslayan eser, raks, devir, tutun, afyon, 
kahve, tagannT, bidat, rusvet, musafaha, Yezid'e lanet okuma, Firavun'un imam, bas egerek selam 
verme gibi tartismalara sebep olmus birgok konuyu igermektedir. Eserde agirhkh olarak insanlann 
farkh dusunce ve kanaatlere sahip olmasinin normal oldugu vurgulanmaya gahsilmis, daima 
hosgorulu olunmasi tavsiye edilmistir. 

Eser, §inasi tarafindan once TasvTr-i Efkar'da kisim kisim yayimlandiktan sonra, 1864, 1869 ve 
1888 yillannda olmak uzere ug kez basilmistir. Qok sayida nushasi bulunmaktadir.44 

149 



Goruldugu uzere Katip Qelebi, birgogu ozgun olmayip derleme, geviri veya serh niteliginde de 
olsa ilgilendigi hemen her ilim dalinda bir eser birakmistir. Butun eserlerini mensubu bulundugu dinin 
ve devletin insanlanna hizmet amaciyla kaleme almis oldugu rahathkla anlasilan Katip Qelebi, 
Osmanh bilim tarihinin bilge kisiliklerinden biri olmustur. Eserlerinde zaman zaman gorulen bilgi 
hatalan, inanilmaz gabasiyla ulastigi bu kisiligine golge dusurecek nitelikte degillerdir. 

Sonug olarak Katip Qelebi hakkinda, yasimn hayli ileri zamanlannda desler almasina bakarak 
bilmediklerini ogrenmeye karsi doyumsuz; gelirinin ve elde ettigi miraslann gogunu kitaplara 
harcamasina ve ikinci halifelige getirildikten sonra da bunun geliriyle yetinip baska bir sey talep 
etmemesine bakarak maddeye karsi gozu tok; her gittigi yerde ilim adamlanyla gorusmeye 
gahsmasina, kitapgi kitapgi dolasmasina bakarak arastirmaci ve gunumuzun deyimiyle kitap kurdu; 
Osmanh ulemasinin o zamana kadar batidaki gahsmalara ilgisiz olmalanna bakarak Bati 
kaynaklanndan yararlanmayi dusunecek kadar ufku genis ve hur dusunceli; zamaninin kendi ilmT 
mantigina ve arastirmalanndan edindigi kanaatlere uymayan meselelerini gekinmeden gundeme 
getirmesine bakarak her turlu taassuba karsi; hocasi Kadizade Mehmed Efendi'nin mantik ve felsefe 
karsithgini "kisi bilmedigi nesnenin dusmanidir" sozuyle onaylamamasina bakarak cehalete karsi 
tahammulsuz; kendisine muhalif kisilerin memuriyetteki yukselisini engellemelerine ve sosyal 
gevresinde itibanni zedelemeye yonelik hilelerine aldins etmeden mucadele etmesine bakarak 
haksizhga tahammulij olmayan; ilmine guvenen, mucadeleci, vakur, segkin ve gayretli bir Osmanh 
aydini oldugunu soylemek gerekir. 

1 israkiyye, §ehabeddin es-SuhreverdT'nin (6. 587/1191) kurdugu mistik ve teosofik bir 
felsefe ekoludur. Aynntih bilgi igin bkz. Mahmut Kaya-Suleyman Uludag, "Israkiyye", DiA, istanbul 
2001, XXIII, 435-439. 

2 Katip Celebi, Sullemu'l-Vusul ila Tabakati'l-Fuhul, Suleymaniye Ktp. §ehid AN Pasa, nr. 
1887,271a. 

3 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk ft ihtiyari'l-Ehakk, AN Riza Efendi Mat., istanbul 1286/18692, 
124-125. (Bu eser yeni harflerle ve agiklamalarla yayimlanmistir. Orhan §aik Gokyay, istanbul 1980 
ve S. Uludag-M. Kara, istanbul 1990; Eser G. L. Lewis tarafindan da ingilizceye tercume edilerek 
"The Balance of Truth" adiyla yayimlanmistir (London 1957). 

4 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk, 125. 

5 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk, 126-127. 

6 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk, 139-140; Kadizadeli hareketi hakkinda genis bilgi igin bkz. 
Huseyin Gazi Yurdaydin, "Dusunce ve Bilim Tarihi (1600-1839)", Turkiye Tarihi, istanbul 19954, III, 
277-287; Madeline C. Zilfi, "Kadizadeliler: Onyedinci Ytizyil istanbul'unda Dinde ihya Hareketleri", 
gev. M. Hulusi Lekesiz, Turkiye Gunlugu, Kasim-Arahk 1999, 65-79. 

150 



7 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 127; Aynca bkz. §eyhT Mehmed Efendi, Vekayiu'l-Fudala, 
nsr. Abdulkadir Ozcan, istanbul 1989, 263. 

8 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 129. 

9 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 129-132; §eyhT, Vekayiu'l-Fudala, 263. 

10 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 134; §eyhT, Vekayiu'l-Fudala, 263. 

11 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 136; Huseyin Gazi Yurdaydin, "DiJsunce ve Bilim Tarihi 
(1600-1839)", Turkiye Tarihi, III, 282. 

12 Bursali Mehmed Tahir, Osmanli Muellifleri, istanbul 1333, 124; Babinger, Osmanli Tarih 
Yazarlan ve Eserleri, gev. Coskun Ugok, Ankara 20003, 215; §emseddin Sami, Kamusu'l-A'lam, 
istanbul 1314/1896, V, 3806. §eyhT Mehmed Efendi ise vefatini 1068/1657 olarak vermistir. Vekayiu'l- 
Fudala, 263. 

13 Huseyin Gazi Yurdaydin, "Dusunce ve Bilim Tarihi (1600-1839)", Turkiye Tarihi, III, 276- 
277; Aynca bkz. Bernard Lewis, Muslumanlann Avrupa'yi Kesfi (The Muslim Discovery of Europe), 
gev. ihsan Durdu, istanbul 2000, 189. 

1 4 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 131. 

15 Bernard Lewis, Muslumanlann Avrupa'yi Kesfi, 189. 

1 6 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 1 31 . 

17 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 8-9. (Bu ahnti kismen sadelestirilmistir.). 

18 §eyhT, Vekayiu'l-Fudala, 264. 

19 Katip Qelebi, Fezleke, Nuruosmaniye Ktp, nr. 3153, 1a. 

20 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 130; Abdulkadir Ozcan, "Fezleketu't-Tevarih", DiA, istanbul 
1995, XII, 542. 

21 Abdulkadir Ozcan, "Fezleketu't-Tevarih", DiA, XII, 543. 

22 Genis bilgi igin bkz. Mehmet Canatar, Muverrih CenabT Mustafa Efendi ve CenabT Tarihi, 
Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ankara 1993, 108-115. 

23 Bkz. Mukrimin Halil Yinang, "Fezeleket Ekval el-Ahyar Hakkinda", Katip Qelebi Hayati ve 
Eserleri Hakkinda incelemeler, 99-100. 

24 Abdulkadir Ozcan, "Fezleketu't-Tevarih", DiA, XII, 543. 

151 



25 Ornegin Irakli arastirmaci AN §akir AN, Katip Qelebi'nin eserlerinin Irak tarihi agisindan 
onemini inceledigi makalesinde, Osmanh Devleti tarafindan ozellikle Irak bolgesine duzenlenen 
seferlere katilmis biri olarak Katip Qelebi'nin donemin Irak'inin idari, iktisadT ve igtimaT tarihine dair 
verdigi bilgileri goz ardi etmenin mumkun olmayacagini dile getirmistir, "Muellefatu Haci HalTfe et- 
Tarihiyye Masdaran li Tarihi'l-lrak el-HadTs", el-Mecelletu't-Tarihiyye el-Arabiyye li Dirasat el- 
Osmaniyye, Ekim 1999, S. 19-20, 86. Bu ornekler gogaltilabilir. 

26 Katip Qelebi, Fezleke, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3153, 1a. 

27 Babinger yazma nushasini tespit edememis oldugundan eserin kayip olduguna 
hukmetmistir. Bkz. Osmanh Tarih Yazarlan ve Eserleri, 215-216. 

28 Babinger, Osmanh Tarih Yazarlan ve Eserleri, 221; Bekir Kutukoglu, "Fezleke", DiA, 
istanbul 1995, XII, 541-542. 

29 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 1 33-1 34. 

30 M. Tayyib Gokbilgin, "Katip Celebi'nin Kronolojik Eseri: Takvimuttevarih", Katip Qelebi 
Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, Ankara 1 991 3, 1 02, 110-111. 

31 Orhan §aik Gokyay, "Cihannuma", DiA, istanbul 1993, VII, 541. 

32 Hamit Sami Selen, "Cihannuma", Katip Qelebi Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, 
126-127. 

33 Katip Qelebi, MTzanu'l-Hakk, 135-136. 

34 M. §erafeddin Yaltkaya, Kesf el-Zunun (Mukaddime kismi), istanbul 19712, I, 15. 

35 Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum a Mustafa ben Abdallah Katip Jelebi dicto et 
nomine Haji Khalfa celebrato, l-VII, London 1835-1838. Bu yazarm mukaddimesinde verdigi bilgiye 
gore Kesfu'z-Zunun daha 1703 yihnda Petis de Croix tarafindan da Fransizcaya tercume edilmistir. 
Bkz. M. §erafeddin Yaltkaya, Kesf el-Zunun, I, 14-15, 31. 

36 §erefettin Yaltkaya, bu nesrin Misir baskismdan kopye edilmis oldugunu belirtmis, kendi 
hazirladiklan nesirde, Flugel nesrinde ve istanbul baskilannda gorulen hatalan gidermeye 
gahstiklanni ifade etmistir. Kesf el-Zunun, I, 14-15. 

37 O. §aik Gokyay, "Katip Qelebi, Hayati-§ahsiyeti-Eserleri", Katip Qelebi Hayati ve Eserleri 
Hakkinda incelemeler, 56. 

38 Huseyin Gazi Yurdaydin, "Dusunce ve Bilim Tarihi (1600-1839)", Turkiye Tarihi, III, 283. 

39 Katip Qelebi, Dusturu'l-Amel li Islahi'l-Halel, istanbul 1280, 5-6. 

152 



40 Katip Celebi, Kesfu'z-Zunun, I, 361; O. §aik Gokyay, "Katip Celebi, Hayati-§ahsiyeti- 
Eserleri", Katip Celebi Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, 79-81. 

41 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk, 137. 

42 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk, 133. 

43 Genis bilgi igin bkz. Houria Yekhlef, Katip Celebi ve Sullemu'l-Vusul'u, AU. Sosyal Bilimler 
Enstitusu., Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ankara 1996. 

44 Bkz. Babinger, Osmanli Tarih Yazarlan ve Eserleri, 222-223; O. §aik Gokyay, "Katip 
Celebi, Hayati-§ahsiyeti-Eserleri", Katip Celebi Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, 89-90. 

Mahmut Kaya-Suleyman Uludag, "Israkiyye", DiA, istanbul 2001, XXIII, 435-439. 

Katip Celebi, Sullemu'l-Vusul ila Tabakati'l-Fuhul, Suleymaniye Ktp. §ehid AN Pasa, nr. 1887. 

Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk ft ihtiyan'l-Ehakk, AN Riza Efendi Mat., istanbul 1286/18692. 

Huseyin Gazi Yurdaydin, "Dusunce ve Bilim Tarihi (1600-1839)", Turkiye Tarihi, istanbul 19954. 

Madeline C. Zilfi, "Kadizadeliler: Onyedinci Yuzyil istanbul'unda Dinde ihya Hareketleri", gev. M. 
Hulusi Lekesiz, Turkiye Gunlugu, Kasim-Arahk1999, 65-79. 

§eyhT Mehmed Efendi, Vekayiu'l-Fudala, nsr. AbdulkadirOzcan, istanbul 1989. 

Bursali Mehmed Tahir, Osmanli Muellifleri, l-lll, istanbul 1333. 

Babinger, Osmanli Tarih Yazarlan ve Eserleri, gev. Coskun Ugok, Ankara 20003. 

§emseddin Sami, Kamusu'l-A'lam, l-VI, istanbul 1314/1896. 

Bernard Lewis, Muslumanlarin Avrupa'yi Kesfi (The Muslim Discovery of Europe), gev. ihsan 
Durdu, istanbul 2000. 

Katip Celebi, Fezleke, Nuruosmaniye Ktp, nr. 3153. 

AbdulkadirOzcan, "Fezleketu't-Tevarih", DiA, istanbul 1995, XII, 542-544. 

Mehmet Canatar, Muverrih CenabT Mustafa Efendi ve CenabT Tarihi, Yayimlanmamis Doktora 
tezi, Ankara 1993. 

Mukrimin Halil Yinang, "Fezeleket Ekval el-Ahyar Hakkinda", Katip Celebi Hayati ve Eserleri 
Hakkinda incelemeler, Ankara 19913. 



153 



AN §akir AN, "Muellefatu Haci HalTfe et-Tarihiyye Masdaran li Tarihi'l-lrak el-HadTs", el- 
Mecelletu't-Tarihiyye el-Arabiyye li Dirasat el-Osmaniyye, Ekim 1999, s. 19-20. 

BekirKutukoglu, "Fezleke", DiA, istanbul 1995, XII, 541-542. 

M. Tayyib Gokbilgin, "Katip Qelebi'nin Kronolojik Eseri: Takvimuttevarih", Katip Qelebi Hayati ve 
Eserleri Hakkinda incelemeler, Ankara 19913. 

Orhan §aik Gokyay, "Cihannuma", DiA, istanbul 1993, VII, 541-542. 

Hamit Sami Selen, "Cihannuma", Katip Celebi Hayati ve Eserleri Hakkinda incelemeler, Ankara 
19913. 

M. §erafeddin Yaltkaya, Kesf el-Zunun (Mukaddime kismi), istanbul 19712. 

Orhan §aik Gokyay, "Katip Celebi, Hayati-§ahsiyeti-Eserleri", Katip Qelebi Hayati ve Eserleri 
Hakkinda incelemeler, Ankara 19913. 

Katip Qelebi, Dusturu'l-Amel li Islahi'l-Halel, istanbul 1280. 

Katip Qelebi, Kesfu'z-Zunun, nesr. M. §erafeddin Yaltkaya, l-ll, istanbul 19712. 

Houria Yekhlef, Katip Qelebi ve SiJIIemu'l-Vusuru, All. Sosyal Bilimler Enstitusu., 
Yayimlanmamis Doktora Tezi, Ankara 1996. 



154 



C. Dim ve Tasavvufi Du§unce 

Tiirk'un §eref Madalyasi: Fetih Hadisi / Prof. Dr. AM Yardim [s.90-95] 

Dokuz Eylul Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

insan vucudunun hayatT onem tasiyan hassas organlan ve merkezleri oldugu gibi, yer yuzunun 
de ayni olgude onemli ve nazik bolgeleri mevcuttur. istanbul, yer yuzunun o nazik bolgelerinden 
birisidir ve belki de birincisidir. I. Napolyon'un bir sozu vardir: "... istanbul, bash basina bir 
memlekettir. Kim orayi elde ederse, dunyaya hukmeder'M XIX. asir baslannda soylenen bu soz, dun 
ve diinden once ne kadar gegerli idiyse, bugun de, bu gegerliligini, butun tazeligi He aynen 
korumaktadir. 

Birfikrin, birTman ve ideolojinin cografT bakimdan temTnat altina alinabilmesi igin, onun, stratejik 
emniyetinin saglanmasi gerekmektedir. insanhgin hig de haynna olmadigim bildigimiz gayrimesru 
ideoloji ve sistemler bile, ayakta durabilmek ve hatta genisleyip yayilabilmek igin, hayatT onem tasiyan 
bu jeopolitik noktalan elde etmeyi hedef edinmektedirler. Nitekim gagimizin milletlerarasi 
gatismalannda, ugsuz bucaksiz duz ovalann degil de; hep, tepelerin, nehirlerin, kanallann ve 
bogazlann kavgasinin yapildigi gorulmektedir. 

Kaldi ki, butun dunya insanhgina soyleyecek sozu, goturecek mesaji olan "islam Tmani"nin da, 
kendi Tman cografyasi konusunda bir gorusu, bir plan ve politikasi olmahydi ve vardi da... Bunlan, 
kisa ve uzun vadeli oluslanna gore, iki grupta degerlendirmek mumkundur. Ancak, burada onlan teker 
teker ele almak, su anda bizi, varmak istedigimiz hedeften gok uzaklara goturebilir. §u kadanni ifade 
edelim ki, Asr-i Saadet doneminde, Peygamber Efendimiz tarafindan fethedilmek uzere hedef 
gosterilen yerler bir hayli yekun tutmaktadir. 2 Bunlann buyuk gogunlugu, §am ve civari, Irak ve 
havalisi, Kisra'nin tantanah ve debdebeli saltanat ulkesi iran ve gevresi gibi, merkeze yakin, elde 
edilmesi nispeten kolay ve stratejik onemi ikinci planda kalan yerlerdir. Bunlar arasinda, fethi uzun 
vadede gergeklestirilebilecek olan ve fakat islam adina muhakkak fethedilmesi gereken bir sehir 
bulunmaktadir; Bizans'm bas sehri KostantTniyye!. 



Asr-i Saadet Donemi'nde, Peygamber Efendimiz'in onderliginde, Arap Yanmadasi gemberi 
iginde islam Birligi saglanip, yeni kurulan islam Devleti'nin temelleri oturunca, bu gemberi yarma ve 
disan tasma fikri ortaya atilir olmustur. Nitekim, Resulullah Efendimiz'in ashabmin, zaman zaman, 
"Once, istanbul mu, yoksa Roma mi fethedilecektir? " seklinde, islam cografyasinin gelecegi hakkinda 
sorular sorduklanni goruyoruz. Mesela, Ebu KabTI3 isimli bir bahadinn bu konuyla ilgili verdigi haber 
soyledir: 



155 



"Biz, ashabdan Abdullah b. Amr'in (6: 65/684) bulundugu birtoplulukta, istanbul ve Roma'nin 
fethi konusunu muzakere ediyorduk. Bu arada Abdullah b. Amr, tuttugu hadis notlanm sakladigi, 
kulplan da bulunan, sandigi istetti. Kapagini agti. Ve, iginden bir evrak gikararak, soyle dedi: 

Biz, Resulullah Efendimiz'in huzurlannda not tutar, soyledikleri hadisleri yazardik. Bir 
defasinda, igimizden birisi sormustu: 

-"Ya Resulallah! Once hangi sehirfethedilecektir: KostantTniyye mi, yoksa Roma mi?" 

Peygamber Efendimiz: 

- "once, Herakliyus'un sehri, yani KostantTniyye fethedilecektir"4 buyurdular. 



Peygamber Efendimiz, pek gok sehir ve ulkenin fethedilecegini sadece isaret ederlerken, sira 
istanbul'a geldiginde, "Onu fetheden kumandana ne mutlu" buyurarak, istanbul'un fethine ayri bir 
agirlik vermislerdir. iste, Resul-i Ekrem Efendimiz'in bu hususdaki mujdeli haberlerine "Fetih HadTsi " 
diyoruz. 

HadTsin Metni, Tercumesi ve Kelimelerinin TahlTIi 

Fetih HadTsi'nin metni, eldeki butun kaynaklarda ayni lafizla rivayet edilegelmistir. Rivayetler 
arasinda bir degisiklik yoktur.5 Bu durum, hadisimizin, Risaletpenah Efendimiz'in mubarek 
agizlanndan giktigi sekliyle aynen tesbTt edildigini gostermektedir. Metnin, latin harfleri ile yazih§i 
soyledir: 

"Le tuftehanne'l-KostantTniyye. Ve le ni'me'l-emTru emiruha, ve le ni'me'l-ceysu zalike'l-ceys".6 

Tercumesi: "KostantTniyye (istanbul) muhakkak fethedilecektir. Onu fetheden kumandan ne 
guzel kumandandir; ve onu fetheden ordu ne guzel ordudur!". 



Gerek bu konuya dair nesriyattan okuduklanmiz ve gerekse gesitli sahislardan zaman zaman 
dinlediklerimiz, bizi, hadis metninde gegen kelimeler uzerinde durmaga sevketti: Fetih, 
KostantTniyye, Ni'me, EmTr ve Ceys kelimeleri, hadis metninin gatisini kuran kelimelerdir... ifade, 
askerT bir uslup tasimaktadir. Kelimelerin dizilisindeki ahenk ise, bir i'caz saheseridir. Yaptigimiz 
tercumeler, ashnin yaninda, son derece yetersiz, cansiz ve sonuk kalmaktadir. Her seye ragmen bu 
kelimeleri teker teker ele almak, hem metni daha yakindan anlamaga, hem de tercumeler arasindaki 
kuguk degisikliklerin nereden kaynaklandigini gormege yardimci olacaktir: 

a) Fetih: Lugat manasi ile " kapali nesneyi agmak " demektir. AskerT bir tabir olarak, 
"Kuffardan zorla ulke ve memleket almak" manasinda kullanihr; zafer ve nusret anlamina gelir. Bir 

156 



baska deyisle "Fetih; bir ulkeyi, bir sehri harb veya sulh yoluyla ele gegirmek ve kapilanni islam'a 
agmak" seklinde ifade edilebilir. Bu isi yapana da "Fatih" denir. Bu haliyle "Fetih" ve "Fatih" tabirleri, 
dm? muhtevah kavramlardir. 

Nitekim, "fetih", Kur'an-i KerTm'in 48. suresinin ozel adidir. Bu surenin ilk iki ayeti, Osmanli 
Devleti'nin son doneminde Harbiye Nezareti (Daire-i Umur-i Askeriye) binasi olup da bugun istanbul 
Universitesi merkez kampusu olarak kullanilan birimin tag kapisinin alinhginda sulus celTsiyle 
kitabelesmistir. Aynca, iginde "fetih" teriminin es anlamda kullanildigi "Nasr" suresi de, yine Kur'an-i 
KerTm'in 110. suresinin ismidir. Ote yandan, Osmanli futuhatinin oncu sesi mehter gulbankinin 
sonunda okunan hucum komutu mahiyetindeki "Nasrun min'ellah ve fethun karTb ve bessir'il- 
mu'mimn. Ya Muhammed = Yardim Allah'dandir, fetih yakindir; mu'minlere mujdele! Ya Muhammet" 
duasi, Kur'an-i KerTm'in Saff adindaki 61. suresinin 13. ayetidir.7 Bu ayet, Selguklu Donemi'nde 
kitabelestirilerek kale burglanna yerlestirilmistir. Mesela, Sultan Alaeddin Keykubad'in Alanya 
Kalesi'nde iki yerde kullamlmistir. Osmanli sancaklannin ise degismeyen yazilanndandir. Fetih 
kavrami, Osmanli kulturune "evlad-i fatihan" seklinde soylu bir deyim de kazandirmistir. Bilindigi 
uzere bu deyim, "Rumeli'nin fethi uzerine Anadolu'nun Turk halkmdan aileleriyle birlikte nakil ve iskan 
olunanlara verilen addir".8 

Dike almanin, islam adina yapilmayan sekline ise "istTIa" denmektedir.9 

b) KostantTniyye: Bizans'in taht sehrinin Arapga telaffuzudur. Bu isim, fetihten sonra, sikkelerde 
ve devletin resmT evraki uzerinde kullanilmakta devam etmisse de, onun, artik yeni sahiplerinin 
dilindeki adi " istanbul " dur. 

c) Ni'me: Arapgada, gekimi olmayan bir fiil kahbidir. Buna, gramer dilinde "efal-i medih" (ovgu 
fiili) denir. Ovguye layik gorulen sahis veya esya igin kullanihr. Tek karsihkla tercume edilmesi 
mumkun degildir: Ne iyi, ne guzel, ne hos, ne mutlu... gibi ifadelerle tercume edilebilecegi gibi, 
ovulenin durumuna ve dilimizin ozelligine gore, baskaca ovgu ifadeleriyle de karsilanabilir. 

d) EmTr: Bunun, Asr-i Saadet'i takip eden gaglardaki Turkge karsihgi "Bey"dir. (Beg) Harekati 
idare eden, kumandayi elinde bulunduran sahsin unvanidir. Ordu Kumandani demektir. EmTr'ul- 
umera da, "Beylerbeyi" Baskumandan oluyor.10 

e) Ceys: Kelime olarak; kaynamak, galeyan halinde olmak, gozun yasi tasip dokulmek... gibi 
anlamlar tasir. Bir terim olarak, "asker, ordu" demektir. Kelimenin ash, kaynamak ve galeyan halinde 
olmak anlamina geldigi igin, bu manayi dikkate alarak, "harbe veya sair yere giden asker"e ceys 
demislerdir. Dilimizde bugunku karsihgi "Silahli Kuvvetler"dir. 

Peygamber Efendimiz, bu hadTsi ile, fethedilmek uzere istanbul'u hedef gostermis; ve, onu 
fethedecek kumandani ve ordusunu tebcTI ve tebnk eylemistir. 

Metnin Yazili Kaynaklan 

157 



Fetih HadTsi'nin yazih kaynaklanni tespit ederken, Hadis ilminin kendi olguleri iginde, kaynak 
degeri olan eserleri ele aldik. Aynca, bu kaynaklann, istanbul fethinden once ortaya konmus olmasina 
da, bilhassa dikkat ettik. Kaynak degeri olan eserlerden maksadimiz, hadis metinlerini senedleri ile 
birlikte veren ilk devir hadis kitaplan ile, sahabenin hayatini ve Hazret-i Peygamber'den yapmis 
olduklan rivayetleri degerlendiren eserlerdir. Ancak, bir iki eserle, bu olguyu astigimiz da olacaktir. 

Bilindigi gibi, yazih vesTkalann eskiligi, yani bir sozun veya haberin gikis noktasina yakinhgi, o 
vesTkanin tarihT onemini arttinr. Hadis metinlerine ait sistemli yazih kaynaklar, hicrT ikinci yuzyilin ilk 
yansi sonlannda verilmege baslar. Bu ilk verimlerin bir kisim gunumuze kadar gelmisse de, 
birgogunun, sadece isimlerini ve kismen muhtevalanni bilmekteyiz. Gunumuze kadar gelenlerin de, 
buyuk gogunlugu hala yazma durumundadir. 

Yazmalann tam olarak tespTti ve incelenmesi ise bash basma bir gahsmayi gerektirmektedir. 
Yine de, imkanlar olgusunde bir kismi taranmistir. Bunlari, konu ile yakindan ilgilenen, fakat 
arastirma imkani bulamayan okuyuculann bilgilerine, ug grup halinde sunuyoruz. Bu arada, birisi 
yazma ugu basma olan dort eserden ahnmis fotokopileri de aynca ilave ediyoruz: 

A. Basma Kaynaklar 

1) Ahmed b. Hanbel, Musned, Kahire 1313, IV, 335 (bkz. 1. metin) . 

2) BuharT, et-Tanh'ul-KebTr, I, kisim: II, 81, Haydarabad 1362 (bkz. 2. metin); BuharT, et- 
TarTh'us-SagTr, Kahire 1397/1977, I, 366 (bkz. 3. metin) . 

3) TaberanT, el-Mu'cem'ul-KebTr, Musul 1984, II, 38, nu: 1216 (bkz. 4. metin) . 

4) Hakim, en-NTsabun, el-Mustedrek, Haydarabad 1335, IV, 422 (bkz. 5. metin) . 

5) ibn Abdulberr, el-istT'ab ft Ma'rifet'il-Ashab, Misir 1328, I, 148 (el-isabe'nin kenannda 
basilmistir) . 

6) ibn'ul-EsTr, Usd'ul-Gobe ft Ma'rifet'is-Sahabe, Misir 1 280, I, 1 89. 

7) HeysemT, Mecme'uz-Zevaid ve Menbe'ul-Fevaid, Beyrut 1967, VI, 218. 

8) ibn Hacer, el-isabe ft TemyTz'is-Sahabe, Misir 1328, I, 157, nu: 685. 

9) SuyutT, el-Cami'us-SagTr,11 Misir 1373, II, 123. 
Metinler 

1. Metin: Ahmed b. Hanbel, Musned, IV, 335, Kahire 1313. 



158 



2. Metin: BuharT, et-Tanh'ul-KebTr, Haydarabad 1362, l./ll, 81. 



3. Metin: BuharT, et-Tanh'us-SagTr, Kahire 1397/1977, I, 366. 



4. Metin: TaberanT, el-Mu'cem'ul-KebTr, Musul 1984, II, 38, nu: 1216. 



5. Metin: Hakim en-NTsaburT, el-Mustedrek, Haydarabad 1335, IV, 422. 



B. Yazma Kaynaklar 

1) Bezzar, Musned. Fetih HadTsi'nin bu eserde de yer aldigini HeysemT haber vermektedir. 
Ancak, eserin, Koprulu Kutuphanesi ile (nu: 426) Murad Molla Kutuphanesi'nde (nu: 572) kayitli 
bulunan her iki Turkiye nushasi, maalesef eksiktir. HadTsimizin yer aldigi cilt bulunamamistir. 

2) ibn K#ni' (AbdulbakT b. K#ni'), Mu'cem'us-Sahabe, yaprak: 13a, satir: 13-16, istinsah tarihi: 
464, Koprulu Kutuphanesi, nu: 452. 

3) ibn Mende (Muhammed b. ishak), Esma'us-Sahabe, yaprak: 117a, satir: 21, Koprulu Ktp. 
nu: 242. 

4) Ebu Nu'aym el-lsfahanT, Ma'rifet'us-Sahabe, I, yaprak: 94b, sondan ug satir, istinsah tarihi: 
551, Topkapi Sarayi III. Ahmed Ktp. nu: 497/1. 

C. Eserlerini Gorme ve hceleme imkam Bulamadigimiz Muhaddisler 

1) AN ibn'ul-MedTnT: Aslen MedTneli olup sonradan Basra'ya yerlesen bu muhaddisin 200 
civannda eser meydana getirdigi soylenir. Hadis sahasindaki mevkiini anlatirken, BuharT onun 
hakkinda soyle der: "Hayatimda, hig kimsenin karsisinda kendimi kugumsedigim olmamistir. Ancak, 
AN ibnu'l-MedTni tek istisnadir". TaberanT rivayeti onun kanaliyla yapilmistir. Eserleri tespit 
edilememistir. 12 

2) Ebu Bekir ibn Ebu §eybe: Yukanda adi gegen muhaddislerden Ahmed b. Hanbel ve Ebu 
Nu'aym rivayetleri bu muhaddis kanaliyla nakledilmistir. Onun "Musannaf" isimli eseri gunumuze 
kadar gelmistir. Ne var ki, Fetih HadTsi muhaddisin bu eserinde yer almamaktadir. 



159 



3) Osman ibn Ebu §eybe: Bir onceki muhaddisin agabeyidir. TaberanT, ibn K#ni' ve Ebu 
Nu'aym rivayetleri, onun marifetiyle nakledilmistir. "Musned" isimli eseri ile un yapmistir. Eserinin, 
gunumuze intik#l eden bir nushasim tespit edemedik. 

4) Muhammed b. Osman ibn Ebu §eybe: Bir onceki muhaddisin ogludur. Ebu Nuaym rivayeti 
onun kanaliyla yapilmistir. §eybeogullan diye un yapmis Kufe'li bir aileye mensup olusu, onun, zengin 
bir hadis kulturu ile yetismesini saglamistir. Hadis ve hadis ravTIeri hakkinda genis bilgisi oldugu, son 
derecefaydali eserler te'lif ettigi ve buyuk bir "Tarih" kitabi bulundugu kaydedilir. 1 3 

5) ibn Naciye (Abdullah b. Muhammed) : Unlu muhaddislerdendir. "Musned" adh 132 bolumlu 
buyukge bir eserinin oldugu kaydedilir. ibn K#ni' rivayetinde ismi gegen bu zatin, adi gegen eserinin 
bilinen nushasim tesbit edilememistir.14 

6) el-GitrTfT (Muhammed b. Ahmed): Ebu Nu'aym'in rivayet zincirinde yer alan bu zat, ayni 
zamanda ordu kumandanhgi da yapmis, ileri yaslarda Curcan'da vefat etmistir. Kaynaklarda ismi 
kaydedilen "es-SahTh 'ale'l-Mesanid" adh eserine rastlayamadik.15 

ilk devirlerde Fetih Hadisi'ni rivayet eden ve eserlerine alanlann isimlerini daha da gogaltmak 
mumkundur. Ancak, daha fazla siralamamn pratikte faydasi olmayacagim dusunerek, bu kadarla 
yetiniyoruz. 

Kaynaklann TarihT Seyri 

Yukanda ug grup halinde verdigimiz kaynaklann tarihT ve ilmT degerini teker teker ele almak 
istemiyoruz. Burada sadece, muelliflerinin dogum-olum tarihlerini vererek, vefat tarihlerine gore bir 
listesini sunacagiz. Boylece, hadTsimizin, gerek Hazret-i Peygamber'den kag sene sonra, gerekse 
Fetih'ten kag sene once zapta gegirilmis oldugunu mukayeseli olarak gormemiz mumkun olacaktir. 
Bilindigi gibi, Peygamber Efendimiz'in bu dunyaya veda edisleri, hicrT 11 mTladT 632 tarihindedir. 
istanbul'un fethi ise, hicrT 857 miladT 1453 senesinde gergeklesmistir. 

Muhaddisin ismi Dogum-Olum Tarihleri (HicrT/ MiladT) 

01 ) AN ibn'ul-MedTnT (161 -234/777-848) 

02) Ebu Bekir ibn Ebu §eybe (1 59 235/775 -849) 

03) Osman ibn Ebu §eybe (156 239/773 -853) 

04) Ahmed b. Hanbel (164-241/780 -855) 
05)BuharT (194-256/810-870) 
06)Bezzar(? 292/? -905) 

160 



07 



08 



09 



10 



11 



12 



13 



14 



15 



16 



17 



18 



Muhammed b. Osman ibn Ebu §eybe (? 297/7-910) 



ibn Naciye (Abdullah b. Muhammed) (7-301/? -914) 



ibn K#ni' (AbdulbakT) (265-351 /879 -962) 



TaberanT (260 360/873-971) 



Gitrffi (Muhammed b. Ahmed) (? 377 / ? -987) 



ibn Mende (31 0-395 /922-1 005) 



Hakim en-NTsaburT (321-405 /933-1 01 4) 



Ebu Nu'aym el-lsfaham (336-430/947-1039) 



ibn Abdulberr(368-463 /978-1071) 



ibn'ul-EsTr (555-630/1160-1233) 



HeysemT (735-807 /1 334- 1404) 



ibn Hacer el-Askalam (773-852 /1 371 -1 448) 



19)SuyutT (849-911 /1 445- 1505) 



Fetih HadTsinin Sihhat Derecesi 

Eldeki butun kaynaklarda, Fetih Hadisi'nin senedinde yer alan ravTIerin ba§tan ilk dordu 
mu§terektir. Dorduncu ravTden Ttibaren ise ge§itli ravTIer gorulmektedir. Mu§terek olan bu dort ravT 
§unlardir.16 

1) Bi§r el-GanevT (r.a.) : Peygamberimiz'in ashabindandir. HadTsimizin ilk ravTsidir. Kaynaklar, 
vefat tarihini kaydetmemi§lerdir. 

Burada, ho§ bir tesadufe i§aret etmek yerinde olacaktir: Guler yuzluluk anlamina gelen "Bi§r" 
ismi, kok olarak "Be§Tr" (mujdeci), "Mube§§ir" (mujdeci), "Teb§Tr" (mujdelemek), "Bu§ra" (mujde), 
"Be§aret" (husn u cemal, guler yuzluluk) gibi kelimelerle baglantihdir. Peygamber Efendimiz'in bu 
mutlu mujdesinin, Bi§r isimli bir sahabenin ugurlu agzi ile sonraki nesillere duyurulmasi, esasen bir 
tesaduf degil, ilahT bir tasarruf olsa gerektir. 

2) Rivayet zincirindeki ikinci §ahis, Bi§r'in oglu Abdullah'dir. HicrT 125 senelerinde (M. 743 
dolaylan) vefat etmi§tir. Guvenilir bir hadis ravTsi olarak isim yapmi§tir. 



161 



3) VelTd b. MugTre el-Mu'afin: Hadisin uguncu ravTsi olan VelTd, Misirhdir. HicrT 172 senesinde 
(M. 788) vefat etmistir. Ttimat edilen hadis ravilerindendir. 

4) Zeyd b. Hubab: Aslen Horasanh olan Zeyd, omrunu hadis ogrenmege vakfetmis 
mutlulardandir. Hadis ogrenmek ve onlan bir yerde toplamak igin, devrinin butun onemli hadis 
merkezlerini dolasmis ve unlu hadis ustadlanndan hadis tahsil etmistir. Bu ugurda gok seyahat ettigi 
igin, Cevval ve Rahhal unvam ile isim yapmistir. Hayatinin sonlanna dogru Kufe'ye yerlesmis ve hicrT 
203tarihinde (M. 818) vefat etmistir. 

Buraya kadar hadTsimiz, kesintisiz bir ravT zinciri ve guvenilir sahsiyetler kanaliyla nakledilmistir. 
Daha sonrakiler, devraldiklan bu emaneti, kendilerine ulasan sened zinciri ile zabta gegirmislerdir. 

Bu son ravTnin yasadigi devir, artik sistemli hadis kitaplannin ilk orneklerinin verilmege basladigi 
devirdir. Bu duruma gore, Fetih Hadisi'nin, hicrT ikinci asir sonlan ve uguncu asir baslanndan Ttibaren 
kitaplardaki yerini aldigi anlasilmaktadir. Bunlardan bir kagini, yukandaki listede tarih sirasina gore 
vermis bulunuyoruz. 



islam alimlerinin tespTt ettikleri deger hukumlerine gore, hadTsimizin sened'i, yani bize intikal 
ettirilis yolu saglamdir; guvenilirdir. Hadisgiler, bu tip senedlerle rivayet edilen hadislere, "SahTh 
HadTs" tabirini kullanirlar. 

Nitekim, unlu muhaddislerden bir kismi, daha once, Fetih Hadisi'nin sihhat derecesi uzerinde 
durmuslardir. Gorebildigimiz kadan ile Hakim en-NTsabun,17 ibn Abdulberr,18 ZehebT,19 HeysemT20 
ve SuyutT21 gibi islam alimleri, ittifak halinde, Fetih Hadisi'nin " SahTh " oldugunu belirtmislerdir. Buna 
karsihk, kaynaklarda, aksini gosteren en kuguk bir kayda rastlanmamaktadir. Gerek hadisin 
kaynaklan, gerekse onu bize intikal ettiren sahislar uzerinde yaptigimiz arastirma ve inceleme, bizi de 
ayni sonuca goturmustur. 

Ozellikle dint ilimlerle mesgul olan gevreler iginde, zaman zaman, hala bunun, "istanbul'un 
fethinden sonra uydurulmus bir hadTs" oldugu seklinde iddialar ortaya atanlann bulunmasini 
anlamakta ise gugluk gekilmektedir. 

Sonug 

Bir yandan Kur'an-i KerTm ve HadTs-i SerTfler, bir yandan da onlann nurundan feyizlenmis ileri 
goruslu, basTretli ve kendini prensiplere adamis dava fedaileri, kutleleri canh tutabilmek igin, onlara, 
hep buyuk ve yuce hedefler gostermislerdir. Bu seslere kulak verenler, bir "fazTlet yansi" gayreti iginde 
olagelmislerdir. 

Bu fazTlet yansini, Kur'an-i KerTm "Munafese" kelimesi ile ifade eder. Bu kelime, her ne kadar, 
kalip olarak dilimize girmese de, ozu, millet olarak mayamiza sinmistir. Ve; nefis, nefaset, enfes gibi 

162 



kelimeler, hep onun hediyeleridir. Munafese: Baskasinda gorulen bir kemale imrenip, ona yetismek 
veya daha da ileri gitmek igin, nefislerin nefasette yansmasi hissidir. 

Bu duygu, nefsin serefinden ve onun gayretinin yuceliginden kaynaklanir. Bunun, hased denilen 
gekememezlik duygusu ile arasindaki fark agiktir: Hasid, kemale dusmandir; goz diktigi kimsenin 
zarara ugramasindan ve onun elindeki nTmetin gitmesinden memnun olur. Halbuki, munafis denen 
yarisgi, kemale asiktir. O, karsisindakinin dusmesini degil, kendisinin daha ileri gitmesini ister.22 

iste, Fetih Hadisi, Peygamber Efendimiz'in " devlet "gapinda gosterdigi o buyuk hedeflerden 
birisidir. Bu hadis, " Tla-yi kelimetullah " yolunda kemer baglayan devlet buyuklerini harekete gegirmis 
ve yansa sevketmistir. 



Bu hadis-i serif, millet olarak, bize guzel hediyeler kazandirmistir: Her seyden evvel, bir 
komutanin guvendigi askerlerine verdigi harekat emri toklugunda; kisa, kesin kararh ve umitli bir ifade 
ahengini sergileyen Fetih HadTsi'ni!. Nitekim, "Le tuftehanne"deki ses tonunda, Bizans surlanni sarsan 
"top gullesi"nin sesini duymamak mumkun degildir. 

Bu hadis, "bizim hadTsimiz"dir. Ve bu hadTs, fazilet yansi sonunda kazanilmis bir "§eref 
Madalyasi"dir. 

Bu hadis bize, bir ulu sahabe hediye etmistir; Eyyub Sultan Hazretlerini... O, istanbul fethi 
ugrunda sehTd dusen sahabe de "bizim sahabemiz"dir. Hicret'te, Kainatin Efendisi'ni uzun zaman 
evinde misafir edisinin mukafati, tarihin en misafirperver bir milleti tarafindan "ebedT misafir edilis" 
seklinde tecellT etmistir. Biz, O'nun sahsinda, Peygamberimiz'in kokusunu teneffus ediyor ve bir 
Peygamber yadigan olarak, onu, gonullerimizde misafir ediyoruz. 

Bu hadis bize, "Fatih" unvanh, mujdelenmis bir Devlet Adami bahsetmistir. Resulullah 
Efendimiz'in, bizzat isim zikrederek, cennetle mujdeledigi mutlu sahabTleri vardir. Bir de O'nun, "Ve le 
ni'me'l-emTr" (O, ne mutlu kumandandir) seklinde, isim hanesini bos biraktigi "mujde senedi" vardir 
ki, iste o bos birakilan yere, 846 sene sonra, "Bizim Fatihimiz" serefle ismini yazdirmistir. 

Bu hadTs bize, sirti oksanmis bir ordu kazandirmistir: Duali Ordu!... Eskilerin, "seyfullah'il- 
meslul" dedigi, Allah'in gekilmis kihci olan bir ordu!... Mujdeyi verenin ismi Muhammed (s.a.s), 
mujdeyi alanin ismi Mehmed, mujdeyi nesilden nesile aktaranin ismi ise Mehmetcik'dir. 

Ve bu hadTs, millet olarak bize, buyuk vazTfeler ve sorumluluklar yuklemektedir: istanbul'a ve 
istanbul'un temsil ettigi kiymet hukumlerine sahip gikmak; bize kazandinlan "Seref Madalyasi"ni seref 
kursusunde korumak... 

Serefi korumak, onu elde etmekten daha gugtur. Baba hatin ile Ttibanni surduren Ttibarsiz 
evlatlar durumuna dusulurse, arkamizdaki bu ilahT destek, bizi ne kadar daha ayakta tutabilir? 

163 



Dedelerimizin, " Tla-yi kelimetullah " ugrunda verdikleri can, sarfettikleri mal ve harcadiklan emek, 
daha ne kadar bize sermaye olabilir? 

Hizmet ve cefa, bir neslin kaderi; nimet ve safa da, obur neslin kismeti olmasa gerektir. Bizden 
oncekilerin bize biraktigi mefahir ile ogunmek hakkimizdir; fakat, bunlarla avunmak akilh isi degildir. 

1 Djuvara, Turkiye'yi Pargalamak igin 100 Plan (trc: Yakup Ustun), Ankara 1978, s. 146. 

2 Bkz. el-Hakim, el-Mustedrek, IV, 425, 426; HeysemT, Mecme'uz-Zevaid, VI, 211 vd.; 
ibn Hacer, el-Metalibu'l-'Aliye, IV, 336. 

3 Misirh olan Ebu KabTI, tabiun neslindendir. EmevTIer devrinde Rodos kusatmasina 
katilmistir. Kahramanhklar konusunda genis bilgi sahibidir. HicrT 128 tarihinde (M. 745) Nil Deltasi'nda 
vefat etmistir. Bkz. TehzTb'ut-Tehzib, III, 72-73. 

4 Ahmed b. Hanbel, Musned, II, 176; Hakim, el-Mustedrek, IV, 422; HeysemT, Mecme'uz- 
Zevaid, VI, 219. 

5 Sadece, Musned'in matbu nushasinda, "ve le ni'me'l-emTr" ifadesi, "fe le ni'me'l-emTr" 
seklindedir. ibn Kani'nushasinda ise, te'kTd edati olan "larrTlaryoktur. 

6 Kaynaklann hepsinde, hadis metninin sonunda, ikinci ravT Abdullah b. Bisr'in su mealdeki 
bir ifadesine yer verilir: "Mesleme b. Abdulmelik (6: 120/738) beni gagirdi ve bana bu hadTsi sordu. 
Ben de kendisine naklettim. Bunun uzerine Mesleme, o sene, KostantTniyye'yi fethetmek uzere sefere 
gikti". 

7 Ayetin sonundaki "Ya Muhammed" ilavesi, Kur'an'da yoktur. 

8 Evlad-i fatihan deyimi ile ilgili detayh bilgi igin bkz. M. Zeki Pakahn, Osmanh Tarih ve 
Deyimleri Sozlugu, I, 571-572. 

9 islam'in fetih anlayisi ve islam fetihlerinin karakteristigi konusunda genis bilgi edinmek igin 
bkz. Mustafa Fayda, Allah'in Kihci Halid b. VelTd, "islam fetihlerinin bazi hususiyetleri", istanbul 1992, 
s. 291-310; ayni mlf. , TDV. islam Ansiklopedisi, "Fetih", XII, 467-470. 

10 Bkz. islam Ansiklopedisi; Bey (Beg), EmTr ve EmTru'l-umera maddeleri. 

11 Bu eser, her ne kadar istanbul'un fethinden bir muddet sonra yazilmissa da, gok yaygin 
bir sohrete sahip oldugu igin listeye alinnnstir. 

12 Bkz. ZehebT, Tezkiret'ul-Huffaz, II, 428 vd.; ibn Hacer, TehzTb'ut-TehzTb, VII, 349 vd.; 
KettanT, er-Risalet'ul-Mustatrafe, s. 127; ZirikIT, e1-A'1am, V, 262; Sezgin, GAS, I, 108. 

13 Bkz. ZehebT, MTzanu'l-i'tidal, III, 642 vd. 

164 



14 Bkz. Tezkiret'ul-Huffaz, II, 696; Esma'ul-MuellifTn, I, 443; el-A'lam, IV, 262. 

15 Bkz. Tezkiret'ul-Huffaz, III, 971; Esma'ul-MuellifTn, II, 50; Kesfuz-Zunun Zeyli, II, 64; 
Mu'cemu'l-Muellifin, VIM, 254; Sezgin, GAS, I, 203. 

16 ilgili kaynaklarda, her dort ravTyi tanitan bilgiler mevcuttur. Burada, teknik bilgiler vererek 
bu ravTIeri tanitma yoluna gitmeyecegiz. Bunlar hakkinda genis bilgi edinmek igin bkz. AN Yardim, 
"Fetih HadTsi Ozerine Bir Arastirma", Diyanet Dergisi, XIII, sayi 2, s. 116-123, Ankara 1974. 

17 el-Mustedrek, IV, 422. 

18 el-istT'ab, I, 148. 

19 TelhTs'ul-Mustedrek, IV, 422 (el-Mustedrek'in alt kisminda basilmistir). 

20 Mecme'uz-Zevaid, VI, 219. 

21 el-Cami'us-SagTr, II, 123. 

22 Bkz. Elmahli, Kur'an Dili, VII, 5663. 

Mutercim Asim Efendi, Kamus'da, munafese'yi soyle tarif eder: "Bir nefis nesneye 
mukaddem zaferyab olmak cihetiyle, kesb-i kerem ve infirad eylemek igin, bi-tank'il-muaraza ona 
ragbet edismek manasinadir". 



165 



Osmanh Donemi Kur'an Tefsirlerinde Turklerle ilgili Degerlendirmeler / 
Dog. Dr. Erdogan Pazarba§i [s. 96-1 09] 

Erciyes Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

ilim adamlannin urettikleri bilgilerin igerik ve duzeyi ile yasadiklan gag arasinda goz ardi 
edilmemesi gereken yakin bir ilgi vardir. Kur'an yorumculan da bu gergevenin iginde kalarak ayetleri 
anlamlandirmaya gahsmislardir. iginde yasadiklan donemin bilgi, gorgu, kultur birikimi, siyasal ve 
toplumsal olaylan mufessirlerin yorumlannin olusmasinda ve bigimlenmesinde onemli bir etkiye 
sahiptir. Zaten bir dinbilimci veya bir sosyalbilimcinin butun bu etkilesimlerden bagimsiz olarak 
du§unce uretebilmesi ve degerlendirme yapabilmesinin de oldukga zor oldugunu dusunijyoruz. Bu 
etkilesimin dogal bir sonucu olarak, zaman zaman bazi mufessirlerin Kur'an yorumlanna mill? renkler 
kattiklanna da tanik oluyoruz. Oyle ki, bir mufessir birtakim ayetlerde adi konulmayan ancak ovguye 
konu olan davranislanyla ornek gosterilen bir kisiyi veya toplumu, mensubu bulundugu toplumdan 
gosterebilmektedir. Bir baska deyisle, Kur'an'in idealize ettigi bir insani veya bir toplumu, mufessir 
kendi tasidigi milIT kimlikte gostererek kendi toplumunu one gikarma egiliminde olabilmektedir. 

Kur'an'da tarihT anlatimlan igine alan ve farkli anlamalara imkan veren ayetlere, tefsir tarihi 
iginde yapilan yorumlar ve bunlann Osmanh donemi Kur'an tefsirlerindeki yansimalan yazimizin 
konusunu olusturacaktir. islam? donem Turk tarihinde hayatin her alaninda zengin bir birikimi temsil 
eden ulema, Kur'an ayetlerinden kendi toplumlanm yucelten, ornek gosteren isaretler gikarmislardir. 
Qunku Osmanhlar yasadiklan tarihin genelinde, sahibi olduklan cografT mekan ve dunya liderligini 
yaptiklan zaman diliminde Musluman dunyanin en onemli ve etkili bir uyesi olmuslardir. Bunun 
sonucu olarak da onlar, yazimiza konu olan tarihT anlatim ve yorumlara esas teskil eden ayetlere 
kendilerini muhatap gormuslerdir. Bunun yanmda bu tur ayetlerden hareketle Turkler hakkinda olumlu 
veya olumsuz degerlendirmelerde mufessirin etnik kimligi, psiko-sosyal durumu ve ozellikle de 
yasadigi gagin siyasal ve kulturel ortami, biraz once de belirttigimiz gibi hig suphesiz oldukga onemli 
bir etkiye sahiptir. Bu tarihT arka plani goz onunde bulundurmak, ayni zamanda ilgili ayetleri saghkh bir 
bigimde anlamamiza da yardimci olacaktir. 

Kur'an'in tarihT anlatimlan gesitli tefsirlerde Turklerle ilgili olumlu-olumsuz degerlendirmelere 
konu olmustur. Bu tefsirlerde Muslumanhk oncesi ve sonrasi olmak uzere Turk tarihine iliskin iki ayn 
degerlendirme soz konusudur. Osmanh mufessirlerinin gogunlugu, onceki tarihleriyle Kur'an'da 
anlatilan tarih arasinda ilgi kurma isini baskalanna birakmis gibidir. Onlar bu konuda onceki 
meslektaslarimn denemeleri ile yetinmisler, onlara cevap vermeyi bile dusunmemislerdir. Burada 
onlann yaptigi, islam oncesi tarihlerinde Turkler igin soylenen ileride orneklerini verecegimiz olumsuz 
ve asagilayici yorumlara ya tefsirlerinde aynen yer vermek ya da bunlan gormezlikten gelerek bir 
gorus belirtmemek olmustur. Buna karsihk Osmanh mufessirleri, Muslumanhk sonrasi tarihlerine tarn 
olarak sahip gikarlar. 

166 



Onlar, Kur'an'in nitelik ve davramsiyla ornek olarak gosterdigi yonetici ve toplumun adini 
Osmanh olarak koymuslardir. Tefsirlerdeki Turklerle ilgili degerlendirmeleri Osmanh mufessirleriyle 
sinirh tutmamizin nedeni bu konuda, onlarlann yaklasimlanyla diger mufessirlerinki arasinda bir 
mukayese imkani verebilmesidir. Sinirlanni bu sekilde gizdigimiz yazimizi somut ornekler ve 
yorumlarla olusturacagiz. 

Burada yeri gelmisken konumuzun daha iyi anlasilmasina katki saglayacagi inanciyla, Kur'an'in 
tarihi takdimi konusundaki dusuncelerimizi burada birkag paragrafla belirtmek istiyoruz. Gegmiste 
yasayan birtakim toplumlar ve baslanndan gegen olaylardan butun insanlik igin dersler 
gikartilabilecek ornek kesitler sunan kutsal kitaplar, adeta insanlik tarihinin kaydinm tutuldugu belgeler 
olma ozelligini de tasimaktadir. Peygamberler kanahyla insanlik, gegmisinden haberdar edilmektedir. 
Son kutsal kitap Kur'an da bu tarihT gergeklikleri somut orneklerle anlatarak, insanliga ilahT bir katki 
olarak sunmaktadir. Kur'an, digerlerinin biraz daha otesinde bu konuya ozel vurgu yapmakta ve birgok 
ayette gundeme getirmekte ve yasadiklan donemin kosullan nedeniyle ulasamayacaklan bu bilgileri 
"gayb haberleri"1 olarak nitelendirmektedir. Bu yonuyle Kur'an'in sundugu tarihT bilgileri ilahT katki 
olarak degerlendirebiliriz. Bu husus Yusufun kissasinm anlatildigi ve onunla ayni adi tasiyan surede 
soyle ifade edilmektedir: "Ey Muhammed! Sana boylece vahyettigimiz, senin onceden bilmedigin 
haberlerdendir (enbau'l-gayb). Qunku yapacaklan ise karar verdikleri ve tuzaklanni kurduklan zaman 
sen onlann yaninda/Yusuf'un kardeslerinin yaninda degildin".2 

Kur'an, toplumsal mesajini gogunlukla tarihT verilerden yararlanarak verir. Bu anlatimlarda 
toplumlann tarihT gizgisinin yonunu belirleyen etkenleri ortaya koyar. Kur'an'in kendi sunus mantigi ve 
yontemi iginde kissalar, bir aktanmin otesinde toplumsal degismelere paralel olarak ele alinan ve 
uzerinde derinligine dusunulerek birtakim yorum ve prensiplere ulasilmasi gereken tarihsel veriler 
durumundadir. Kur'an'da, gerek birgok kissanin farkh yerlerde degisik bigim ve usluplarla yinelenmesi, 
gerek tarihT ve arkeolojik bulgu ve kalintilara derinligine bakilmasi yonundeki istek, gerekse genel bir 
anlatim bigimi olarak her kissanin sonunda, anlatilanlarda pek gok bireysel-toplumsal dersler ve 
ogutler bulundugunun dile getirilmesi, Kur'an'in 'butuncul tarih anlayisi' olusturmaya ozel onem 
vermesi agismdan son derecede onemlidir. Toplumlar, yasamis olduklan donemde ortaya gikan 
olaylar ve durumlara gore davranis bigimleri belirlemislerdir. Onlar, bazen dogruyu bulmus bazen 
yanilgiya dusmus, sonugta herkes yaptigmin karsihgini bulmus, kendi hesabini vermistir. TarihT 
olaylann dogru bigimde anlasilmasi ve yorumlanmasi, her olayin kendisine ait baglami ve ozel 
kosullannin gok iyi bilinmesini gerekli kilmaktadir. Bunun igin tarihgi bu durumu asla goz ardi 
etmemeli, yorumlarim on yargilan ve yetersiz arastirmalan belirlememelidir. Farkh zaman ve 
kosullann ortaya gikardigi olaylan ust uste koyup, her zaman ayni sonuglann gikacagini dusuncesinin 
yanlishgi ve gergeklerle uyusmadigi ortadadir. Butunlugunden kopartihp yuzeysel benzerligine 
bakilarak bir olay, gorus veya temayi farkh alanlara tasimak yaniltici sonuglar dogurabilmektedir. 

Kur'an'in tarih anlayisi, insan tabiatinm derinlemesine anlasilmasi uzerine kurulmaktadir. 
Tarihte gegerli olan yasalan tanimak, gergekte insani tanimak demektir. Cunku insan tabiatinm 

167 



olumlu ve olumsuz yonleri, gokmekte ve yukselmekte olan toplumlann tarihlerinde kendini agikga 
gostermektedir. Kur'an, gerek gokus surecini baslatan ve gerekse bu sureci durdurup yukselisi 
saglayan temel toplumsal ilkeleri, tarihten segtigi orneklerin igine serpistirerek, insani ve onun sosyal 
hayatini ilgilendiren ve etkileyen bir olgu iginde anlatmaktadir. Gegmis toplumlann yapip ettikleri 
konusunda bir dizi yorumlar getiren Kur'an, bunlan dogru bir bigimde anlama noktasinda da insana 
gagn yapmaktadir. Bu yorumlar bir araya getirilip, butuncul bir bakis agisiyla ele alinacak olursa, bir 
toplumun tarihT gizgisini etkileyen ve ona sekil veren etkenler ortaya gikacaktir. Bunun igin de, genel 
olarak tarihsel surece egemen olan ilkeler butunune ulasabilmeyi arzulayan tarih felsefelerinin, 
yalnizca bir tek toplumu degil, birgoklanni hesaba katmalan ve buna gore ilkelerini tespit etmeleri 
gerekecektir. 

Kur'an, bir degil birgok gegmis toplumun gokus ve yukseli§ini hesaba katarak, bu konuda genel- 
geger ilkeler ortaya koymaktadir. Bu ilkeler geregince Kur'an, oncelikle ilk hitap ettigi toplumun 
yasadigi bolgenin ve onun gevresinde yer alan diger ulkelerin tarihlerinden evrensel nitelikli orneklere 
basvurmaktadir.3 Kur'an bu orneklerden yola gikarak, gegmiste yasayan medeniyetlerin arastinlarak, 
gunumuze verilmek istenen mesajlann dogru algilanmasini ve buna gore yasanan hayatin yeniden 
gozden gegirilerek, yapilan yanlisliklann duzeltilmesini istemektedir. 

Gegmisin anlasilmasi, bugunun ve gelecegin de daha iyi anlasilmasini saglayacaktir. insanin 
degisik zamanlarda neler yapip ettigi, dim ve kulturel durumu, basanlan, surgmeleri, yukselisleri, 
yikihslan, kisaca insanin gergeklestirdigi her seyin arastinlmasi ve bunlardan gerekli mesajlann 
ahnmasi gerekmektedir. Gegmis, gogu kere bugunumuzu etkilemektedir. Qunku tarih, sureklilik ve 
degisim ilkelerinin karsihkh etkilesimlerinin bir urunudur. Baska bir deyisle tarihT olaylann ortaya 
gikisinda bir rastgelelik yoktur ve tarihT alan da rastlantilara gore degil, belli yasalar gergevesinde 
yurumektedir. Ortaya gikan her olayin gerisinde onun oyle olmasmi gerektiren kosullar ve 
yonlendirmeler bulunmaktadir. Kur'an, insanin tarih igindeki yuruyusunden ornekler sunarken, onun 
tarihin akisini belirleme, bu akisa mudahale etme ve degistirme gucune atifta bulunmakta, onun 
kimligini belirleyen, koruyan, varligini garanti altina alan ve bilincini ortmeyen bir gizginin iginde tutmak 
istemekte ve bunun igin de degisme ve sureklilik olgusuna hayatT bir onem vermektedir. 

Kur'an, bireysel gergeklige verdigi onem kadar toplumsal gergeklige de onem vermekte ve 
toplumlar igin ortak bir tarihten, bilingten, anlayistan, duyarhhktan, tavirdan, ortak bir sevap ve gunah 
defterinden soz etmektedir. Qunku her insan/toplum kendi ozgun bilincini, kriterini, dusunme, anlama 
ve algilama bigimini olusturabilmekte ve bu yonuyle diger fertlerden ayirt edilebilmektedir. Eger bir 
topluluk, dusunce ve eylem planinda, tek bir toplumsal dusunceye sahip olmussa, artik yavas yavas 
tek bir insan haline gelmeye baslamis demektir. Bu durumda o insanlarm mutluluklan ve uzuntuleri, 
tek bir insaninki gibi olmaktadir. 

I. Yeryuzunun Sahipligi ve Yonetim 



168 



Kur'an'da, bir toplumun/milletin yerini digerinin almasi anlaminda bir degisimden soz edilir. Bir 
milletin yerine digerinin gegmesi veya varliginm sona ermesi, her zaman o toplumun kulturunu, 
medeniyetini ve butun uyelerini kaybetmesi anlamina gelmemektedir. Bu, bazen onlann maddT ve 
manevT varliklannin birlikte tarihin gegmis sayfalannda bir ibret levhasi olarak kalmasi, yerini 
yenilerine birakmasi, bazen de kazandigi her turlu gug, yetki ve imkani geregince kullanamayan bir 
toplumun yasanan dunyada etkinligini yitirmesi bigiminde olabilmektedir. Burada toplum, kendisine 
ozgun etkinligini ve 6z kimligini olusturan degerleri, ayn bir medeniyet olarak kalma durumunu 
koruyamamaktadir. Her iki tur degisim de bir toplumun bireysel ve toplumsal sorumluluklanm yerine 
getiremedikleri durumlarda soz konusu olmaktadir. Kur'an'da sorumluluklarimn gereklerini yapmayan 
toplumlann yerine baska bir toplumun getirilecegi,4 bunun gegmiste boyle oldugu gibi bundan sonra 
da boyle olacagi belirtilmekte5 ve tarihten ornekler verilmektedir.6 Burada Nuh, Hud'un toplumu Ad7 
ve daha sonra Salih'in toplumu Semud'un8 adlan agik olarak amlmakta ve onlardan sonra diger 
toplumlar igin de ayni seyin soz konusu oldugu haber verilmektedir.9 

Kur'an'da bir toplumun yerine bir baskasinin getirilmesi, Mekkeli musriklere seslenilen ayetlerde; 
onlardan once gegmiste peygamberlerine inanmayan nesillerin bu davramslan, kendilerini yok olusa 
goturecek bir zulum olarak degerlendirilmektelO ve onlar, peygamberlerini yalanlamayi surdurmeleri 
halinde ayni olumsuz sonugla karsilasabilecekleri konusunda uyanlmaktadir:11 

"Sonra onlann ardindan, nasil davranacaginiza bakmak igin, sizi yeryuzunde onlann yerine 
gegirdik".12 

Hz. Muhammed'in yaptigi gagnnin ilk muhataplan konumunda olan Mekke toplumuna, bu ayetin 
ifadesine gore, peygamberleri onderliginde onemli bir tarihT misyon gegmisten devredilmis olmaktadir. 
Burada, onlann sahsinda ayni zamanda butun insanliga da seslenilmekte13 ve gegmis toplumlann 
yok olusundan sonra, 14 yeryuzunun sahiplerinin kimler olacagina bakilacagi ve her donemde bu 
sahipligi onun gereklerini yerine getirenlerin yapabilecegi vurgulanmaktadir. Bu toplum yerine 
gegirildigi toplum gibi benzer olumsuzluklara dusecek mi? Gegmisten gerekli dersi alip yuklendigi bu 
onemli gorevin sorumlulugunu tasiyarak varhgini surdurebilecek mi? Bir toplumun ayakta 
kalabilmesinin temel kosulu, iste bu sorulara verilebilecek cevaplarla yakinen ilgilidir. Toplumlann 
sorumluluklanm yerine getirip getirememe noktasinda denenmesi, izlenmesi, gozetim altinda 
tutulmasi ve buna gore sonucun belirlenmesi butun toplumlar igin gegerli olan bir yasa bigiminde 
karsimiza gikmaktadir: 

"Andolsun, Zikir'den sonra Zebur'da, yeryuzune ancak salih kullanmin mirasgi oldugunu 
yazmistik".15 

Kur'an, dunya ile ahiret arasinda birbirini gerektiren ve birbirinin devami olan baglantinm 
bilincinde olunmasim istemistir. Buna uygun yorumlar yapmayi aliskanhk haline getiren mufessirler, 
ayette gegen 'arz' sozcugunun kapsamma her iki hayati da almislardir. Salih kullann sahip olacagi arz 
konusunda, burasi cennet yurdudur denilmistir.16 

169 



Dunya arzina gelince orasi, hem salih, hem de salih olmayanlar igindir. Bu goruse gore arz ile 
dunya topragi, yeryuzu kastedilmektedir. Cunku Allah'in, inanan ve salih amel yapan kullanni 
yeryuzune sahip kilacagi,17 onu kullanndan diledigine verecegine iliskin sozu bulunmaktadir.18 
Burada her iki anlami da inanip, salih amel isleyenlerin sahsinda toplamak mumkundur. Buna gore 
onlar, hem iginde yasadiklan dunya arzina, hem de ahirette cennet yurduna sahip olacaklardir. 

Bu gifte mujde ise, butun ilahT kitaplarda yer almakta ve onlann ogutleri, toplumlan kotu 
ahlaktan, olumsuz gidisattan kurtanp yuceltmekte ve onlan, inancini salih amelleriyle butunlestirmis, 
birbirini seven, birbirine guvenen ve biribirine kenetlenmis durumda bir basandan digerine kosan 
ornek birtoplum yapmayi hedeflemektedir.19 

Allah'in insan igin on gordugu ve gaye olarak gosterdigi yuceliklere erismenin yolu, inanip durust 
ve erdemli davranislar ortaya koymabilmektir. Burada ortaya gikan sonug sudur: 'Yeryuzune salih 
kullann mirasgi olmasi', butun ilahT kitaplann sundugu temel ilkedir. 

1. Osmanh Bilim Adamlarimn Dusuncesi 

Yeryuzunun sahipligi ve yonetimini elinde bulundurma konusundaki ilkeleri belirleyen, yukanda 
ana gizgilerini vermeye gahstigimiz ayetlerin degerlendirmesinde Osmanh tarihgileri, Osmanh 
toplumunu ve sultanlanni, yeryuzunun sahipligine hak kazanmis kimseler olarak gormektedirler. Hatta 
onlarda Osmanogullarimn, yeryuzunun sahiplik ve yonetimi igin Allah tarafindan gorevlendirilmis bir 
sulale oldugu dusuncesi bile bulunmaktadir. Qunku onlar, gegmis toplumlann aci deneyimlerinden 
ders almasim bilmisler, onlann durumuna dusmemislerdir. Bu toplum, gorevlerinin geregini basanyla 
yerine getirmis, yoneticileri de yuklendikleri tarihT sorumlulugun bilincinde olarak toplumlarim 
yonetmislerdir. Osmanh tarihgileri arasinda hakim olan bu dusuncenin birgok Osmanh alimi tarafindan 
da benimsendigini gorebilmekteyiz. Biz burada onlann bu anlayislanni, yeryuzunun sahipligini ve 
yonetimini elinde bulundurmamn ilkelerini belirleyen ayetlerin yorumladiklanna nasil tasidiklanni, 
onlann hangi gerekgelerle bu ayetlerden kendi toplum ve yoneticilerine isaretler gikardiklanni 
gostermeye gahsacagiz. 

Bursah Mehmed Tahir (6. 1925), bu konuda Osmanh alimlerinin dusuncesini paylasmis ve 
onlann eserlerini de bu noktada kendi goruslerini destekleyen kaynaklar olarak gostermistir. O, 
'yeryuzune salih kullann varis olacagini'20 ilan eden soz konusu ayetin, Kur'an'in gelecekle ilgili 
isaretlerinden biri sayildigini belirttikten sonra sunlan soylemistir: "Bu ayette Osmanh sultanlanna ve 
onlann saltanatlannin kiyamete kadar surecegine isarette bulunulmaktadir. MuhyiddTn ibn Arab? (6. 
1240) §ecere-i Nu'maniyye adh eserinde, AbdulganT NablusT (6. 1731) el-Ebyatu'n-Nuraniyye ft 
Muluki'd-Devleti'l-Osmaniyye ve BosnavT AN Dede Risale-i intisariyye adh eserlerinde yukandaki 
ayete bu yonde yorumlar getirmislerdir.21 Bereketzade ismail Hakki, Necaib-i Kur'aniyye adh 
eserinde ayni ayet hakkmda genel bir degerlendirme yaptiktan sonra, §am Muftusu Hamza Efendi'nin 
de el-Burhan ala Bekai Mulk-i BenT Osman adindaki eserinde bu ayetin Osmanh sultanlanna isaret 



170 



ettigini belirttigini ve bu konuda Hz. Peygamber'in sozlerinden de gikanmlar yaparak genis bilgiler 
verdigini belirtmektedir.22 

Osmanh doneminin tamnmis mufessirlerinden SihabuddTn Mahmud AlusT (1802-1854), Kemal 
Pasazade'nin bu ayetten, Yavuz Sultan Selim'in (1512-1520) Misir'i fethedecegini gikardigini 
soylemektedir. Yavuz Sultan Selim, Misir Memluklu Sultani Kansu Gavri (6. 1516) He savasmayi 
dusundugij bir sirada, bu ayet ona manevT destek saglamisti.23 Kansu Gavri, halkina haksizlik 
yaptigi gibi, Osmanli'nm dusmanlanyla da isbirlikgiligi yapiyordu.24 Kur'an'in ortaya koydugu 
toplumsal yasaya gore, yeryuzunun bozgunculann elinden ahnip verasete layik, hilafete ehil, 
salahiyetli kimselere verilmesi gerekiyordu.25 Yavuz, soz konusu ayetin muhatabi olarak kendisini 
goruyordu. Ayetin yaptigi hatirlatmayla, artik sorumlulugunu yerine getirmenin zamaninin geldigine 
karar vermisti. Onun dusuncesine gore bu ayet, yapacagi bu seferde basanya ulasacagini da 
mujdelemekteydi. ibn Kemal bu ayetten gikardigi isaretle, Misir'i fethedecegi mujdesini Yavuz'a 
vermistir. Alusi, onun bu mujdenin gergeklestigini belirttikten sonra, bunun meshur bir kissa oldugunu 
soylemistir.26 Yavuz'un buyuk ordusu, 1516 yihnda Mercidabik denen yerde Kansu Gavri ile 
karsilasmis ve ayetten gikartilan zafer mujdesi gergeklesmistir.27 

Yavuz Sultan Selim'in "yeryuzune ancak salih kullanmin mirasgi olacagini" belirten ayeti, Arap 
ulkelerine yapacagi seferde basanya ulasacagma iliskin mujdeler gikarmasinin nedenlerini ortaya 
koymasi agisindan, Hoca Sa'deddTn Efendi'nin (1536-1599) babasi Hasan-Can'dan naklen anlattigi, 
Kapuagasi Hasan Aga'nm gordugu ruya ve Sultan'in degerlendirmeleri oldukga onemlidir. Kapuagasi 
Hasan Aga, Hasan-Can'a ruyasmi soyle anlatir: "Esiginde oturdugumuz kapiyi hizh hizh galdilar. 'Ne 
haber var' diye ileriye bakip kapiya vardim. Kapi, bir adamin giremeyecegi kadar biraz agilmisti. Etraf 
sankh nuranT kimselerle dolmustu. Hepsi de silahli ve elleri bayrakh mukemmel sahislar. Kapinin 
dibinde elleri sancakh dort nuranT kimse duruyordu. Kapiyi vuranin elinde Padisah'in ak asancagi 
vardi. Bana dedi ki: Bilir misin neye gelmisiz? Ben de: Buyurun! dedim. Dedi ki: Bu gordugun kimseler 
Rasulullah'm ashabidir. Bizi o gonderdi ve Selim Han'a selam ederek buyurdu ki: 'Kalkip gelsin ki, 
Harameyn hizmeti ona buyuruldu'. Gordugun bu dort kisiden, bu Ebu Bekr-i Siddiyk, bu Omer'ul 
Faruk, bu Osman-i Zi'n-Nureyn'dir. Seninle konusan ben ise AN bin EbT Talib'im. Var Selim Han'a 
soyle dedi ve kayboldular..." Hasan-Can, bu ruyayi Padisah'a anlatinca o soyle demistir: "Sana 
demez miyiz ki, biz birtarafa emir verilmeden hareket etmemisizdir...".28 

AlusT, ayetlerden bu tur isaretler, anlamlar gikartilabilecegini soyledikten sonra, "Rumlar, 
(Araplann bulundugu bolgeye) en yakin bir yerde yenilgiye ugradilar."29 ayetinden ibn Barracan'in, 
SalahaddTn EyyubT'nin Kudus'u fethedecegini gikardigini soylemistir.30 Bursali ismail Hakki'da (6. 
1725) Ruhu'l-Beyan adh tefsirinde bu ayetin, 1187 yihnda SalahaddTn'in Kudus'u fethedecegine isaret 
ettigi yolundaki goruslere yer vermistir. Bursali, Sa'deddTn HamevT'nin soz konusu ayetten Timur'un 
1397 yihnda Rumlan yenecegini gikarttigini da s6ylemektedir.31 Mufessirlerimiz, Kur'an'in onemle 
uzerinde durdugu ve surekli hatirlatma geregini duydugu, soz konusu toplumsal yasaya atifta 
bulunarak ayeti bu sekilde yorumlamislardir. Ayetlerden, burada adi belirtilen tarihi olaylara isaretler 

171 



gikarmakta sakinca gormeyen mufessirler, son dinin mensubu olan toplumlan, artik yeryuzunun 
sahipligini eline gegirmis toplumlar olarak dusunmekte veya yorumlanyla okuyuculannda boyle bir 
izlenim birakmaktadirlar. 



2. Osmanh Bilim Adamlannin Devlet Baskanlanna Bakisi 

Osmanh Devleti'nin bilim, kultur ve siyaset alamnda guglu oldugu donemlerde yasayan, 
alimlerin, ozellikle de Musluman tarihgilerin paylastigi dusunceye gore Osmanh, doneminde dunyanm 
tek hakim gucuydu. Onlan bu anlayisa iten adi gegen alanlarda gosterilen ustun basanlardi. Onlar bu 
dusuncelerine, bir mesruiyet zemini olarak gordukleri dim dayanaklar bulmakta da gecikmemislerdi. 
Dininin iki temel kaynagi olan Kur'an ve Sunnet'in isaretlerine gore Osmanh sultanlan, yeryuzunun 
halifeleriydi, yoneticileriydi. Onlar, bu gorev ve yetkiyi alemin yoneticisi olan Allah'tan alarak milletinin 
basina gegmislerdi. Qunku saltanat Allah'in takdiri ile oldugu igin bu gorev onlara Allah tarafindan 
verilmisti. Sultanlar bu nobeti dogrudan Allah'in son elgisi Hz. Muhammed'den devralmislar ve bu 
gorevi hakkiyla yerine getirmisler, islam kubbesinin direkleri olmuslar, aleme nizam vermislerdi. Onlar 
bu gorevi Allah'in kendilerine ozel bir vergisi olarak dusundukleri igin, kendilerini zamanlarmdaki diger 
sultanlardan daha ustun ve ayncahkh kabul ediyorlardi. Donemin buyuk tarihgisi ve mufessiri Kemal 
Pasazade de, (6. 1534) bu anlayistan yola gikarak kendi donemine kadar gelen turn Osmanh 
sultanlanni halife, Osmanh saltanat makamini da, hilafet makami olarak gormustur.32 Boyle bir bakis 
agismin arka planinda, islam'a itaat ile sultana itaati ozdeslestiren bir dusuncenin bulundugunu 
soyleyebiliriz. Biz bu anlayisi siyasetin saglam zemin arama girisimleri olarak degerlendirebiliriz. 

islam tarihinde ortaya gikan farkh siyasT ve dint anlayislar, Musluman toplum nezdinde kabul 
gorebilmek igin surekli din? referanslardan, Kur'an'dan ve Sunnet'ten yardim almak istemislerdir. 
Ancak buradaki durumun digerlerinden biraz farkhhk gosterdigini dusunuyoruz. Bu dusuncenin 
donemin butun ilim adamlannca benimseniyor olmasi, Osmanh sultanlannin boyle bir anlayisi 
alimlere dikte ettirmedigini de gostermektedir. Qunku onlar, bu konuda sultanlanyla ayni dusunceyi 
paylastiklanni eserlerinde agikga dile getirmektedirler. Belki de bunda ilim ve irfan uzerine kurulan 
Osmanh Devleti'nin temelindetum ulemanin harcmin bulunmasi onemli biretkendir. 

Mohag Fetihnamesi'nde KanunT Sultan Suleyman'in (1520-1566) bu anlayisi: "Benim de, 
RabbanT ilhamlann yeri olan padisahhgimin muzaffer gehresi parlak gonul aynasinda: "Rabbinizin 
dusmanlannizi yok etmesi ve yeryuzunde sizi onlann yerine gegirmesi umulur"33 ayeti agikga 
gorulmus ve cihanin bekgisi gonul aynamda yukselen saadetin yuzii: "Allah onlann yerlerine, 
yurtlanna, mallanna ve ayak basmadiginiz topraklara sizi mirasgi yapti"34 ayeti gun gibi meydanda 
ve apagik oldu35 sozleriyle, gok agik bir bigimde kendini gostermektedir.36 

Osmanh doneminin buyuk seyhulislami, mufessiri Ebussuud Efendi'nin (6. 1574) KanunT'nin 
olumu uzerine yazdigi mersiyedeki: "Yildirim sesi mi, yoksa Sur'a mi uflendi ki dunya bu duduk 

172 



sesiyle ginlamaktadir." Sozleriyle, onun KanunT'ye olan sevgisini, saygisini ve gonulden baghhgini dile 
getiren: "Gergekten cihan padisahimn gozu hakki gorur."37 sozleri de Osmanh alimlerinin sultanlanna 
bakis agilanni yansitan agik orneklerdir. 

Osmanh sultanlanni, dunyada huzur ve guveni saglayan, adaleti yerlestiren, bozgunculugu 
ortadan kaldirmayi amag edinen erdemli kisiler olarak goren Hoca Sa'deddTn Efendi, onlar hakkindaki 
dusuncelerini ayetlerden de isaretler gikartarak soyle dile getirmektedir: "...Mutlu adlanni tasiyan 
muhurleri: "Gergekten Allah, adaleti, iyilik yapmayi...emreder."38 buyrugu ile suslenmistir. Onlar, 
devletlerinin sancaginin uzerine: "Zafer ve yardim ancak aziz hakim olan Allah katindandir."39 ayetini 
yazmislardir. Bir gergektir ki, Ulu Tann Hulefa-i RasidTn'in guvenle dolu devirleri gegtikten sonra... 
saltanat duzgusunde soylan sonsuza kadar surecek olan Osmanogullarimn ulasmis olduklan yuce 
mertebeye ne kimseyi yukseltmis, ne de bunlara verilen gug, bir devletliye nasip olmustur.40 O, 
"Allah, kullanna her bakimdan yardimcidir."41 sozunun geregine gore; ulkeleri korumak, Allah'in 
kullanni kayirmak, adalet ve bansi yaymak igin bahtlan guzel bu padisahlan, hak yolda pek gok 
savaslar veren bu hakanlan ortaya gikarmistir. Basanyi kendilerine yoldas eden bu boluge i'la-yi 
kelimetullah ile yuce yolda yardimci olmus, onlan mutlu kilmistir.42 

Ahmed Cevdet Pasa da (1822-1895) Tarih'inde ayni anlayisi §u garpici sozleriyle ortaya 
koymaktadir: "Osmanh Devleti'nin ortaya gikmasi ile islam devleti yenilenmis asIT halini bulmustur."43 
"...islam devleti kaybolmus iken hamdolsun Osmanh saltanati san ve sevketle zuhur edip, islam 
ulkelerini nura bogmustur".44 

Osmanh alimleri Kur'an'daki devlet-toplum iliskilerini idealize eden ayetleri bu anlayistan 
hareketle yorumlamislardir. Sultanlan ve alimleriyle Osmanh, yeryuzunun sahipligi ve yonetimine tek 
ehliyetli kendilerini gormuslerdir. Onlann bu dusuncelerini dogrulayan basta Kur'an'in bu isi 
gergeklestirebilmek igin saydigi niteliklerdir. Onlar, Hz. Peygamber'in konuya sozlerinden de destek 
almislardir. Onlann bu nitelikleri tasidiklanna ve Allah'in yukledigi bu yuce gorevi basanyla yerine 
getirdiklerine tarih tanikhk etmektedir. Onlann dint anlayislan da bu dusunce ekseninde olusmus, 
dunya gorusleri de buna gore sekillenmistir. Boyle bir yaklasim tarzinm dogal bir sonucu olarak onlar, 
neredeyse Kur'an'in butun ayetlerini, Osmanli'mn tarih igindeki yuruyusuyle ilgili gormuslerdir. Daha 
agik bir soyleyisle, Kur'an ayetlerinin sundugu mesajlan kendi dunyalanna, yasadiklan olaylann igine 
dogrudan tasiyabilmekte ve olaylan anlatirken yer verdikleri ayetlerin sanki kendi durumlarim 
agiklamak uzere indigi duygusunu okuyuculannda uyandirabilme basansini gosterebilmektedirler. Bu 
tur yorumlann en ilging orneklerini Osmanh tarihgileri vermistir. Onlar, orduyu savasa isteklendirme ve 
manevT gug kazandirma noktasinda Kur'an ayetlerine basvurduklan gibi, savasin seyrini anlatmada 
da ayni kaynaktan yardim almakta ve olaylann rengine oldukga baskin ilahT bir renk vurma gayretinde 
olmaktadirlar.45 

II. Yeryuzunde Yonetimin El Degistirmesi 



173 



Kur'an'in tarihT anlatimlannda toplumlann tarih sahnesinden gekilmesinin iki sekilde 
sunuldugunu daha once belirtmistik. Birinde toplum, medeniyeti ve butun bireyleriyle yok olup gidiyor, 
digerinde ise maddi anlamda varhgini surduruyor, ancak yasadigi dunyada etkinligini ve sayginhgini 
yitiriyordu. Bu tur bir yok olusta toplum kendisine, kultur ve degerlerine yabancilasmakta, olaylann 
akisina yon verme yetkisini, bilim ve teknige katkida bulunma gorevini baskalanna devretmis 
olmaktadir. Boyle bir toplum, hayatm her alaninda uretici olmaktan gikarak, tuketici konumuna 
dusmekte ve bunun sonucu olarak; sosyal, ekonomik, politik, bilimsel ve teknik alanda uretici olan 
toplumlann gudumune girmektedir. Artik bundan sonra kendisi hakkinda karar verecek, konumunu 
belirleyecek olanlar, yetkisini devrettigi toplumlar olmaktadir. Boyle bir durum, toplumun kendisinin 
yaptigi bilingsizge davranislannin dogal sonucu olarak ortaya gikmaktadir; yani, kendi sonunu 
hazirlayan, butun etkinlik alanlarmi kaybederek bu anlamda omurlerine son veren toplumun bizzat 
kendisidir. Qunku kendi varhgi ve etkinligi hakkinda yeterli bir bilince sahip olamayan bir toplum; diger 
toplumlann etkisi altina girmeye ve onlann niteliklerine uymaya aday toplum demektir. Butun karsi 
etkilere kendisini agan bir toplumun, bu etkiler yuzunden yalnizca kendisine ozgun olan benligi 
sarsilmakta ve manevT varhgi ortadan kalkma tehlikesiyle karsi karsiya kalmaktadir. 

Kur'an'da gorev ve sorumluluklanni yerine getirmeyen toplumun yerine baskasinin gegmesi, 
toplumsal bir yasa bigiminde sunulmaktadir. Yeryuzune sahiplik etme anlaminda hilafetin el 
degistirmesi, bir toplumun yerine digerinin gegmesi konusuna iliskin ayetler, mufessirlerin kimliklerine 
gore farkh yorumlara konu olmustur. Onlar bu konudaki toplumsal yasayi ortaya koymaktan ziyade, 
bu yetkiyi eline gegiren toplumun kirn oldugunu belirleme gayretinde olmuslardir. Osmanli mufessirleri 
arasinda da soz konusu ayetleri ayni anlayis gergevesinde yorumlayanlar olmustur. Burada oncelikle, 
yorumlannin dayanaklanni agik bigimde ortaya koyan Osmanli mufessirlerinden ornekler verecek, bu 
arada digerlerinin goruslerine de deginecegiz. 

1. Genel Degerlendirmeler 

Kur'an, gagnda bulundugu ilk toplumu yasadigi bolgenin mirasgisi olarak gorur. Gegmiste bu 
bolgede yasayip varhgini surduremeyerek tarihin sayfalanna gomulen toplumlann adlanni anar, hayat 
hikayelerinden ders gikartilmasi gereken kesitlerin resmini gizer. Onlann arkada biraktiklan, 
sahipsizlikten harabe haline gelen tarihT eserlerine dikkatle bakilmasim ister. Bunlann sahiplerine ne 
oldu, neyi yaptilar veya yapmadilar ki, varhklanni koruyamadilar? Bu sorulara bulunacak cevap, bir 
toplumun yeryuzunun sahipligini elden birakmadan, varhgini kesintiye ugratmadan ayaklan yere 
saglamca basan bir toplumun olusturulmasim saglayacaktir. Verdigi bu orneklerle Kur'an, tarihin 
yasayan insanlara mesajini ulastinr. ilk muhataplarimn sahsinda butun insanlara seslenir. Bu konuda 
Kur'an'in Arap toplumuna en siddetli uyansi, onlann Tebuk Seferi (630 H.) ile ilgili tutumlan nedeniyle 
yapihr. 

iran karsisinda zafer kazanan Bizans, gunden gune buyuyen bir gug, bir tehlike olarak gormeye 
basladigi islamiyet'in bu hizini kesmek igin girisimde bulunmaya baslamis ve Hristiyan Araplan da 
yanina almisti. Muslumanlann kuzeylerinde olusturulan bu gucu dagitmasi gerekiyordu. Hz. 

174 



Peygamber ordu hazirlama girisimlerine baslamisti. Ulkede mushis bir sicak ve kitlik vardi. Bu durum, 
halkin evini barkini birakip savas gagnsina uymasini guglestiriyordu. Bu durumu degerlendiren 
munafiklar bulunmaz bir firsat yakalamisti. Onlar, "Sicakta savasa gitmeyin."46 diye baskalanni da 
sefere katilmaktan alikoymak istiyorlardi.47 Kur'an'da, Arap toplumunun Tebuk Seferi'ne karsi 
takindiklan olumsuz tavirlar nedeniyle gundeme gelen, bir toplumun digeriyle degistirilmesi durumu 
soz konusu edilmektedir: 

"Ey inananlar! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda savasa gikin' dendigi zaman yere gokup kaldiniz. 
Ahireti birakip, dunya hayatina mi razi oldunuz. Oysa dunya hayatinin gegimi ahirete gore pek az bir 
seydir. Cikmazsamz, Allah size can yakici bir azapla azap eder ve yerinize baska bir millet getirir. 
Ona higbir zarar veremezsiniz. Allah her seye kadirdir"48 

Tebuk Seferi'ne Hz. Peygamber'le birlikte katilmak istemeyenler bu ayette siddetle kinanmakta 
ve onlann elem verici bir azaba ugrayacaklan belirtilmektedir. Mufessirler burada kendisiyle tehdit 
edilen azabm, ahiret49 mi yoksa dunya azabi50 mi olacagi konusunda farkli gorusler ileri 
surmuslerdir. Buna gore Allah, boyle davranan kimseleri kitlik, sefalet, baski ve esaret gibi acikh 
durumlarla karsilastirmak suretiyle, onlan henuz dunyada iken cezalandiracak ve yok edecek, 
yasadigi dunyada etkinligini kaybettirecektir.51 

Oncelikle indigi donemin toplumuna hitap eden bu ayet, kapsami agismdan her donem igin 
gegerli olan bir ilkeye de isaret etmektedir. Gerektigi durumlarda ulkesine ve toplumuna yonelebilecek 
tehlikelerden korunmak amaciyla, birtakim dunyevT endiselerin tuzagina dusup savasi goze alamayan 
toplumlar, tarih boyunca ozgurluklerini koruyamamislar ve baskalannin boyundurugu altina girerek 
kaybetmekten korktuklan her seylerini kaybetmisler ve zillet iginde yasamaya mahkum olmuslardir. 

Mufessirler, Tebiik Seferi'ne gikmak istemeyen, Araplann yerine getirilecegi belirtilen toplum 
hakkinda gesitli gorusler one surmuslerdir. Onlar tabiun,52 Farshlar, Yemenliler veya bu ayetin 
nuzulunden sonra musluman olanlar toplumlardir.53 Ayette kavm sozcugu mutlak anlamda gegtigi 
igin bu toplumun, tasidigi gorev ve sorumlulugunun bilincinde olan ve gereklerini yerine getiren bir 
toplum veya toplumlar olmasi muhtemeldir.54 

Bu turden bir degismeye isaret edilen ayetlerden birinde de soyle denilmektedir: "Eger yuz 
gevirecek olursaniz, yerinize baska bir toplum getirir de, onlar, sizin gibi olmazlar".55 Ayni konuya 
isaret eden diger bir ayette de durum soyle ifade edilmektedir: "Ey inananlar! Sizden kirn dininden 
donerse, bilsin ki Allah, yakinda oyle bir toplum getirecek ki, O onlan sever, onlar da O'nu severler. 
Onlar, muminlere karsi algak gonullu, kafirlere karsi onurludur. Bunlar, Allah yolunda savasmaktan bir 
an geri kalmazlar ve kinayanin kinamasindan da korkmazlar. Bu, Allah'in diledigine bagisladigi 
lutfudur. Allah'in lutfu genistirve herseyi bilir".56 Bu toplulugun da; isyancilarla savasan Ebu Bekir ve 
arkadaslan, Ensar, Yemenliler, Farshlar, Hz. AN ve arkadaslan olduguna dair rivayetler 
bulunmaktadir.57 



175 



Mufessirler tarafindan adi konulan toplumlann, iginde yasadiklan donemler igin ayette belirtilen 
nitelikleri tasidiklan dusijnulebilir. Ancak bu ayetin kapsami daha genistir ve her donemde, bu 
nitelikleri tasiyan toplumlan igine almaktadir. Hoca Sa'deddTn Efendi, bu ayette Allah'in ovgusu ile 
sereflenmis olan toplumun, basta yoneticileri olmak uzere Osmanli Turkleri oldugu diJsuncesindedir. 
Ona gore Allah'in bu buyrugu, sonsuz olan kerem hazinelerinden gikartilmis tek bir pirlantadir. Dinin 
gereklerini yerine getirme, torelerini egemen kilma yolunda da bu tutum, onlann samna uygun 
dusmustijr.58 

2. Turklerle ilgili Degerlendirmeler 

Turkler, Musluman oluslanyla birlikte islam'a gok siki sahiplenmisler ve islam'in yayilmasinda 
ve ayakta tutulmasinda var gugleriyle gahsmislardir. Boyle bir tarihT birikimin sonunda Osmanli 
alimleri artik yeryuzunun sahipligi ve yonetimine kendilerini layik gormuslerdir. Onlar, Muslumanhk 
sonrasi tarihlerinin higbir doneminde, Tebuk Seferi'ne katilimda gosterdikleri gevseklik nedeniyle, 
Kur'an'in Araplan elestirdigi, kinadigi davranislan asla gostermediklerine inanmaktadirlar. Bunun igin 
yerilen degil, ovulen niteliklere sahip birtoplum olusturduklanni ispatladiklan dusuncesiyle, kendilerini 
Kur'an'in isaret ettigi ve yeryuzunun sahiplik ve yonetimine aday olarak gosterdigi toplum olarak 
gormuslerdir. Osmanli alimlerinin ortak gorusunun sozculugunu de, XVII. asir Osmanli 
mufessirlerinden VanT Mehmed Efendi (6. 1685), Araisu'l-Kur'an adli eserinde ustlendigi soylenebilir. 
istanbul'un guzel bir semtine "Vanikoy"e59 ismini veren VanT, Tevbe suresi 39. ayetini iste bu bakis 
agisi ile yorumlamaktadir. Onu, bu kadar agik ve aynntih bigimde alimlerin bu genel kanaatini Kur'an 
tefsirine yansitan ilk kisi olarak degerlendirebiliriz. Onun Araisu'l-Kur'an'da verdigi, biraz sonra sizlere 
sunacagimiz ve konumuzun akisini agirlastiracagi endisesiyle bir bolumunu de dipnota tasidigimiz 
bilgiler, butunuyle Tevbe suresi 39. ayetinin yorumudur. 

Van? Mehmed Efendi, Hz. Peygamber'le Tebuk Seferi'ne gikmaktan kaginan kimselerin azaba 
ugratilma uyansmi; dunyada dusmanlarimn kendilerine ustun gelecekleri, ahirette de yakici bir azabla 
karsilasacaklan seklinde, diger tefsirlerde de yer alan bilgileri aktardiktan sonra, "yerinize baska bir 
millet getirir" ifadesinde, Araplann yerine getirilen milletin Turkler oldugunu belirtmistir.60 O, bu 
gorusunu, Turklerin islam dinine hizmetleri ve tarihte dusmanlanyla yapmis olduklan mucadelelerde 
saglamis olduklan basanlan ornek gostererek desteklemeye galismakta ve eski Turk, Selguklu ve 
Osmanli tarihinden ornekler vermektedir. Emeviler ve Abbasiler tarafindan birgok fetih girisimlerinde 
bulunulmasina ragmen, istanbul'un fethinin Osmanlilar tarafindan gergeklestirilmesini de bu 
baglamda ele almaktadir.61 

Vani Mehmed Efendi Turklerle ilgili olarak, bazi Turk tarihlerinde de yer alan gorusleri, yukanda 
gegen ayetin bir yorumu olarak Kur'an tefsirine aktarmasi bakimindan Osmanli mufessirleri arasinda 
onemli bir yere sahip olmustur. Kendisinden once bazi Osmanli mufessirlerinin, tefsirlerde yer alan 
Turkler aleyhindeki mesnetsiz fikirleri tefsirlerine aynen aktanldiklarini da hesaba katarsak, onun bu 
konudaki goruslerinin orjinalitesi daha da iyi anlasilacaktir.62 Onun Araisu'l-Kur'an adli tefsirinde 
Tevbe suresi 39. ayetine getirdigi yorum soyledir: 

176 



"Ey Arablar! gelecek zamanlar igerisinde Rum Seferine gikmazsamz;63 Rasulullah doneminde 
Esedogullan ve Katafanogullarimn yaptigi gibi, Rum Seferini toptan terkederseniz, gunku onlarTebuk 
Gazvesi'ne gelmeyip ozur beyan edince, 'Bedevilerden, ozur beyan eden kimseler, kendilerine izin 
verilmesi igin geldiler. .."64 ayeti nazil olmustu. 'Cikmazsaniz' Allah, kuraklik ve dusmamnizi uzerinize 
musallat etmek suretiyle, son derece 'elem verici bir azab He azab eder.' Ey Arab Toplulugu! Sizi 
baska bir milletle degistirir."65 

Allah'in bagisladigi iyilik ve yardiminin sonucu olarak biz deriz ki; bu kavm, Arap kavmine higbir 
yonuyle benzemeyen Turk Milleti'dir. Qunku biz, uzun zamanlardan beri, gerek doguda ve gerekse 
batida, Rumlar ve Frenklerle mucahede eden gazilerin; turn Rum ulkelerini ele gegirip, buralan yurt 
edinmis bulunan Turkler oldugunu musahade etmekteyiz. Onlar, bu bolgelere yerlesmisler ve sonugta 
Rum, Ermeni ve Gurcu ulkeleriyle Frenk ve Rus ulkelerinin bir kismi, Turk ulkeleri haline donmustur. 
Bu bolgelerde, zamanla Turk dili yayginhk kazanmis, islam'in ve Muslumanlann hukumleri 
uygulanmis ve Turklerin gaba ve gayretleriyle Hiristiyanlann gogu, hem islam dinini kabul etmisler 
hem de Rum, Frenk ve Rus kokenli olmalanna ragmen, Turklugu benimsemislerdir. Bu da, Allah'in 
Turklere nasip etmis oldugu bir lutfudur. Allah, buyuk lutuf sahibidir.66 

Musluman Turkler, Tatarlardan kagarak o gunun bilinen Rum sinirlan boyunca, gesitli bolgeleri 
kendilerine siginak edinmislerdir. Onlar, Frenkler ve Rumlardan kendilerine ilisen kimselerle 
savasmak suretiyle buralarda ikamet etmisler ve onlann seferleri de bu sehre kadar ulasmistir. Bu 
nedenle sehrin fethinin Turklerin elleriyle olmasi umuluyordu. BeydavT, MesabTh'in serhi Ezhar da 
soyle demistir: Bu sehirle kastedilen, Konstantiniyye'dir. Rumiyye de denilmistir. MehdT, 1500 
gemiden olusan ordusuyla, bu sehre yurur ve orayi fetheder. Birinci gorus daha sahihtir. DarimT, 
Rasulullah'a bu iki sehirden hangisinin; Konstantiniyye'nin mi, yoksa Rumiyye'nin mi, once feth 
olunacagi sorulunca; Onun, Hirakl'in sehri Konstantiniyye'dir, dedigini nakletmistir.67 Celaleddin es- 
SuyutT, Camiu's-SagTr'de "Konstantiniyye elbette fetholunacaktir. Onun emiri, ne guzel emirdir. Bu 
ordu, ne guzel ordudur"68 hadisini nakletmistir. 

ibn Kesir, Tefsir'inde Allah Teala'nin isa igin "Sana uyanlan kiyamet gunune kadar, inkar 
edenlerin ustunde tutacagim"69 sozu hakkinda su yorumu yapmistir: "Hz. Muhammed'e iman edenler 
ayni zamanda Mesih'e de gergekten iman etmislerdir. Muslumanlar NasranTleri Sam'dan gikanp onlan 
Rum ulkesine surunce, onlar da kendi sehirleri olan Konstantiniyye'ye siginmislardir. islam ve 
Muslumanlar, kiyamete kadar onlardan ustun olmaya devam edeceklerdir. Hz. Peygamber, onlann 
akibetini ummetine soyle haber vermistir: Konstantiniyye fetholunacak, onlann mallan ganimet olarak 
ahnacak ve Rumlar, insanhgin tarihte bir benzerini gormedigi ve bundan sonra da goremeyecegi bir 
sekilde buyuk bir bozguna ugratilacaklardir".70 

istanbul'u Turkler fethetmistir. Kumandanlan, Sultan Muhammed b. Sultan Murad el-OsmanT'dir. 
O, 1453 yihnda 54 gun suren bir savasla Konstantiniyye'yi fethetmistir.71 Mesleme b. Abdu'l-Melik el- 
MervanT, istanbul'u yedi sene muhasara etmis ve fethetmeye muvaffak olamamistir. Bundan once 

177 



Yezid b. Muaviye de, yaklasik alti ay boyunca bu sehri muhasara etmis ve Rasulullah'in arkadasi Ebu 
Eyyub el-Ensan burada vefat etmistir. Fetih ne onlara, ne de onlardan baskasina nasip olmustur.72 

Turklerin ahvalinin aynntilanna gelince, bu da Peygamberimizin ummetini Turklerle 
savasmaktan nehyetmis olmasidir.73 Turk ismi, Oguz Han'in gocuklanna verilmektedir. Onlar, 
Turkmenlerdir. Qunku onun ogullan veya ogullannin ogullan 24 taneydi. Bunlardan bazilan; Avsar 
Han, Salur Han, Eymur Han, Bayindir Han, Kagar, Bayat, Kaynak Han, Kali Han ve digerleri. Bunlar 
gogaldilarve babalannm isimleriyle adlandinlan 24 boy haline geldiler. Bu nedenle dunyadaki Turk ve 
Turkmenlerden olan herkes bu boylardandir. Onlann meskeni, Maveraunnehir otesindeki Turkistan 
ulkesi olmustur.74 Onlar ayni zamanda Bin Kislak ulkesine de yerlesmislerdi. Buranin halki, mecusT 
idiler. Muslumanlar bunlarla savasmamis, ancak onlar uzerine Turkler hucum etmisti. 

HicrT 350 senesi civannda ismailiyye denilen RafizTlerden olan mulhitler, Misir ve Suriye'yi istila 
etmisler, AbbasT halifelerinin di§inda, dunyanin butun Musluman hukumdarlan RafizTle§mi§lerdi. 
Muslumanlann aralanndaki bir takim goru§ ayrihklanndan yararlanan Rumlar, islam ulkelerini istila 
ederek, vaktiyle muslumanlann, kendilerinden almis olduklan ulkeleri yeniden ahp, Ruha (Urfa) ve 
Malazgird'e kadar dayanmislardi. Bu sebeple Allah, Turkleri lutfuyla islam Dinine girdirerek, 
Muslumanlar uzerine nimetini tamamladi.75 

VanT Mehmed Efendi, soz konusu ayetin tefsiri olarak Selguklu ve Osmanh tarihinden orneklerle 
surdugu agiklamalanni soyle tamamlar: iste bu, Allah'in "Qikmazsaniz Allah size can yakici azabla 
azabeder ve yerinize baska bir millet getirir. O'na bir sey de yapamazsiniz. Allah herseye kadirdir" (9. 
Tevbe, 39) ayetinin yorumudur. Yani, Ey Arap toplulugu! Eger Rum Seferi'ne gikmazsaniz, Allah size 
can yakici azab ile yani dusmanimzin sizi istilasi ile azabeder. §u an Dogu ve Bati'da Turk, Arab'a 
ustun gelmistir. "Ve yerinize baska bir millet getirir." Yani Rum Seferi'ne gikma konusunda onlan sizin 
yerinize bedel kilar. Onlar (sizin yerinize bedel kihnan topluluk) da Turk'tur. "Ve yerinize baska bir 
millet getirir" cumlesini, kendisinden onceki "Cikmazsamz Allah size can yakici azabla azabeder." 
cumlesine atfetmek, hususi olani, umumT olan uzerine atif yonuyledir. Qunku bu "istibdal", bir azap 
gesididir. Ey Arap toplulugu! "O'na", Allah'a hig "zarar veremezsiniz". Cunku O, her seye kadirdir. 
Burada onceki cumlelerin tamamlayicisi olarak "Allah her seye kadirdir." denilmistir. Turkun size ustun 
gelmesiyle sizi azaplandirmaya, sizin yerinize Turku getirmeye, sebepleri degistirmeye, bir sebep 
aracihgi olmaksizin dinine yardima kadirdir". 76 

III. Kur'an'in SiyasTYorumu ve Turkler 

insanla diyaloga gegtigi gunden itibaren ilgi odagi haline gelen Kur'an, farkli zaman, mekan ve 
kultur ortamlan iginde farkli okumalara muhatap olmustur. Bu okumalan saghkli bigimde 
degerlendirebilmek igin islam dininin tarihT surecinin gok iyi izlenmesi ve degerlendirmelerin de buna 
gore yapilmasi gerekecektir. Bu suregte bilerek veya bilmeyerek yapilacak atlamalann, bizi dogru 
sonuglara ulastiramayacagi agiktir. Baglantilan kopanlmis, bir butunun iginden gekilip gikartilmis 



178 



tarihT bir olay veya kendisine ait baglami iginde yapilmis bir yorum etrafinda soylenecek sozlerin, bir 
butun uzerinde yapilmis degerlendirme oldugu iddia edilemez. 

Kur'an'in tarihT anlatimlannda gogunlukla olaylann gegtigi zaman ve mekan agik bir bigimde 
belirtilmez. Onun anlattigi her olayin satir aralanndan suzulup gikan bir amaci vardir. Bunun igin 
anlatilanlar, amaci gergeklestirdigi noktada sona erer. Ayni kissayla ilgili bolumlerin bazen farkli 
sureler veya ayet gruplan iginde tamamlanmasi veya belli bolumlerinin tekrar edilmesi de bunun agik 
gostergesidir. Boyle bir durumda mufessir, onceden ayni olayin anlatildigi Tevrat ve incil'den, daha 
kapsamli ve genel bir deyim kullanacak olursak israiliyyat'tan yardim ve destek alarak, bakis agisina 
gore tespit ettigi bosluklan doldurmaya, olaylann zamani, mekani ve sahislanm belirleme girisiminde 
bulunmaktadir. Mufessirler, Kur'an'in anlatiminda adi konulmayan ovulen veya yerilen bir topluma, 
yasadigi donemde olumlu veya olumsuz yonleriyle tanidigi bir toplumun adini koymakta sakinca 
gormemislerdir. Mufessirlerin eserlerine ayetlerin tefsiri olarak girdirdigi tarihT bilgiler oldukga 
sorgulanmaya, elestirilmeye, bilimsel biryaklasimla irdelenmeye muhtagtirlar. 

islam tarihini, islam dinine inanmis gok sayida etnik, sosyal, kulturel ve siyasT bir yelpazenin 
olusturdugu bir tarih olarak tammlayacak olursak, dogal olarak mufessirleri de kendi ozel kimlikleri 
iginde gorme durumu bir zorunluluk olarak ortaya giktigini gorururuz. Boylece onlann ideolojik 
okumalannin arka planini gorebiliriz. Kur'an'in bazi tarihT anlatimlarimn biryorumu niteliginde birtakim 
mufessirin Turkler hakkinda yaptigi olumlu veya olumsuz degerlendirmeler de bu gergevenin iginde 
dusunulmelidir. 

Musluman Araplann tarihte ilk kez Turklerle karsilastiklan andaki izlenimleri, yorumlannin da 
rengini belirlemistir. Onlann bu karsilasmasi daha gok savas ortamlannda oldugu igin, Turklerle ilgili 
degerlendirmeleri genelde olumsuz olmustur. Turklerin Musluman olusuyla birlikte bu izlenim, olumlu 
bir hale donusmustur. ilk giris yaptigi sekliyle de bu gorusler, higbir engel, elestiri ve sorgulamayla 
karsilasmaksizin, asirlarca Turk mufessirlerininki de dahil olmak uzere neredeyse butun tefsirlerde 
tekrar edilmistir. Sayisi az da olsa bu gelenegi sorgulayan mufessirler olmustur. Tefsir tarihinde 
ideolojik okumalar, Zulkarneyn, Ye'cCic ve Me'cuc'un kimlikleri uzerinde yogunlasmistir. Bu nedenle 
biz de bu ornek uzerinde durmayi uygun gorduk. 

Kur'an'in tarihT anlatimlan etrafindaki ideolojik okumalann, verdigimiz ornekler ve bunlar 
uzerinde yaptigimiz degerlendirmelere bakilarak gegmiste kalmis, tamamlanmis bir sureg oldugu da 
dusunulmemelidir. Bu konuda gagdas mufessirlerden biri olan Resid Riza'nin (6.1935): "Sana 
kiyametin ne zaman kopacagini soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katindadir..."77 
ayetiyle ilgili ideolojik okumasi, hayli urkutucij ve uzucu bir ornektir. O, tefsirinde hocalanmizin hocasi 
dedigi ve buyuk alim olarak nitelendirdigi Mahmut en-Nessabe'nin (1810-1890) su girkin ve gergek 
di§i sozlerine yer vermistir: "istanbul'un fethedilmesini kiyamet alameti olarak gosteren hadisin 
manasi, Araplann istanbul'u Turk zorbalanndan fethedecegi demektir." Resit Riza, Turkler aleyhinde 
bu sozleri insafsizca sarf eden hocasinm sozlerini tefsirine aldigi yetmiyormus gibi, onun bir siyasetgi 

179 



olmadigini ve ustelik onun zamaninda Turklerle Araplar arasinda bir dusmanlik bulunmadigini da 
soyleyerek savunmus ve kendi diJsuncesine hocasinin bu sozlerini dayanak yapmistir. 

Resit Riza, istanbul'un fethine iliskin Peygamberimizin sozlerini ve birgok islam alimi tarafindan 
asirlarca tescil edilen yorumuna da tefsirinde oldukga Tmah bir bigimde yer vererek bu on yargisini 
daha da belirginlestirmek istemektedir: "Musluman Turkler, bu hadislerin Fatih Sultan Mehmed'in 
istanbul'u fethiyle gergeklestigini soylerler. Ama gergek sudur ki, bu fetihle birlikte Deccal da ortaya 
gikacaktir".78 Bu tur dini ve bilimsel dayanaktan yoksun yorumlan, mufessirlerin ideolojik okumalan 
olarak degerlendiriyoruz. 

1. Genel Degerlendirmeler 

Zulkarneyn, Kur'an'da oykusu anlatilan ve tasidigi misyona sahip insanlar igin guzel bir ornek 
olarak gosterilen sayili sahsiyetlerden biridir. Ye'cuc ve Me'cuc ismi de bu oykunun iginde geger ve 
igeriginin temel unsurlanndan birisini olusturur. Bu iki toplum hakkinda Kur'an'in yaptigi 
degerlendirmeler oldukga onem arz eder ve toplumlann davranislanni sorgulamasinin bir gereklilik 
oldugunu vurgular. Zulkarneyn'i one gikartan, bu iki toplulugun bozcunguluk yapmasina imkan 
vememesidir. Bu oykude Zulkarneyn, ovulen niteliklerin sahibi ornek bir sahsiyet, Ye'cuc ve Me'cuc 
ise, kotulugu temsil eden, bunun igin yerilen iki toplumdur. Burada konuyu bir butunluk iginde ortaya 
koyabilmek igin once bu oykunun anlatildigi ayetlerin meallerini verecek, daha sonra da konu 
bashgimizi ilgilendiren boyutlanni one gikartarak degerlendirmesini yapmaya gahsacagiz. 

" (Ey Muhammed!) Sana Zulkarneyn hakkinda soru sorarlar. De ki: Size ondan bir hatira 
anlatacagim. Biz onu yeryuzunde egemen kilmis ve ona gereksinim duydugu her turlu arag ve gereci 
saglamistik. O da yaptigi her iste dogru ve uygun araglara basvurdu. Gunun birinde gunesin battigi 
yere vardi. Gunes ona kopkoyu, bulanik bir suya batiyormus gibi gorundu. Orada bir topluluga 
rastladi. Biz ona: 'Ey Zulkarneyn! Onlara azap da edebilirsin, guzel de davranabilirsin' dedik. O soyle 
cevap verdi: 'Haksizhk edeni cezalandiracagiz. Sonra o Rabbine dondurulecek, o da ona korkung bir 
azap gektirecek. iman edip durust ve erdemli davranan kimseye gelince, onun igin de en guzel 
karsihk vardir. Biz onu yerine getirilmesi kolay olanla yukumlu tutacagiz. Sonra yine o, dogru amaca 
varmak igin dogru araci segti. Gunesin dogdugu yere vardigmda gunesi, kendileriyle gunesin arasina 
bir siper koymadigimiz bir toplulugun ustune doguyor gordu. iste boyle. Biz sinirsiz bilgimizle onun 
zihninden gegenleri biliyorduk. O, bir kez daha dogru amaca varmak igin dogru araci segmisti. Nihayet 
iki dagin arasina ulastiginda, orada neredeyse higbir sozu anlamayan bir topluluga rastladi. Bunlar 
ona: 'Ey Zulkarneyn! Bu ulkede Ye'cuc ve Me'cuc bozgunculuk yapiyor. Onlarla bizim aramiza bir set 
yapman igin sana bir vergi verelim mi?' dediler. O, 'Rabbimin bana vermis oldugu egemenlik daha 
hayirhdir. Bana gucunuzle yardim edin, sizinle onlar arasina asilmaz bir engel yapayim. Bana demir 
kutleleri getirin. iki dagin arasi ayni seviyeye gelince korukleyin!' dedi. Demirler kor haline gelince: 
'Bana erimis bakir getirin de iizerine dokeyim' dedi. Artik onlar onu ne asabildiler, ne de delip 
gegebildiler. Zulkarneyn: Iste bu, Rabbimin bir rahmetidir. Rabbimin belirledigi zaman gelince onu 
yerle bir edecektir. Rabbimin verdigi soz gergeklesir' dedi. 79 

180 



Zulkarneyn'in nerede ve ne zaman yasadigi Kur'an'da agikga belirtilmemistir. Tefsir tarihi iginde 
mufessirler, Zulkarneyn'in kimligi, zamam ve olaylann gegtigi mekanla ilgili olarak birbirini tutmayan 
rivayetleri eserlerine tasimislar, kendileri de gogu zaman tercih yapmakta zorlanmislardir. Mufessirler 
bu konuda genelde kendinden onceki rivayetleri aynen aktarmislar, bazen de etnik, tarihT veya kulturel 
kimliklerini one gikartarak, Zulkarneyn'i millTlestirmislerdir. Bunun da gogunlukla toplumlann gesitli 
alanlarda un yapmis kisileri kendilerinden gosterme egiliminde olmasindan kaynaklandigini 
soyleyebiliriz. Boyle bir anlayisin sonucunda, her mufessirin favori olarak gosterdigi Zulkarneyn de 
birbirinden farkli olmustur. Bir baska deyisle, tefsirlerde Zulkarneyn'in kimligi ile ilgili olarak verilen 
geliskili bilgiler, adeta birbiriyle bitis noktasi belli olmayan biryansin iginde yorgun dusmektedir. 

Kur'an, bu kisinin yalnizca lakabini soylemis, ismini ve kimligini agikga belirtmemistir. Aynca 
mufessirlerin adlanni tahminen verdigi sahislann, Kur'an'in niteliklerini agikga belirttigi Zulkarneyn 
tanimina pek uymadigi da anlasilmaktadir. Qunku mufessirler arasinda Zulkarneyn'in Buyuk iskender 
oldugunu soyleyenlerden tutun da, iran Med imparatoru Dara ve Kurds, Yunan, Himyer krallanndan 
biri, hatta onun bir melek oldugunu bile soylenler olmustur.80 Durum boyle olunca da onun hayat 
oykusune pekgok uydurma haber de kanstirilmistir. 

Kur'an Zulkarneyn'i, Allah'i seven ve Allah'in da kendisini sevdigi salih bir kul olarak 
tamtmaktadir. Tarihgilerin ve mufessirlerin Zulkarneyn olarak tahmin ettikleri sahislarda ise, bu 
ozellikleri tarn olarak gorememekteyiz.81 Qunku onlann adlanni verdikleri bu tarihT sahsiyetlerin 
gogunun putperest olduklan, gok Tannli kultlere bagh olduklan bilinmektedir. Kur'an ise Zulkarneyn'in 
Allah'a olan imanina ve ona gonulden bagh olusuna ozel birvurgu yapmaktadir.82 

2. Osmanli Mufessirlerinin Yorumlan 

Osmanh mufessirlerinin gogunlugu, Kur'an'in tarihT anlatimlannda adi belirtilmeyen, ancak ornek 
olarak gosterilen veya idealize edilen kisi veya toplumu belirleme noktasinda Turklerin Muslumanhk 
oncesi tarihleriyle pek ilgilenmemislerdir. Onlann genelde bu tarihe sahiplenme ihtiyacini 
duymadiklarim da soyleyebiliriz. Bu duyarsizlik onlann, higbir tutarli ve gegerli dayanagi olmaksizin 
Turkler aleyhindeki goruslerini Kur'an tefsirine yansitmakta sakinca gormeyen bazi onyargili 
mufessirlerin soyledikleri her sozu tefsirlerine tasimalanna neden olmustur. Onlar tarihle ve birbiriyle 
geliskisi gok agik olan bu sozleri elestirme geregini bile duymadan aynen almislardir. Onlann bu 
donem tarihlerine ilgisizligi izlenimine nigin ulastigimiz, ortaya koydugumuz gerekgelerde kendini 
agikga gostermektedir. Onlann Muslumanhk sonrasi tarihimize yaklasimlan igin ayni seyleri 
soyleyemeyiz. Mufessirlerimizin bu doneme ne derecede sahip giktiklan ise, buraya kadar anlatilanlar 
ve verilen orneklerde rahathkla gorulebilmektedir. Biz burada mufessirlerimizi elestirmekten ziyade bir 
durum tespiti yapmak igin bunlan soyluyoruz. Herhangi bir konudaki rivayetlerin dogruluguna 
egriligine bakilmaksizin oldugu gibi kayit altina ahnmasi belirli donemlerin ilmT bir gelenegi oldugu igin 
boyle davranildigi da dusunulebilir. Ancak su var ki, bir sekilde tefsirlere giren herhangi bir gorus veya 
degerlendirme, kendisinden sonra yazilan tefsirlerde higbir teklikeye maruz kalmaksizin asirlarca 
yasama imkani bulabilmistir. 

181 



Osmanli donemi mufessirleri, yukanda belirtmeye gahstigimiz bu yaklasim tarzi nedeniyle, 
Zulkarneyn'in kimligi ile ilgili olarak tefsirlerde yer alan bilgilileri aynen aktarmislar,83 onlar, adi 
sayilanlar arasinda da agirhkh olarak iskender'i tercih etmislerdir.84 Ebussuud Efendi, diger 
meslektaslann farkli olarak belirli bir isim vermeden Zulkarneyn'in Turk hukumdarlanndan biri de 
olabilecegini ifade etmistir. Turk mufessirleri arasinda onun boyle bir gorusu Kur'an tefsirlerine 
tasimasini oldukga onemli goruyoruz. Bunun nedenini biraz sonra agiklamaya gahsacagiz. 

Vani Mehmed Efendi, Ebussuud Efendi'den bir adim daha ileri giderek, Zulkarneyn'in Oguz Han 
oldugu seklindeki Turk tarihlerinde de yer alan ve dayanagi geleneksel ve folklorik olan bir goruse 
katilmaktadir. O, Araisu'l-Kur'an adh eserinin birinci bolumunde mustakil bir baslik altinda bu kissayi 
ele almis ve konuyu anlatan Kehf suresi, 83-98. ayetlerinin tefsirini yapmistir. O, burada Kehf 
suresinin nuzul sebebini anlattiktan sonra Zulkarneyn'in kimligi ile ilgili olarak tefsirlerde yer alan 
rivayetleri aktarmis85 ve bu konuda kendi gorusunu de agik bir bigimde ortaya koymustur: 

"Turklerin Bern ishak'tan kabul edilmesine gelince; buradaki ishak'in, ishak Peygamber oldugu 
agiktir. Bil ki, ben Turk tarihlerinde, Oguz Han'in Yafes'in neslinden oldugunu gordum. Turklerin 
tamami O'nun neslindendir. Oguz Han, Hz. ibrahim'le muasirdi. Hatta Turkler, O'nun ibrahim'e iman 
ettigini ve ishak'in kiziyla evlendigini de iddia ederler ve Turkler, Kur'an-i Kerim'de zikredilen 
Zulkarneyn ile kastedilen, Oguz Han'dir derlerdi. Bu duruma gore Turkler, anne tarafindan Hz. 
ishak'in evladi olmus olurlar. Nitekim Hz. isa'nin Bern israTI'den oldugu gibi, Turkler de, Beni ishak'tan 
sayihrlar. Bunda asla bir muskillik yoktur.86 

Bursah ismail Hakki da Zulkarneyn kissasinin anlatildigi ayetleri tefsir ederken, Turklerin ashnin 
Kanturaogullanndan oldugunu, Kantura'nin da Hz. ibrahim'in toplumundan/soyundan oldugunu 
s6ylemektedir.87 Buradan onun agikga belirtmese de Zulkarneyn'in kimligine iliskin bir Tmada 
bulundugunu soyleyebiliriz. Bu yorumdan hareketle Vani Mehmed Efendi ile Bursah ismail Hakki'nin 
Turklerle ilgili soylediklerinden ortak noktalar gikarmamiz mumkundur. Buna gore, Turklerin soyunun 
Hz. ibrahim'e kadar goturulmesi, genel kabul gormus folklorik kulturun bir yansimasi olarak 
gorunmektedir. 

Kur'an'da Zulkarneyn kissasinin Ye'cuc ve Me'cuc'le baglantih olarak anlatildigni yukanda 
belirtmistik. Ye'cuc ve Me'cuc ismi, konumuzun basinda mealini verdigimiz Kehf suresinin 94. ayetinin 
yam sira yine Zulkarneyn olayi ile ilgili bir baglam iginde Enbiya suresinin 96. ayetinde88 olmak uzere 
iki yerde gegmektedir. 

Kur'an'da ve hadislerde Ye'cuc ve Me'cuc'un soylan, mekanlan ve zamanlan belirtilmemis, 
yalnizca yeryuzunde bozgunculuk yapan iki topluluk olarak anilmislardir. Musluman tarihgiler ve 
mufessirlerin birgogu Ye'cuc ve Me'cuc'un Turkler oldugunu soylemislerdir. Butun bunlar, dayanaksiz 
ve bir spekulasyondan oteye gidemeyen geliskilerle dolu yorumlar olup, asla gergekleri 
yansitmamaktadir. Her devrin Ye'cuc ve Me'cuc'u vardir. Gerek gegmiste Zulkarneyn'in 
bozgunculuklan yuzunden Ye'cuc ve Me'cuc'u hapsetmesini, gerekse bir kiyamet alameti olarak ahir 

182 



zamanda ortaya gikip dunyayi fesada vereceklerini haber veren ayetlerden, onlarin her donemde 
dunyayi ifsat eden topluluklar olabilecegi ve bunlann da her milletten gikabilecegi anlasilmaktadir.89 

Ebussuud Efendi ve AlusT, Ye'cuc ve Me'cuc'un Turkler oldugunu iddia eden rivayetleri 
tefsirlerine aynen tasimislar ve bu konuda du§tukleri geliskinin de pek farkinda olmamislardir.90 
Nimetullah NahcivanT (6. 1514), bu konuda tek bir goruse yer vermistir ki, o da Ye'cuc ve Me'cuc'un 
Turklerden iki kabilenin ismi oldugudur. NahcivanT'nin, Zulkarneyn'in karsilastigi bu iki dagin, kuzeyde 
Turklerin yasadigi topraklarm son buldugu yerdeki iki dag oldugu, Ye'cuc ve Me'cuc'un de, bu iki 
dagin otesinde bulundugu yolundaki gorusleri aktardiktan sonra, tekrar donup Turkler hakkinda boyle 
bir sey demesi oldukga ilgingtir.91 Bursali ismail Hakki'nin ise, bilimsel dayanaktan yoksun bu asilsiz 
rivayetlere tefsirinde yer vermemeye buyuk bir ozen gosterdigi anlasilmaktadir.92 Bursali ismail 
Hakki, Ye'cuc ve Me'cuc igin yalnizca 'insanlardan iki topluluk' diye soz etmektedir.93 

Zulkarneyn'in karsilastigi ve Kur'an'in adini vermedigi, 'neredeyse higbir sozu anlamayan 
topluluk' diye nitelendirdigi bu insanlar kimlerdir? Mufessirlerin buyuk bolumu, bu toplulugun Turk 
oldugu yolundaki rivayetleri tefsirlerine almislardir.94 Bu duruma gore, Zulkarneyn'in Ye'cuc ve 
Me'cuc'e karsi yapilacak set igin 'bana gucunuzle yardim edin' dedigi toplulugun Turk olmasi gerekir. 
Mufessirlerin bu ayetler gergevesinde aktardiklanni veya kendi dusuncelerini dikkatle okuyacak 
olursak ortaya soyle bir sonug gikmaktadir: Turkler hem Zulkarneyn'den bozguncu Ye'cuc ve 
Me'cuc'e karsi yardim isteyen ve Zulkarneyn'in de seddin yapiminda kendilerinden yardim istedigi bir 
topluluk, hem de Ye'cuc ve Me'cuc olmaktadir. Birbirini pespese izleyen bir anlatim orgusu iginde, 
mufessirlerin grup halinde igine dustugu bu geliskiye nasil bir anlam vermemiz gerekir? Oyle 
zannediyorum ki, Turk mufessirler de iginde olmak uzere onlar, dustukleri bu geliskinin pek de 
farkinda degillerdir. Higbir tereddud gostermeden onceki tefsirlerde bulduklanni bir iyi niyet gosterisi 
olarak nakletme ahskanhgi onlan bu geliskiler girdabinin igine dusurmustur. Uzuntuyle belirtekim ki, 
mufessirler arasinda bu girdaba dusmeyenlerin veya kurtulma gabasi gosterenlerin sayisi da oldukga 
azdir. 

Vani Mehmed Efendi, Zulkarneyn kissasinda bozguncu nitelikleriyle tanitilan Ye'cuc ve 
Me'cuc'e, 95 kendinden onceki birgok mufessirin Turk kimligini giydirmesine karsilik, o, bu bozguncu 
millete karsi set geken Zulkarneyn'in Turk oldugunu soylemistir. O ayni zamanda set yapma 
konusunda ona yardimci olan milletin de Turkler oldugunu belirtmistir. Turkler aleyhinde tefsirlere 
giren bu tur yorumlann birtakim tarihT ve siyasT nedenleri olsa gerektir. Bu asilsiz, dayanaksiz ve 
onyargih fikirler, uzuntuyle belirtelim ki, nakilci gelenegin bagimhsi olmus bazi Turk mufessirleri 
tarafindan da aynen aktanlmistir. Bunun igin birtakim mufessirin Ye'cuc ve Me'cuc'un su veya bu 
millet oldugu yolundaki goruslerine katilmamiz, bilimsel agidan mumkun degildir. 

Zulkarneyn, Ye'cuc ve Me'cuc'un kimlikleri konusundaki goruslerini tefsirine ilk once yansitan 
mufessirin yasadigi gagdaki psiko-sosyal ve sosyo-politik kosullanni tespit etmeden, ideolojik 
okumasinin nedenleri uzerinde konusamayiz. Qunku Kur'an tefsirinde nakilcilik geleneginin sonucu 
olarak ilk yorum, surekli tekrar edilmektedir. Bu gizgide yer alan bir mufessir de yorumlann 

183 



tasinmasim bir zorunluluk, kutsal bir gorev olarak algiladigi igin bilimsel, sorgulayici yaklasimdan 
oldukga uzak kalabilmektedir. Yorumlann paylasildigi igin yinelenmesini uzak bir ihtimal olarak 
gormuyoruz. Ancak bunlann higbir engelle karsilasmadan degisik zaman, mekan, etnik, siyasT ve 
kulturel kimliklerin sahibi mufessirler tarafindan aynen tasinmasimn boyle dusunmeye zorladigini 
soylemek istiyoruz. Buraya kadar mufessirlerimizin rivayetleri tasima konusundaki tutumu ile ilgili 
olarak soylediklerimiz, uzunca bir doneme ait durum tespiti ve genel degerlendirmesi niteligindedir. 
Kur'an'in, gahsmamizin sinirlan iginde gordugumuz tarihT anlatimlanndan verdigimiz orneklerle ilgili 
diger ideolojik okumalan da bu gergevenin iginde goruyoruz. Sozlerimizden ideolojik okumalann 
surekli boyle oldugu ve bu surecinin de bittigini soyledigimiz gikanlmamahdir. 

Sonug 

Osmanh donemi mufessirleri Kur'an'in tarihT anlatimlanyla ilgili tefsirlerde bulunan bilgi 
yiginlanna eserlerinde genisge yer vermisler, zaman zaman kendilerine ozgun degerlendirme ve 
yorumlar da yapmislardir. TarihT anlatimlan igeren ayetler, genelde gesitli anlamlandirmalara imkan 
veren bir usluba sahip olmalan nedeniyle, tefsir tarihi iginde de farkli yorumlamalara kaynaklik 
etmislerdir. Mufessirlerimiz de gerek oncekilerden kendilerine kadar gelen butun yorumlan segim 
yapmaksizin aynen aktararak, gerek yorumlardan segip alarak veya bunlar arasinda tercihlerde 
bulunarak ve gerekse yorumlanyla bu surece katkida bulunmu§tur. 

Olu§turduklan tarihin genelinde Osmanlilar, sahibi olduklan cografT mekan ve dunya liderligini 
yaptiklan zaman diliminde Musluman dunyamn en onemli ve en etkili bir uyesi olmuslardir. islamT 
Turk tarihinde hayatin her alnmda zengin bir birikimi temsil eden Osmanh donemi, ilim adamlan igin 
de onemli bir gug ve guven kaynagi olmus ve onlar Kur'an ayetlerinden kendi toplumlanm yucelten, 
turn toplumlara ornek gosteren isaretler bulmuslar, tarihT anlatim ve yorumlara esas teskil eden 
ayetlere kendilerini muhatap gormuslerdir. 

Tefsirlerde Muslumanhk oncesi ve sonrasi olmak uzere Turk tarihine iliskin iki ayn 
degerlendirme soz konusudur. Osmanh mufessirlerinin gogunlugu, islam oncesi tarihleriyle Kur'an'da 
anlatilan tarih arasinda ilgi kurma noktasinda baskalannin nakilleriyle yetinmislerdir. 

Genelde onlar, islam oncesi tarihlerinde Turkler igin soylenen olumsuz ve ideolojik yorumlara 
tefsirlerinde ya aynen yer vermisler ya da bunlari gormezlikten gelerek herhangi bir gorus 
belirtmemislerdir. Sayilan az da olsa bazi mufessirler bu donem tarihlerine de sahip gikarak Turkler 
hakkindaki olumsuz yargilan kesinlikle kabul etmedikleri gibi cevapsiz da birakmamislardir. 

Osmanh mufessirleri, Muslumanhk sonrasi tarihlerine gok siki bir sekilde sahip gikmislardir. 
Kur'an'in nitelik ve davranisiyla ornek gosterdigi yonetici ve toplumun adini onlar, Osmanh olarak 
belirlemislerdir. Kur'an ayetlerinin sundugu mesajlan kendi dunyalanna, yasadiklan olaylann igine 
dogrudan tasiyabilmisler ve olaylan anlatirken kullandiklan ayetlerin sanki kendi durumlarim 
agiklamak uzere indigi duygusunu okuyuculannda uyandirabilmislerdir. Bu tur yorumlann en ilging 

184 



orneklerini Osmanli tarihgileri vermistir. Onlar, ordularim savasa tesvik etme ve manevT gucunu 
artirma konusunda Kur'an ayetlerine basvurduklan gibi, savasin seyrini anlatmada da ayni kaynaktan 
yardim almislar ve olaylann rengine oldukga baskin ilahT bir renk vurma gaba ve basarisim 
gostermislerdir. 

Kur'an'in tarihi takdiminde ortaya konulan ornek nitelikleri sergileme konusunda her toplumun 
birbiriyle yansmasi ve kendilerini bu ornek niteliklerin sahibi olarak gormesi dogaldir. Bu turyorumlara 
uygun dusen ayetlerde belirtilen nitelikler, Musluman toplumlar igin gosterilen ideal noktalardir. 
Toplumlar, tarihlerinin belirli kesitlerinde bu ideal hedefleri yakalamis olabilirler. Burada uzerinde 
durulmasi gereken gelinen bu noktanin gerisinde kalmamaktir. 

1 3. Al-i imran, 44; 11. Hud, 49; 12. Yusuf, 102. 

2 12. Yusuf, 102. 

3 12. Yusuf, 109; 30. Rum, 42; 47. Muhammed, 10. 

4 9. Tevbe, 39; 47. Muhammed, 38; 56. Vakia, 61 ; 70. Mearic, 41 ; 76. insan, 28. 

5 4. Nisa, 133; 6. En'am, 133; 14. ibrahim, 19; 35. Fatir, 16. 

6 6. En'am, 6; 21 . Enbiya, 1 1 ; 23. Mu'minun, 31 , 42. 

7 7. A'raf, 69. 

8 Bkz. 23. Mu'minun, 31. 

9 23. Mu'minun, 42. 

10 10. Yunus, 13. 

1 1 TaberT, Ebu Ca'fer Muhammed b. CerTr, Camiu'l-Beyan an Te'vTI-i Ayi'l-Kur'an, Misir 1954, 
XV, 270. 

12 10. Yunus, 14. 

13 TaberT, XI, 94. 

14 Ebu Muhammed Huseyn b. Mes'ud el-Ferra el-BagavT, Mealumu't-TenzTI, Beyrut 1987, II, 
346. 

15 21. Enbiya, 105; Yazili beige, kitap, hikmetler kitabi anlaminda cins ismi olan Zebur 
sozcugu, Allah tarafindan peygamberlere vahyedilen turn ilahT kitaplar igin kullamlabilmektedir (bkz. 
NizamuddTn el-Hasen b. Huseyn en-NTsabun, TefsTru Garaibil-Kur'an ve Regaibi'l-Furkan, Beyrut 
1996, V, 209). Mufessirler, Zebur'la ya indirilmis kitaplar veya Kur'an'in ya da Allah tarafindan butun 

185 



peygamberlere veya Musa'dan sonraki peygamberlere indirilen kitaplann kastedilmis olabilecegini, 
ancak ozel anlamiyla Zebur'un, Hz. Davud'un kitabi oldugunu soylemislerdir (Muhammed Huseyn et- 
TabatabaT, el-MTzan ft TefsTri'l-Kur'an, Tahran 1372, XIV, 361). Bu ayette gegen 'Zikir'den maksadin 
Tevrat, Kur'an, butun ilahT kitaplar veya ilim oldugu belirtilmistir (Fahreddin er-RazT, et-TefsTru'l- 
KebTr/Mefathu'l-Gayb, Tahran, ts., XXII, 229; Ebussuud Muhammed b. Muhammed el-imadT, ir§adu'l- 
Akli's-SelTm Ha Mezaya'l-Kur'ani'l-KerTm, Beyrut ts., VI, 88; 361; Suleyman Ates, Yuce Kur'an'in 
Cagdas Tefsiri, istanbul 1989, V, 528). 

16 "Bizi diledigimiz yerinde oturacagimiz bu cennet yurduna van's kilan Allah'a hamdolsun" 
(39. Zumer, 74) ayeti de bunun delilidir (Ebussuud Efendi, III, 88). 

17 Bkz. 24. Nur, 55. 

18 Bkz. 7. A'raf, 128. 

19 RazT, XXII, 229-230; Ates V, 528-529. 

20 21. Enbiya, 105. 

21 Bursali Mehmed Tahir, DelTlu't-TefasTr, istanbul 1324, s. 15. 

22 Bkz. ismail Hakki Bereketzade, Necaib-i Kur'aniyye, istanbul 1320, s. 298; bkz. Zekeriya 
Kitapgi, Yeni islam Tarihi ve Turkler, Konya 1995, s. 38. 

23 §ihabuddTn Mahmud el-Alusi, Ruhu'l-MeanT, Beyrut 1994, X, 154. 

24 Bkz. ibrahim Kafesoglu, "Kansu Gavri", iA., VI, 162-165. 

25 Bkz. Elmahh M. Hamdi Yazir, Hak Dini Kur'an Dili, istanbu I 1971, V, 3373. 

26 Bkz. Alusi, X, 154; aynca bkz. I, 18. 

27 Bkz. §efaettin Severcan, KesfT'nin Selim-namesi, Kayseri 1995, s. 20. 

28 Bkz. Hoca Sa'deddTn Efendi, Tacu't-TevarTh, (yahnlastiran: ismet Parmaksizoglu), Ankara 
1979 II, 607-609; bkz. Ahmet Ugur, "Yavuz Sultan Selim ve Bir Ruya", Lale Dergisi, istanbul 1985, s. 
28-319. 

29 30. Rum, 2-3. 

30 Alusi, I, 18. 

31 Bursali ismail Hakki, Ruhu'l-Beyan, istanbul 1331, V, 6. 



186 



32 Severcan, Kemal Pasa-zade, TevarTh-i Al-i Osman, X. Defter, Ankara 1996, s. L-LI, XCI; 
bkz. Ugur, "ibn Kemal'in Siyasi G6ru§leri", Seyhulislam ibn Kemal, Ankara 1986, s. 72. 

33 7. Araf, 129. 

34 33. Ahzab, 27. 

35 Severcan, "KanunT Sultan Suleyman'in ilk Yillannda Osmanh Fetih Politikasi ve Mohag 
Fetihnamesi", E.U. Sosyal Bilimler Enstitusu Dergisi, sayi 6, Kayseri 1995, s. 130. 

36 Bu ayetin muhatabi kiyamete kadar gorev ve sorumluluklarimn bilincinde olan Musluman 
toplumlardir(bkz. Ebussuud Efendi, VII, 100; Bursali ismail Hakki, VII, 160). 

37 Ates, VIII, 150-151. 

38 16. Nahl, 90. 

39 3. Al-i imran 126; bkz. 8. Enfal, 10. 

40 Hoca Sa'deddTn Efendi, I, 13-14. 

41 2. Bakara, 207; 3. Al-i imran, 30. 

42 Hoca Sa'deddTn Efendi, I, 23-24. 

43 Ahmed Cevdet Pasa, Tarih, (ozlestirme: Sadi Irmak, B. Kemal Caglar), Ankara 1973, I, 9. 

44 Cevdet Pasa, 1-14. 

45 ilgili ornekler igin bkz. Severcan, "...Mohag Fetihnamesi", E.U.S.B.E. Dergisi, Kayseri 
1995, s. 126-131. 

46 9. Tevbe, 81. 

47 Daha fazla bilgi igin bkz. Mevlana SibIT, Asr-i Saadet, (gev. Omer Riza Dogrul), istanbul 
1973, 1,371-373. 

48 9. Tevbe, 38-39. 

49 BagavT, II, 292. 

50 TaberT, X, 134; Alusi, VI, 139. 

51 Bkz. Yazir, IV, 2545. 



187 



52 RazT, IV, 642; Ebu Abdillah Muhammed b. Yusuf b. Hayyan el-EndelusT, el-Bahru'l-MuhTt, 
Riyad, ts., V, 42. 

53 Bkz. BagavT, II, 292; Muhammed b. AN b. Muhammed es-SevkanT, Fethu'l-Kadir, Beyrut 
1983, II, 362; Ebussuud Efendi, IV, 64; Nimetullah NahcivanT, el-Fevatihu'l-ilahiyye ve'l-Mefatihu'l- 
Gaybiyye, istanbul 1325, I, 305; Bursali ismail Hakki, III, 429; Alusi, VI, 139; Fadl b. Hasan et- 
TabersT, Mecmau'l-Beyan, Beyrut 1986, VI, 47. 

54 Bu bakimdan bir grup mufessir de; bu toplumun kimler oldugu konusunda gorus ayrihgina 
dusuldugunu ve delilsiz olarak da, bu toplumu belirlemenin mumkun olmadigim ileri surmuslerdir 
(SevkanT, II, 362). 

55 47. Muhammed, 38. 

56 5. Maide, 54. 

57 TaberT, VI, 282; Ebu'l-Fida ismail ibn KesTr, TefsTru'l-Kur'ani'l-AzTm, Kahire, ts., Ill, 126; 
Ebussuud Efendi, III, 51; Bursali ismail Hakki, II, 406; Mustafa el-MeragT, TefsTru'l-MeragT, Beyrut 
1974, VI, 140; Ebu'l-Hasen AN b. Muhammed b. HabTb el-MaverdT, en-Nuketu ve'l-Uyun, Beyrut 1992, 
II, 48; TabersT, VI, 282. 

58 Hoca Sa'deddTn Efendi, I, 24. 

59 Bkz. Pazarbasi, Van? Mehmed Efendi, Araisu'l-Kur'an, Ankara 1997, s. 50-51. 

60 Van? Mehmed Efendi, Araisu'l-Kur'an, Suleymaniye Ktp., Yeni Camii 100, vr. 543 a. 

61 Bkz. Van! Mehmed Efendi, Araisu'l-Kur'an, vr. 542 b-547 a. 

62 Vani Mehmed Efendi'nin hayati, gorusleri ve eserleri hakkinda daha fazla bilgi igin bkz., 
Pazarbasi, "Vani Mehmed Efendi'nin Hayati ve Eserleri", E.U.S.B.E. Dergisi, sayi IV, Kayseri 1991, s. 
361-370; "Vani Mehmed Efendi'nin Zamanimn Mutasavviflan Hakkindaki Dusuncesi ve Onlarla Olan 
Mucadelesi", E.U.S.B.E. Dergisi, sayi V, Kayseri 1994, s. 459-466. 

63 Ayetteki bu hitap, o gunku topluluga oldugu gibi, gelecektekilere de yoneliktir (bkz. Yazir, 
IV, 2544). 

64 9. Tevbe, 90. 

65 9. Tevbe, 39. 

66 Arais, vr. 542 b-543 a. 

67 BeydavT'den nakledilen kisim burada bitmistir. 

188 



68 Celaleddin es-SuyutT, Camiu's-SagTr, no. 7227, II, 345. 

69 3. Al-i imran, 55. 

70 ibn Kesir'den yapilan nakil burada sona eriyor. Bkz., ibn Kesir, I, 367. 

71 Arais, vr. 543 b. 

72 Arais, vr. 544 a. 

73 VanT, bu konuda su hadisi naklediyor: "Turkler size ilismedikge, siz de onlara ilismeyin" 
(BagavT, Miskatu'l-MesabTh, Fiten, Babu'l-Melahim, hadis no. 5430, III, 18; Ebu Davud, Kitabu'l- 
Melahim, hadis no. 4302, IV, 485-486, Bu anlamdaki bir hadisin devaminda soyle denilmektedir: 
"...Qunku Kantura soyundan gelen bu Turkler, mulk ve hilafeti ummetimin elinden gekip alacaklardir. " 
(el-MunavT, Feyzu'l-KadTr, Kahire 1937, hadis no: 110). 

74 Arais, vr. 544 b. 

75 Arais, vr. 545 a. 

76 Arais, vr. 547 a. 

77 7. A'raf, 187. 

78 Resid Riza, el-Menar, TefsTru'l-Kur'ani'l-HakTm, Misir 1373, IX, 447; bkz. Kirca, 207. 

79 18. Kehf, 83-98. 

80 Bkz. Ebussuud Efendi, V, 239-241 ; AlusT, IX, 35-43. 

81 Bkz. ismail Cerrahoglu, "Ye'cuc-Me'ciic ve Turkler", A.U.i.F. Dergisi, Ankara 1975, XX, 
106-108. 

82 Bkz. Esed, II, 602, (not 81). 

83 Bkz. Ebussuud Efendi, VI, 239-241 ; AlusT, IX, 35-43. 

84 NahcivanT, 488; Bursali ismail Hakki, V, 292; AlusT, IX, 38. 

85 Vani Mehmed Efendi, Araisu'l-Kur'an, yzm., Kayseri Rasid Efendi Kutuphanesi, no. 
21525, vr. 261 a-264 b. 

86 VanT Mehmed Efendi, Araisu'l-Kur'an, Suleymaniye Ktp., Yeni Camii 100, vr. 543 a. 

87 Bursali ismail Hakki, V, 297. 

189 



88 "Ye'cuc ve Me'cuc'un seddi yikildigi zaman her dere ve tepeden bosamrlar." 

89 Cerrahoglu, Ye'cuc-Me'cuc ve Turkler, XX, 125. 

90 Bkz. Ebussuud Efendi, V, 244-245; AlusT, IX, 53. 

91 NahcivanT, 490. 

92 Bursal! ismail Hakki, V, 297-300. 

93 Bursal! ismail Hakki, V, 522. 

94 Ebussuud Efendi, V, 244; Bursali ismail Hakki, V, 293; AlusT, IX, 54. 

95 Zu'l-Karneyn ile ilgili olarak Ye'cuc ve Me'cuc'un soz konusu edildigi ayetlerden biri, 18. 
Kehf, 94; oteki de, 21. Enbiya, 96-97. ayetleridir. 



190 



Osmanhlar ve SunnT-HanefT Anlayif / Prof. Dr. M. Sait Yazicioglu [s.1 10- 
113] 

Ankara Oniversitesi Mahiyat Fakultesi /Turkiye 

I. SunnT-HanefT Anlayis ve 

Selguklular 

Pek gok arastiricimn ortak gorusu, Selguklulann SunnT anlayisi benimsedigi istikametindedir. 
"Turk, asker ve SunnT: iste Selguklu Devleti'nin temel karakteristikleri bunlardir"1 seklindeki 
formulasyon genel kabul gormustur. Selguklularda fetvalann HanefT fikhi esas alinarak verildigi de 
bilinmektedir.2 "Selguklu sultanlan Hanefi alimlerini o kadar himaye etmislerdir ki, onlann sevgisi 
ihtiyar ve genglerin kalbinde bakidir" Es'arileri Horasan'daki camilerde lanetlemek igin izin vermistir. 
Safiilere karsi benzer asin duygulan tasidigim da yine ibnu'l-EsTr nakletmektedir.3 Unlu Selguklu 
Sultani Alp Arslan'in Ebu Hanife'nin kabrini ve camiini tamir ettirdigini ve hatirasina bir medrese insa 
ettirdigini de biliyoruz.4 Nizamulmulk'un Siyasetnamesi'nde Alp Arslan'in Rafizi ve Safiilere karsi sert 
tavir alislan He ilgili detaylar anlatilmaktadir.5 

Selguklu sultanlannin Sunniliginin muhafazasi igin birgayret iginde olduklan anlasihyor. Konu ile 
ilgili olarak Sultan Sancar ile GazalT arasinda cereyan eden bir anekdotu nakletmek, fikir vermesi 
bakimindan kayda degerdir. GazalT'nin Ebu Hanife ve Selguklu Sultani Sancar aleyhine ifade ettigi 
sozlerden gok etkilenen Sultan, GazalT ile bizzat gorusmek istemis, GazalT o esnada uzlette 
bulundugu igin Meshed'e kadar gitmis ve orada gorusme cereyan etmistir. GazalT Sultan'a Ebu 
Hanife'nin aleyhine herhangi bir beyani olamayacagini ve bu dedikodulann yalan oldugunu ifade 
etmis, Sultan Sancar da memnun olarak geri donmustur.6 

Sunniligin Selguklu Turkleri arasinda yayihsi kolay olmamistir. SunnT medreselerin kurulmasi 
Siilerin, gok siddetli karsi koymalan sebebi ile sikintih olmustur. Halep'te Alp Arslan adina okunan 
Cuma hutbesi, orada bulunan Turk askerleri sayesinde gergeklesebilmistir.7 Yine Halep'te ilk Selguklu 
muessesesi buyuk gugluklerle insa edilebilmisti. Qunku gun boyu insa edilen kisimlar, §ii militanlar 
tarafindan gece yikihyordu.8 Bazi yerlerde SunnT sahsiyetlerin konusmalan, 

Turk askerlerinin kapi onunde nobet tutmasi sonucu gergeklesebiliyordu.9 Bu sartlar altinda, 
Selguklu Turkleri sayesinde, Sunnilik bolgede yavas yavas etkili olmaya basladi. Sunniligin tesis 
edilmesinde, Nizamiye Medresesi onemli bir role sahip olmustur. Nizamiye'deki egitim sayesinde §iilik 
dengelenebilmistir.10 

Selguklu Sunniliginin karakteristik ozelligi dini fanatizmin olmayisidir denebilir.11 Hanefilige 
bagli olmalanna ragmen diger islam mezheplerine, hatta diger dinlere karsi saygili bir davranis iginde 
olduklan bilinmektedir. Asiri goruslu §iilerin yaninda Hiristiyan ve Yahudiler de, devlete karsi 
baskaldirmamak kaydi ile, tarn bir hurriyet ortami iginde bulunuyorlardi.12 Unlu Turk mutasavvifi 

191 



Mevlana Celaaleddin Rumi'nin 1274 yilindaki cenaze merasiminde, Muslumanlann yanmda Hiristiyan 
ve Yahudilerin de bulundugunu biliyoruz. 13 

Bunun yanmda, Selguklu medreselerinde degisik mezheplere mensup ogrencilerin yanmda 
muderrisler de gorev yapmakta idiler. Kutbeddin Sirazi (6. 1311), ibnT Sina'nin Kanun ve Sifa'si ile 
ZamanserT'nin Kessafim okutmakta idi. 

Bu kisa degerlendirmeden sonra diyebiliriz ki Selguklular Sunniligi benimsemisler, ancak diger 
din ve mezheplere karsi bagnaz bir tavir iginde hig olmamislar, bu donemde onlarin hakimiyetleri 
altindaki yerlerde tam bir hosgoru ortami hakim olmustur. 

II. Hanefilik-MaturTdilik ve Osmanhlar 

Selguklulann devami olarak Osmanhlann SunnT-Hanefiligi benimsemis olmalan gok tabiidir. 
Bunun gibi daha pek gok muessese, Selguklulardan Osmanlilara miras olarak kalmistir. 

Osmanhlann Ebu Hanife ekolune bagh olduklan bilinmektedir. Ebu Hanife'nin mensei uzerinde 
pek gok fikirler ileri surulmekle birlikte, Arap olmadigi yolundaki gorusler gok kuvvetlidir.14 
Osmanhlann SunnT-Hanefi anlayislannin karakteristik ozellikleri onemli arastirmalara konu teskil 
etmemistir. 

Baslangigta Selguklularda oldugu gibi liberal bir anlayisin bulundugunu tahmin etmek zor 
olmadigi gibi, bu dusunce tarzinm tarihi bilgilerine de sahibiz. Bu hosgorulu uslubun 15. asnn 
sonlanna kadar surdugu genelde kabul goren bir husustur. 15. asnn sonlanna dogru Hanefiligin 
devlet doktrini olarak resmilestirilmesi, bu analayisa onemli bir ivme kazandirmistir.15 16. asirla 
birlikte bir katilasma ve ige kapanma doneminin basladigi genelde kabul goren bir dusuncedir. 

Pek gok tarihgiye gore 16. asir boyunca ortaya gikan ekonomik ve sosyal zorluklar,16 donemin 
yoneticileri tarafindan ahnan bazi tedbirlerle onlenmeye gahsildi. Qok sayida ulema ve dini sorumluya 
gore, bu gugluklerin belli bash sebepleri ve medrese ogrencilerinin ayaklanmalan, dini duygulann 
zayiflamasi sonucu gun yuzune gikti.17 Dini anlamda bir katilasmanin en onemli sebepleri olarak bu 
unsurlar genelde on plana gikmaktadir. 

Kanuni Sultan Suleyman Donemi'nde, insanlann dini gorevlerini yerine getirmeye yonelik kanuni 
duzenlemelerin yapildigi bile ifade edilmektedir.18 Seyhulislam Ebussuud Efendi Kanuni'ye araci 
olarak giderek "din ve devlet ve ulke duzenligi artik sunu gosteriyor ki, islam imamlarindan bazi 
igtihatgilann ifade ettikleri kurallara uymak bugun zorunlu hale gelmis bulundugundan"19 soz ederek, 
konu ile ilgili birferman yayinlamasi talebinde bulunmustur. 

Bir diger onemli faktor de Siilerin baskisi idi. Sultan Selim zamaninda (1512-1520) Sii 
dalgalanma Osmanh imparatorlugu igin onemli bir tehlike arz eder duruma gelmisti. Anadolu'daki Sii 
hareket notralize edildikten sonra, yonetim SunnT-HanefT goruse onem vermis, buyuk merkezlerin 

192 



yaninda, tasradaki muftu ve kadilann atanmalanna dikkat edilmistir.20 Bu donemlerde Sunnilik ve 
Siilik birbirine zit iki islami ekol olarak one gikmistir. 

Sonug olarak Siilik ve onlann faaliyetleri, Sunniligin devlet doktrini olarak one gikmasinin onemli 
sebeplerinden birisi olmus, yonetim kademesinde olanlann diger islami mezheplere karsi daha kati bir 
tutum igerisine girmeleri sonucunu dogurmustur. Asirlar sonra Cumhuriyet'e gegiste de ayni uslup 
benimsenmistir. "Dinle devleti butunuyle birbirinden ayirmayan, bunun yerine SunnT islami 
devletlestiren Kemalist Laiklik..." ifadesi bunu gostermektedir. 

HanefT-Sunni gelenegi iginde Turkler inang konulannda MaturTdi akidesine bagh idiler. Pek gok 
el kitabinda su formulasyona sikga rastlanir: "itikatta mezhep soruldugunda MaturTdT, amelde ise 
imam-i Azam Ebu Hanife demek gerekir." Ehl-i Sunnet ve'l Cemaat adi He ifade edilen bu soylem 
Osmanli'dan sonra Cumhuriyet doneminde de devam ettirilmistir. 

MaturTdT doktrini Semerkant'ta dogup Turkistan'da gelisme gostermis ve oradan yayilmistir. 
Taskopruzade'ye gore Kelam ilminde iki otorite vardir. Birisi Hanefi olup Ebu Mansur Maturidi, digeri 
§afii Ebu'l-Hasan el-Es'andir.21 

MaturTdT (6. 944) Orta Asya'daki Maveraunnehir'de Semerkant'a yakin bir yer olan Maturid adh 
kasabada dogan ve Turk asilh oldugu genel kabul goren bir sahsiyettir. Bu bolgeler 10 ve 11. 
asirlarda birer ilim merkezi olma durumundadirlar. Bolgenin fikri ve felsefi sahaya olan yatkinhgi 
agikga gorulur. MaturTdT'nin problemlere, Bagdat dini ortaminda gagdasi Ebu'l-Hasan Es'arTden daha 
felsefi bir agidan yaklasmasi, buyuk olgude iginde bulunulan bu degisik ve farkh kulturel ortamdan 
kaynaklanmaktadir.22 

MaturTdi orijinalligine ve buyuk onemine ragmen uzerinde gok az arastirma yapilmis onemli bir 
dusunurumuzdiJr. Son yillarda yapilan bazi arastirmalar, onu butun yonleri ile tanimaya yeterli 
degildir. Bati dunyasinda Es'ari hakkinda pek gok arastirma yapilmasina karsin, MaturTdT her nedense 
gok ihmal edilmistir.23 Bu ihmalde Turk dunyasmin higbir bahanesinin bulunmadigini soylemek bile 
gereksizdir. 

Genel olarak degerlendirildiginde Es'ariligin MaturTdTlik'ten daha genis bir alana yayildigi ve 
ondan daha gok taraftar kitlesine sahip oldugu gorulur. Bu olgunun sebepleri uzerinde gesitli gorusler 
ileri surulmustur. Ozellikle MaturTdT'nin en onemli takipgisi olan Ebu'l-Mu'in NesefT'de (6. 1115) 
gordugumuz, MaturTdT ekolune has Semantik Metodun zorlugu dikkat gekicidir. Bir nevi dil 

felsefesi diyebilecegimiz bu bakis agisi gelistirilebilseydi, herhalde bugun dini ve kulturel 
bakimdan farkh bir konuda bulunurduk. Aynca Es'arT, Mutezile ve Yunan kulturunden etkilenen bir ilim 
ortaminin etkisi altinda yetistigi halde, MaturTdT ve NesefT, bu ortamdan cografi olarak bir hayli uzakta 
olduklan igin, boyle bir etkilenme onlar igin soz konusu olmamistir. islam dunyasinda, genelde MessaT 
felsefesi sistemi hakim oldugundan dolayi, Es'arT ekolu daha gok tutunmus ve daha genis bir bolgeye 
yayilmistir. Bazi dusunurler MaturTdT'nin ihmaline sebep olarak Ehl-i Sunnet iginde EsarTligi tek doktrin 

193 



kilma arzusunu gostermektedirler.24 MaturTdT'nin Turk menseli olmasi da bize gore bu ihmalin onemli 
sebeplerindendir. 

Suna da isaret etmek gerekir ki, her ne kadar MaturTdT SunnT kelam sistemi iginde onemli bir yer 
isgal ediyorsa da, tartisilmaz bir lider konumunda degildir. Zaman zaman elestirilere tabi oldugunu da 
goruyoruz.25 Gunumuz itiban ile yadirganacak gibi gorunen bu hususun, soz konusu bolgelerin o 
donemlerde bile boyle elestirel bir anlayisa ve ortama sahip olduklan artik bilinmektedir. MaturTdT 
du§uncesini onemli ve orijinal kilan en onemli etkenlerden birisi de budur. 

III. Degerlendirme 

Once Selguklulann, sonra da Osmanh imparatorlugu'nun SunnT gelenegi benimsedigi 
gorulmektedir. Bu tercihin degisik sebepleri uzerinde arastirmalara ihtiyag bulunmaktadir. SunnT 
gelenegin her zaman iktidardan yana bir tavir sergiledigi26 bu segimin onemli unsurlanndan birisi 
olabilir. SunnT gelenegin iktidardan yana bir anlayisi geleneksellestirdigi ve SunnT teorinin ana 
eksenini olusturdugu bilinmektedir. Oyle ki "zulum de yapsalar, imamlanmiza ve emir sahiplerine 
isyani caiz gormeyiz. Onlara beddua etmez, itaatten vazgegmeyiz"27 seklinde asiri bir anlayis 
olusmustur. Bu derece kesin ifadelerle olusturulan bu dusuncenin, artik gok farkli algilanmasi 
gerektigini bildigimiz, MaturTdT'nin kader anlayisi ile nasil bagdastinlabilecegi konusu cevapsiz 
kalmaktadir. Zira MaturTdT'nin anlayismda, bu sekilde teslimiyetgi bir kader anlayisina yer yoktur. Tarn 
aksine insana sorumluluk yukleyen, insiyatif veren, eylemlerinin sorumlulugunu tasiyarak sonuglanna 
katlanacak bir anlayisin, teslimiyetgilikle bagdastinlmasi imkani yoktur. Bu bakis agisinin 
derinlemesine arastinlmasi onemli sonuglar doguracaktir. 

Baska agilardan da degerlendirildiginde pek gok soru isareti ile karsilasilmaktadir. HanefT- 
MaturTdT dusunceyi benimseyen Osmanlilann medrese egitimlerinde, bu alanla ilgili ufak bir arastirma 
hayal kirikhgina yol agar. Medrese mufredatinda MaturTdT'den ziyade Es'arT agirhkh eserlerin kelam 
egitimine konu teskil etmesi ne ile izah edilecektir? itikat konulannda bagli olundugu soylenen 
MaturTdi'nin Kitabu't-TevhTd"i higbir zaman medrese programlannda yer almamistir. MaturTdT'nin en 
onemli takipgisi ve MaturTdT kelam sisteminin dev ismi Ebu'l-Mu'in NesefT'nin Tabsiretu'l-Edille'sinin 
ismi dahi amlmamis, medreselerde okutulmaya gok musait, et-TemhTd li-Kavaidi't Tevhid ve Bahru'l- 
Kelam adh eserli bu kurumlardan igeri dahi girememistir. Bunlar dururken sia inancina mensup 
Nasireddin TusT'nin TecrTd el-l'tikad veya TecrTd el-Kelam adh eserin serhine yapilan hasiye, Hasiye 
el-Tecrid adi altinda resmi mufredat iginde yillarca yer almis ve okutulmustur.28 Bu ornekleri 
gogaltmak kolayhkla mumkundur. Bu uygulamanin kendine gore makul izahlan olabilir. Ancak 
elimizde bulunan, Turklerin ortaya koydugu MaturTdT eserlerin medrese programlannda yer almayisi, 
higbir sekilde izah edilemedigi gibi gok hakh gerekgelere de dayandinlamaz. 

Zaman iginde Osmanh toplumunda pek gok alanda girilen gerileme ve donuklasmada bu ihmalin 
bijyuk payi vardir. Yukanda da isaret edildigi gibi MaturTdT kelami gunumuzde dil felsefesi 
diyebilecegimiz Semantik esasina dayaniyordu. Bu sistem benimsenip zaman iginde gelistirilebilseydi, 

194 



gerek din anlayisimiz gerekse islam kultur ve medeniyeti herhalde bugunkunden gok farkh bir 
konumda olurdu. Bu konular higbir art niyete dayanmaksizin ve herhangi bir komplekse kapilmadan, 
objektif ve cesur bir ozelestiriden gegirilmeden yeni hedefler belirlemek zordur. Onun igin baska 
konularda oldugu gibi dini anlayisimizda da bir atilim yapilamamakta, bir kisir dongu igerisinde 
bocalamaktayiz. 

Demek oluyor ki Osmanli'da dini tercih bakimindan soylemle eylem farkli olmus, HanefT- 
MaturTdT dusuncenin benimsendigi ifade edilmis ancak is orada kalmistir. Bu soylem higbir alanda 
etkin bir sekilde eyleme donusmemistir. Ozellikle medrese egitimi bundan hig nasip alamamistir. 
Osmanli'nin asirlar iginde yeniliklere agilmadan gokuse gegmesinde, bu anlayisin herhalde onemli 
payi bulunmahdir. 

Toplumda olusan firka ve hareketler sosyal-siyasi yapidan ve tarihi sartlardan ayn 
dusunulemeyecegi igin 29 her dini ve siyasi ekolu yasadigi sartlan iginde degerlendirmek gerekir. Ehl- 
i Sunnet anlayisi uzerinde bazi galismalar yapilmis, ancak bu galismalarda, genelde teolojik yon on 
planda gikanlmistir. Ehl-i Sunnet dusuncesinin Osmanh fikri ve dini hareketi uzerindeki etkisi fazla 
arastinlmamistir. Mezhep taasubu ve taklitgi zihniyet, islam dusuncesinde fikri durgunluga sebep olan 
etkenlerin basinda gelmektedir. Ehl-i Sunnet dusuncesinin devlet otoritesi karsisinda takindigi son 
derece itaatkar tavnn, fikri gelismeye engel olup olmadigi gok tartisilmamistir. Ehl-i Sunnet dusuncesi 
istikran saglamak ve dengeleri korumak konusunda son derece hassas davranmis,30 bundan dolayi 
Sunniler her zaman iktidar tarafmda olagelmislerdir.31 

Belli bir anlayisin segilip benimsenmesi farkli dusunceleri engelleyecegi gibi yaratici dusunceyi 
de kisitlamis olabilir. MaturTdT anlayisinin geregi gibi yansitilamamis olmasi, fikri ve dini alandaki 
donuklasmamn en onemli sebeplerinden birisi olarak gorulmektedir. 

Dolayisi ile gegmisle, higbir komplekse ve art niyete dayanmaksizin yuzlesmek, gelecegi 
mumkun oldugunca hatasiz insa etmek igin vazgegilmez sarttir. Bu bakimdan SunnT dusuncenin 
Osmanh uzerindeki olumlu ve olumsuz etkisi ve sonuglan irdelenmeden, gunumuzde bazi 
problemlere gozum bulmak son derece zor olmaktadir. 



1 Andre Miquel, L'lslam et sa Civilisation, A. Colin, Paris, 1968, s. 184-185. 

2 Hakki Uzungarsili, Osmanh Devlet Teskilatina Medhal, Ankara, 1970, s. 122. 

3 ibnu'l-EsTr, el-Kamil, c. 8, s. 1 1 . 

4 Fuat Koprulu, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Ankara, 1966, s. 13. 

195 



5 A.g.e., s. 16. 

6 Osman Turan, SelguklularTarihi ve Turk-islam Medeniyeti, Ankara, 1965, s. 235. 

7 A.g.e., s. 239. 

8 A.g.e., s. 239. 

9 A.g.e., s. 224. 

10 Asad Talas, La Madrase Nizamiye et son Histoire, Paris, 1939, s. 18, 100. 

1 1 M. Fuat Koprulu, Osmanli imparatorlugu'nun Kurulusu, Ankara, 1 972, s. 110. 

12 Osman Turan, Turk Cihan Hakimiyeti... C. I, s. 177. 

13 M. Fuat Koprulu, a.g.e., s. 110. 

14 Osman Keskioglu, imami Azam, Ankara, 1960, s. 9; E. Ruhi Figlah, Ehlu's-Sunne ve'l- 
Cemaa, Ayhk Dergi/Ehl-i Sunnet Ozel Sayisi, Ankara, 1985, s. 165 vd; Mustafa Uzunpostalci, Ebu 
Hanife, TDV. 

islam Ansiklopedisi, C. 10, s. 131 vd. 

15 Henri Laoust, Les Schismes dans L'lslam, Paris, 1965, s. 311. Joseph Schacht, An 
Intnoduction of. Islamic Law, Oxford, 1966, s. 89. 

16 Konulu ile ilgili bkz. Mustafa Akdag, Turkiye'nin iktisadi ve igtimaT Tarihi, Ankara, 1971, c. 
2, s. 358. vd. 

17 M. Akdag, a.g.e., C. 2, s. 393. 

18 A.g.e., s, 394. 

19 A.g.e., s. 394. 

20 Henri Laoust, Les Schismes..., s. 311; J. Schacht, An introduction..., s. 89-90; Huseyin 
Gazi Yurdaydin. islam Tarihi Dersleri, Ankara, 1971, s. 108. 

21 Taskopruzade, Mevzuat el-Ulum, c. 1, s. 594; Miftah es-Saade, c. 2, s. 151-152. 

22 M. Sait Yazicioglu, MaturTdT ve Nesefi'ye Gore insan Hurriyeti Kavrami, istanbul, 1992, s. 
6. 

23 M. Sait Yazicioglu, a.g.e., s. 9; M. S. Yazicioglu, Le Kalam et Son Role dans la Societe 
Turco-.Ottomane, Ankara, 1990, s. 114-115. 

196 



24 Muhammed Tavit et-TancT, "Abu Mansur el-MatundT", A.U.i.F Dergisi, 1955, Ml, s. 1. 

25 PezdevT, Usui ed-Din, Kahire, 1963, s. 3. Aynca bkz. M. Sait Yazicioglu, a.g.e., s. 11 ve n. 
39. ibni Humam, Kitab el-Musayere, Misir, 1889, s. 85. 

26 Muammer Esen, Ehl-i SCinnet Kavraminin Dogusu ve SunnT Anlayislar, Basilmamis 
DoktoraTezi, Ankara, 1995, s. 96. 

27 et-TahavT, Usulu'l-Akaidi'l-islamiye, Beyrut, 1988, s. 153. 

28 M. Sait Yazicioglu, XV ve XVI. Yuzyillarda Osmanli Medreselerinde ilmi Kelam Ogretimi 
ve Genel Egitim igindeki Yeri, islam Dusuncesinin Tarihsel Gelisimi, Ankara, 2001, s. 147. 

29 Dog. Dr. Mevlut Ozler, Ehl-i Bid'at Adlandirmasinin Teolojik ve Siyasal Baglami, Erzurum, 
1999, s. 142. 

30 Fazlur Rahman, Tarih Boyunca islami Metodoloji Sorunu, Ankara, 1995, s. 65-66. 

31 A.g.e., s. 98. 



197 



Osmanh Devleti'nin ilk §eyhulislami Molla FenarT'nin TasavvufT Yonii / 
Dog. Dr. Re§at Ongoren [s.114-119] 

istanbul Universitesi Mahiyat Fakultesi /Turkiye 

Osmanhlarda birgok ilmiye mensubunun tasavvufla alakadar oldugu bilinmektedir. Asirlardir ilmT 
ustunlugu ve yetkinligiyle hakh sohrete sahip bulunan Molla FenarT (6. Mart 1431) bunlann onde 
gelenlerindendir. Asil adi Semseddin Muhammed olan FenarT, Yildirim Bayezid Donemi'nde baskent 
Bursa'da kadihga, Sultan II. Murad Donemi'nde de ilk defa olarak Seyhulislamlik makamina getirilmis 
onemli bir alimdir. Onun tasavvuf dijsuncesi ve kulturune olan yakin ilgisi, kaleme aldigi birgok 
eserinde agikga goruldugu gibi, "el aldigi" seyhler ve mensup oldugu tankatlar da guvenilir 
kaynaklann verdigi bilgilerden ogrenilebilmektedir. Kaynaklardaki bu bilgilerin bir kismi bazi gagdas 
muellifler tarafindan muhtelif gahsmalarda kullamlmis ve FenarT'nin tasavvufT yonune daha once de 
isaret edilmistir; ancak bunlann bir kismi hatah, bir kismi da yetersizdir. Bu arastirmada konu ile ilgili 
yeni bilgiler sunulurken yeri geldikge onceki gahsmalara da isaret edilerek gerekli Nave ve 
duzeltmelerin yapilmasi hedeflenmektedir. 

Kurulusundan itibaren tasavvuf ehlini koruyup kollayan Osmanh Devleti, ortaya koydugu bilingli 
politikalar sayesinde medrese ile tekke arasinda saghkh bir denge olusturmayi basarmis 
gozukmektedir. Kurulan bu denge Osmanh toplumda onemli oranda "mutasavvif-alim" tipinin 
yetismesine imkan saglamistir.1 iste konumuz olan Molla FenarT de bunlann ileri gelenlerinden biridir. 
Bu agidan bakildiginda FenarT, yalnizca tasavvufa ilgi duyan bir alim olmaktan ote, Osmanh tasavvuf 
tarihinde onemli bir islevT ustlenen kose taslanndan biri olma niteligini tasimaktadir. Nitekim o, bir 
seyhulislam olarak zamanmda ulemamn basi durumunda oldugu gibi, ayni zamanda entelektuel 
tasavvuf anlayisini surduren Ekberiyye mektebinin onemli bir temsilcisi ve birgok tankat silsilesinin 
kendisinde birlestigi onemli bir merkez durumundadir. Onun bu gok yonlu durumu bir yandan tasavvuf 
ehlince oteden beri uygulanagelen birtakim adap ve usulleri benimseyip bizzat icra etmesine, diger 
yandan da tasavvufa muhalif olanlara karsi bir kisim eserler yazarak tasavvuf dusunce ve anlayisini 
benimsetmek igin gayret gostermesine vesTle olmustur. O donemde sufTlerin uyguladigi tankat adap 
ve erkanini savunmak igin mustakil bir risale kaleme almis olmasi bunun en guzel gostergesidir. Giris 
kisminda eserin yazihs sebebini su sekilde agiklamaktadir: 

"Bazi kimseler tasavvuf ehlinin yaptiklanni bid'at, tavirlanni gosteris ve aldatma, sozlerini de 
yalandan ibaret zannetmektedirler. Oysa ben biliyorum ki, onlar Peygamberden mTras olarak 
aldiklanni uyguluyor, Kitap ve Sunnet'in gosterdigi saglam ve emin biryolda yuruyorlar..."2 

FenarT'nin daha baska bir kisim eserlerinde de tasavvuf dusunce ve anlayisini ozellikle ilmiye 
mensuplanna benimsetmek igin ozel gaba sarf ettigi gozlenmektedir. Ekberiyye mektebinin ibnul- 
ArabT'den sonra ilk temsilcisi Sadreddin KonevT'nin vucut, vucut mertebeleri vb. konulardan bahsettigi 
Miftahu'l-gayb isimli eserine yazdigi serhin (Misbahu'l-uns) on sozunde agikga, tasavvuf ehlinin ortaya 
koydugu kesfT kaideleri (kavaid-i kesfiyye) mumkun oldugunca nazar ve burhan metodunu 

198 



kullananlann (ulema) akillanna uygun gelecek sekilde agiklamaya gahstigim belirtmekte,3 ayni gabayi 
Fatiha suresinin tefsTri sadedinde kaleme aldigi Aynu'l-ayan isimli eserinde de gostermektedir. FenarT 
burada Fususu'l-hikem'in ilk sarihi olarak bilinen Mueyyiduddin CendT'nin bir mesele hakkmdaki 
Tzahina karsi, "§eyhin bu gorusunij zahir bakimindan dogru anlamak gok zordur (muskildir). Hatta bu, 
tasavvuf ehli olmayan akil sahiplerini dalalete dusurecek mahiyettedir" diyerek kendisi o hususta 
anlasilabilir bir agiklama yapmaya galismistir.4 Ayrica su da belirtilmelidir ki, Fenari bazi eserlerinde 
ulemaya tasavvuf dusuncesini kabul ettirmek igin gaba sarf ederken, ayni zamanda hakTkate ulasma 
noktasinda tasavvuf ehlinin kullandigi metodun (kesf) onemine ve ilim erbabina saglayacagi katkilara 
da isaret etmistir. Ornegin zahir ilimlerle tasavvuf ilmini mecz ettigi adi gegen Aynu'l-ayan isimli 
eserinde5 ilm-i tefsTr ile alakali bilgi verirken mufessirin muhtag oldugu hadis, fikih, kelam gibi ilimlerin 
yam sira "mevhibe ilmi"ni de zikretmesi6 ve ayetlerin tefsTri sirasinda zaman zaman kesfin verilerine 
de basvurmus olmasi7 bunu gostermektedir. Ona gore sufilerin benimsedigi kesif ilmi, dinin temel 
kaynaklanni da ihtiva edecek kadar genis bir alani igine almaktadir. Mevlana'nin MesnevT'sinin 
girisine yazdigi serhte gayet net bir sekilde soyle diyor: 

"Usuluddin olarak kabul edilen kelam ilminin asillan Kitap ve Sunnet'tir. Binaenaleyh Kitap ve 
Sunnet 'usulu usuliddin' olmaktadir. Kitap ve Sunnet'in asillan da gaybT ve ledunnT olan kesfT 
ilimlerdir. Bu durumda kesfT ilimler 'usulu usuli usuliddin' olmaktadir."8 

FikrT agidan kendi doneminde tasavvuf dusunce ve anlayisini bir kisim eserleriyle savunmus 
olan FenarT'nin, fiilT olarak da bizzat tasavvufun iginde oldugu gorulmekte, devlet nezdindeki yuksek 
mevkiine ragmen basma dervis taci, uzerine de basit ve sade giysiler giymeyi tercih ettigi 
belirtilmektedir.9 Oyle anlasiliyor ki o, biryandan seyhulislamltk gorevini icra ederken digeryandan da 
tarTkat seyhligi vazTfesini yurutmekteydi. Dusunce olarak Ekberiyye mektebinin goruslerini 
benimsemisti. Bilindigi gibi Ekberiyye, vahdet-i vucut anlayisi basta olmak uzere Muhyiddin ibnu'l- 
ArabT'nin goruslerini benimseyenlerin olusturdugu bir mekteptir. Bursah M. Tahir ile daha sonra i. H. 
Uzungarsih gibi muellifler, FenarT'nin feyz aldigi tankatlan sayarken Ekberiyye'yi de bu tankatlardan 
biri olarak saymis,10 bazi arastirmacilar da bu gorusu benimsemislerdir.11 Ancak Ekberiyye'nin 
tankattan gok bir entelektuel tasavvuf/mektep olarak kabul edilmesi daha dogrudur. Gergi 
Ekberiyye'nin mektep olarak kabul edilisinin yam sira, bir tarikat oldugunu soyleyenler de vardir,12 
fakat FenarT'nin Ekberiyye ile iliskisinin daha gok entelektuel planda oldugu anlasilmaktadir. 

Molla FenarT Ekberiyye mektebinin goruslerini, TaskoprTzade ve Hoca Sadeddin Efendilerin 
kaydina gore, ibnu'l-ArabT'nin evlathgi Sadreddin KonevT'nin (6. 1274) talebelerinden olan babasi 
Hamza'dan 6grenmistir.13 Hamza Efendi, KonevT'den okudugu Miftahu'l-gayb isimli eserini ogluna 
okutmus ve oglu Fenari de yukanda isaret edildigi gibi, bu eseri daha sonra serhetmistir (Misbahu'l- 
uns).14 FenarT'nin ayrica babasindan sonra hem bu eseri, 15 hem de ibnu'l-ArabT'nin Fususu'l- 
hikem'ini okuttugu kaydedilmektedir. Onun ozellikle Fususu'l-hikem'i okutmasi ve ibnu'l-ArabT'nin 
goruslerini asin derecede savunmasi sebebiyle bir kisim tenkitlere de maruz kaldigi nakledilir.1 6 
FenarT'den KonevT'nin Miftahu'l-gayb'im okuyup icazet alanlar arasinda Yildinm Bayezid'in damadi 

199 



Kubreviyye seyhi Buharah Emir Sultan da bulunmaktadir. TaskoprTzade Emir Sultan'a ait FenarT'nin 
icazet yazdigi Miftahu'l-gayb nushasini gordugunu belirtmektedir.17 

Molla FenarT Sadreddin KonevT'den babasi Hamza Efendi vasitasiyla Ekberiyye mektebinin 
goruslerini aldigi gibi, aynca HarTrTzade'nin tasnifine gore Ebheriyye'nin bir kolu olan Evhadiyye 
tankatindan da iki ayn silsileyle hilafet almistir.18 Bu silsilelerde ibnu'l-ArabT'nin evlatligi Sadreddin 
KonevT'nin de bulunmasi dikkat gekmektedir. Kaydedildigine gore Sadreddin KonevT ibnu'l-ArabT'nin 
fikir mTrasim tevarus etmekle kalmamis, on alti sene hizmetinde bulundugu Evhadiyye tankatinin 
kurucusu Evhaduddin KirmanT'den de tankat icazeti almisti. Onun, bu iki buyuk zatin yaninda 
yetistigini ifade igin "Ben iki anadan sut emdim" dedigi nakledilir.1 9 iste Molla FenarT'ye Sadreddin 
KonevT'den gelen tankat silsilelerinden biri (Seyh Evhaduddin KirmanT > Seyh Sadreddin KonevT > 
Seyh Hamza > Molla FenarT), 20 Ekberiyye mektebinin silsilesiyle (Sadreddin KonevT > Seyh Hamza > 
Molla FenarT) ayni oldugu igin olmah, bazi muellifler yanhshkla onun Ekberiyye tankatindan hilafet 
aldigini soylemislerdir. Oysa Ekberiyye'den aldigi du§unce mirasidir. 

Ayni silsileden tankat olarak aldigi ise Evhadiyye'dir. FenarT bu tankattan me§hur hadis hafizi 
ibn Hacer AskalanT'ye hilafet vermi§ ve silsile AskalanT'den sonra §u §ekilde devam etmi§tir: 
Seyhulislam Zekeriyya el-Ensan> §eyh Ebu'l-Hasan el-Bekn> oglu §eyh Muhammed el-Bekn.21 

Molla FenarT'ye ayni tankatin Sadreddin KonevT'den gelen diger silsilesi ise Haci Bayram-i 
VelT'nin de seyhi olan HamTduddin AksarayT/KayserT (Somuncu Baba) vasitasiyla ulasir. Tibyan'in 
hamisinde silsile su sekilde kaydedilmistir: §eyh Sadreddin KonevT > Seyh Semseddin Musa TebrTzT > 
§eyh izzeddin Yusuf KayserT > §eyh §emseddin Musa KayserT > oglu §eyh HamTduddin AksarayT 
(Somuncu Baba) > Molla FenarT.22 Tibyan muellifi HarTrTzade bu silsile dolayisiyla Somuncu Baba'nin 
Ebheriyye tankatina baglandigini belirtmistir ki,23 bu ayni zamanda Evhadiyye'ye baglanmasi 
anlamina gelmektedir. Zira silsile Sadreddin KonevT'nin seyhi olan Evhadiyye'nin kurucusu 
Evhaduddin KirmanT'den yuruyerek Ebheriyye'nin kurucusuna (Kutbuddin EbherT) gikmaktadir.24 
Molla FenarT de Somuncu Baba'dan hilafet almakla bu silsile ile ayni tankata baglanmis demektir. 
FenarT'nin bu tankata (Ebheriyye) baglanan uguncu bir silsilesi daha vardir ki, onu da yine Somuncu 
Baba vasitasiyla almistir. Bu silsile ise Safeviyye'nin kurucusu Safiyyuddin ErdebTIT uzerinden 
yuruyerek Kutbuddin EbherT'ye ulasmaktadir. Safeviyye tankati da Evhadiyye gibi Ebheriyye 
tankatinin bir kolu sayilmistir.25 Bu kol aynca ErdebTliyye adiyla da bilinmektedir.26 HarTrTzade ile 
Tabibzade'ye gore silsile Safeviyye'nin kurucusundan itibaren su sekildedir: Safiyyuddin ErdebTIT > 
oglu Sadreddin Musa ErdebTIT > oglu Alaeddin AN ErdebTIT > HamTduddin AksarayT (Somuncu Baba) > 
Molla FenarT.27 

Goruldugu gibi Molla FenarT'nin Ebheriyye (Evhadiyye-Safeviyye/ErdebTliyye) ile irtibatini 
saglayan ug silsileden birinde babasi, diger ikisinde de Somuncu Baba bulunmaktadir. Onun 
Somuncu Baba'yla olan tasavvufT iliskisi yukanda zikredilen silsilelerde agikga goruldugu gibi erken 
donemden itibaren birgok kaynakta da yer almistir.28 Nakledildigine gore FenarT'nin bu zatla ilk 
karsilasmasi, Yildinm Bayezid tarafmdan Bursa'da yaptinlan Ulu CamT'nin agihsi sirasinda meydana 

200 



gelmisti. Bilindigi gibi padisah caminin agihs konusmasim damadi Emir Sultan'in tavsiyesi uzerine 
Somuncu Baba'ya teklif etmis, o da yaptigi bu konusmada Fatiha suresini tefsir etmisti. O siralar 
Molla FenarT, daha sonra Aynu'l-ayan ismiyle tamamladigi Fatiha suresinin tefsirini yapmayi 
dusundugij igin konusmayi dikkatlice dinlemis ve seyhin oldukga ilging agiklamalar yaptigini gorerek 
merasimden sonra yanina gidip onunla tanismis ve ondan Fatiha'nin tefsTriyle ilgili daha baska bilgiler 
de ogrenmisti. iste FenarT o gunden sonra baslayan gorusmelerinde seyhin hem zahir hem de batin 
ilimlerine vukufuna hayran kalarak ona murit olmustur.29 

Somuncu Baba'nin yukandaki silsilede kaydedildigi gibi gorunurde Alaeddin Ali ErdebTIT'nin 
halTfesi olmakla birlikte gergekte UveysT bir seyh oldugu ve Bayezid-i BistamT'nin ruhaniyyetinden 
terbiye gordugu kabul edilmektedir. Aynca ErdebTIT'ye intisabindan once uzun muddet Sam'da 
Bayezidiyye hankahinda ismi belirtilmeyen bir seyhin hizmetinde bulunarak icazet aldigi da 
kaydedilmektedir.30 Muhtemelen bu sebeple I. H. Uzungarsili Somuncu Baba'nin tankatini 
Bistamiyye seklinde kaydetmis ve FenarT'nin ondan bu tankati aldigini belirtmistir.31 Mustafa Askar 
ise FenarT'nin Somuncu Baba'dan Halvetiyye tankati prensiplerini ogrendigini belirtmektedir.32 Oysa 
Askar'in kaynak olarak gosterdigi ne Tibyan'da ne de Osmanli Muelliflerinde boyle bir bilgiye 
rastlanmamaktadir.33 

Molla FenarT'nin hilafet aldigi bir diger tankat Rifaiyye'dir. Yavuz Sultan Selim devrinde Kemal 
AhlatT tarafindan kaleme ahnmis olan Munevviru'l-ezkar'da34 ve daha sonra da bazi kuguk 
farkhhklarla HarTrTzade'nin Tibyan'i ile Tabibzade'nin Silsilename'sinde FenarT'nin Rifaiyye'ye varan 
silsilesi kaydedilmistir.35 Buna gore Molla FenarT Rifaiyye hirkasini Antakyah §eyh Abdurrahman b. 
Muhammed el-HanefT'den giymistir. TaskoprTzade cifr, vefk, havas vb. ilimlere vakif olan bu seyh ile 
FenarT'nin Bursa'da bulustugunu ve birgok ilim dalinda kendisinden istifade ettigini belirtir, fakat 
intisabindan soz etmez.36 §eyh Abdurrahman'dan yukanya dogru tankat silsilesi Muhammed b. 
Ahmed SufT > ibrahim b. Hasan RifaT > izzeddin RifaT gibi seyhlerle devam ederek tankatin kurucusu 
Ahmed er-RifaT'ye ulasmaktadir. Molla FenarT ile birlikte Rifaiyye'de "Fenariyye" diye bir kolun 
meydana geldigi belirtilmekteyse de,37 FenarT'den sonra bu silsilenin hangi seyh ya da seyhlerle 
devam ettigi tespit edilememistir. Aynca Hakki Sinasi Qoruh kaynak gostermeksizin FenarT'nin 
Rifaiyye tankatina intisabinm yirmi yedi yasinda iken gergeklestigini belirtmektedir.38 

Molla FenarT'nin intisap ettigi bir baska tankat Zeyniyye'dir. Bilindigi gibi Zeyniyye, 
Suhreverdiyye tankatinin bir kolu olup Seyh Zeynuddin HafT tarafindan Horasan'da kurulmus ve kisa 
sure iginde Hicaz, Suriye, Misir, Anadolu ve Rumeli'de yayilmistir.39 FenarT'nin bu tankata girdigini ilk 
olarak, tespit edilebildigi kadanyla, Osmanli seyhulislamlanndan Hoca Sadeddin Efendi (6. 1599) 
kaydetmis, ancak hangi seyhe murit oldugunu belirtmemistir.40 Bursa Vefeyati ile daha sonraki 
kaynaklardan Osmanli Muellifleri ve SefTne-i Evliya'da ise onun Zeynuddin HafT'nin ileri gelen halTfesi 
AbdullatTf KudsT/MakdisT'ye murit oldugu belirtilmistir.41 Qagdas muelliflerden A. Zeki VelidTTogan ve 
L Hakki Uzungarsili da KudsT'ye intisap ettigini belirtmektedirler.42 



201 



Ote yandan Taskoprizade eserinde AbdullatTf KudsT'nin Anadolu'ya gelisi sirasinda onu medih 
sadedinde FenarT'nin soyledigi "Kadimte bilade'r-Rumi ya hayra kadimin=Ey Anadolu'ya gelenlerin en 
hayirhsi..." diye baslayan dokuz beyitlik Arapga siirini, KudsT'nin de ona "Ela ya imame'l-asri ya hayra 
kaimin=Ey zamanimizm onderi..." seklinde baslayan on beyitlik cevabini kaydetmis, ancak FenarT'nin 
intisabindan soz etmemistir.43 ismail Belig de FenarT'nin KudsT igin soyledigi siiri "AbdullatTf KudsT 
hazretlerine "muhib" ve dildade olup..." seklinde bir ifadeyle KudsT'ye muhabbetinin bir semeresi 
olarak degerlendirmistir.44 Ancak Belig'in XVIII. yuzyilm ilk geyreginde (1722) kaleme aldigi 
Guldeste'deki "muhib" kelimesini "murit" anlammda kullanmis olabilecegini de dusunmek gerekir. 
Nitekim XVI. yuzyilm ikinci yansinda Mehmed MecdT Efendi (6. 1591) tarafindan yapilan es- 
Sakaiku'n-nu'maniyye tercumesi ile XVII. yuzyilm ilk yansinda Mehmed b. Sa'dT (6. Arahk 1630) 
tarafindan kaleme alinan Turkge Bursa Vefeyati'nda "muhib" kelimesinin "murit" anlammda 
kullanildigi gorulmektedir.45 

Bununla birlikte degerli arastirmaci Mustafa Kara, Abdullatif KudsT Anadolu'ya geldiginde Molla 
FenarT'nin hayatta olmadigim belirterek, onun KudsT'ye murit olduguna dair bilgileri supheyle 
karsilamis ve Bursa'nin tankat ve tekkelerini anlattigi eserinde degisik ihtimallerden soz etmistir.46 
LamiT Qelebi'den (6. 1531) itibaren KudsT'nin Anadolu seyahatine temas eden Mehmed b. Sa'dT, 
Baldirzade Mehmed, ismail BelTg, Mehmed Semseddin, Huseyin Vassaf gibi Osmanli muelliflerinin 
verdigi kismen birbirinden farkli bilgilerden, seyahatle ilgili elde edilen en erken tarih 1446 
senesidir.47 Buna gore Mart 1431'de vefat ettigi bilinen FenarT ile KudsT'nin Anadolu'da bulusmasi, 
Kara'nin belirttigi gibi, mumkun degildir. Ancak eserini yukandaki muelliflerden daha once kaleme 
almis olan Muhammed b. Abdurrahman SehavT'nin (6. 1497) ed-Dav'ul-lamT'de verdigi bilgiler dikkate 
ahndiginda, AbdullatTf KudsT'nin Anadolu'ya adi gegen Osmanli muelliflerinin temas ettigi seyahattan 
once de en az bir defa geldigi anlasilmaktadir.48 Eger FenarT AbdullatTf KudsT'ye murit olmus ise, 
muhtemelen, SehavT tarafindan kaydedilen bu onceki Anadolu seyahati sirasinda olmustur. Yine 
SehavT'nin ayni yerde kaydettigine gore, zikredilen seyahat sirasinda KudsT ile Sultan II. Murad'in 
gorusmek igin yanina kadar gitmis olmasi, seyhin Osmanli topraklanna da girdigini hatta baskent 
Edirne'de bir muddet kaldigini gostermekte,49 bu arada sohbetlerine katilan onemli kisiler50 arasmda 
Osmanli ileri gelenlerinin de bulundugu anlasilmaktadir. Dolayisiyla Molla FenarT KudsT'ye bu 
seyahati sirasinda intisap etmis olabilir. 

Ote yandan gagdas arastirmacilardan Huseyin Husameddin (Yasar) kaynak belirtmeksizin Molla 
FenarT'nin 821 'de buyuk oglu Muhyiddin Muhammed Sah Qelebi ile birlikte giktigi hac yolculugunda 
Misir'a giderek Horasan'dan Zeyniyye'nin kurucusu Zeynuddin HafT'nin gelmesini bekledigini,51 
822'de HafT ile birlikte Kudus'ten hacca gidip tekrar Kudus'e donduklerini kaydetmektedir.52 
Gorebildigimiz kaynaklarda FenarT'nin 822 senesinde hacca gittigi,53 MedTne'de bulundugu sirada 
orada vefat eden Naksibendiyye seyhi Muhammed Parsa'nin cenaze namazina katildigi,54 hac 
donusu Kudus'e, oradan da Misir sultaninin daveti uzerine Kahire'ye giderek sultanla ve ileri gelen 
alimlerle gorustugu belirtilmis,55 yine bu tarihte Zeynuddin HafT'nin o bolgede oldugu, Misir'da 
hazirlatip getirdigi beyaz mezar tasini Parsa'nin kabri basina diktirdigi tespit edilmistir.56 Ancak bu 

202 



kaynaklarda FenarT'nin Zeynuddin HafT ile goru§up gorusmedigi hususuna temas edilmemistir. Oyle 
oldugu halde Mustafa Askar FenarT'nin bu seyahat sirasinda HafT ile gorusup ona murit oldugunu 
belirtmektedir.57 FenarT'nin bu sirada Zeynuddin HafT ile bulusmus olmasi, bize gore de kuvvetle 
muhtemeldir. Ancak sirf gorusmus olmalanndan yola gikarak ona murit oldugu soylemek mumkun 
degildir. 

Askar ayrica Zeyniyye'nin Rifaiyye tankatimn bir kolu oldugunu, Molla FenarT'nin bu kol 
vasitasiyla Rifaiyye'ye baglandigini belirtmektedir.58 Ancak bu hususta da gok agik bir bilgiye sahip 
degiliz. Gergi Zeyniyye'nin kurucusu Zeynuddin HafT'nin seyhi olan Abdurrahman SirsT'nin Rifaiyye 
tankatindan da hilafeti bulunmasi sebebiyle, Zeyniyye Suhreverdiyye'nin bir kolu oldugu gibi, ayni 
zamanda Sureverdiyye ile Rifaiyye'yi cem eden bir tarikat olarak da bilinmektedir.59 Ancak FenarT'nin 
bu tankat (Zeyniyye) silsilesiyle Rifaiyye'ye baglandigina dair kaynaklarda higbir agikhk yoktur. 

Molla FenarT'nin yukanda adi gegen tankatlardan baska, donemin bir diger onemli tankati 
Kazeruniyye ile de yakm iliski iginde oldugu belirtilmektedir. Ebu ishak KazerCmT (6. 1034) tarafindan 
kurulmus olan bu tankatin gazaya buyuk onem verdigi ve Yildirim Bayezid'in tankat adina Bursa'da 
bir zaviye yaptirdigi (Ebu ishak Zaviyesi) biliniyor.60 iste Molla FenarT birgok devlet adami gibi bu 
tankatin tertip ettigi sohbetlere de katihyordu.61 Ancak tankata intisap edip etmedigi hususunda bir 
bilgiye sahip degiliz. SefTne muellifi Huseyin Vassaf'in "Molla FenarT'yi ilk once irsad eden Bursa'da 
medfun Abdal Mehmed isimli bir velT idi"62 seklindeki ifadesinde gegen Abdal Mehmed'in Kazeruniyye 
ile bir ilgisinin olup olmadigi ya da hangi tankate mensup oldugu hususu agikhk kazanmamistir. 

Sonug olarak denilebilir ki seyhulislam Molla FenarT, devrinde ilmiye mensuplarimn basi oldugu 
gibi, ileri gelen birgok seyhten icazet/hilafet almak suretiyle donemindeki tankatlann da onemli bir 
temsilcisi durumuna gelmistir. Bu vasiflanyla bir taraftan tankatlann usul ve prensiplerini yasatmaya 
galismis, bir taraftan da kaleme aldigi bir kisim eserleriyle tasavvuf ilminin diger ilim dallan yanindaki 
onemine isaret etmistir. Sahip oldugu bu gift yonlu ozelligiyle o, kanaatimize gore Osmanh Devleti'nin 
hedefledigi mutasavvif-alim tipinin en guzel ornegini teskil etmistir. 

1 Bu hususta genis bilgi igin bk. Resat Ongoren, "XV ve XVI. Asirlarda Osmanli'da Tasavvuf 
Anlayisi", XV ve XVI. Asirlan Turk Asn Yapan Degerler Milletlerarasi Sempozyumu, istanbul 1997, s. 
409-433; a. mlf., "Osmanh Klasik Donemi Tasavvuf-Kelam iliskisi", Akademik Arastirmalar 
Dergisi/Journal of Academic studies, IV-V (Subat-Temmuz 2000, Osmanh ozel sayisi), s. 31-42. 

2 Molla FenarT, Sufiyyenin Libas ve Etvar ve Meslekine Dair Ttirazata Reddiye, Suleymaniye 
Ktp., Yazma Bagislar, nr. 71, vr. (1b-18b). 

3 Molla FenarT, Misbahu'l-uns (thk. Muhammed HacevT), Tahran 1416, s. 10. 

4 Molla FenarT, Aynu'l-ayan, istanbul 1325, s. 164. 



203 



5 Isamuddin Ahmed TaskoprTzade, Miftahu's-saade ve misbahu's-siyade ft mevzuati'l-ulum 
(thk. Kamil Kamil BekrT-Abdulvehhab Ebu'n-Nur), Kahire 1968, II, 124. 

6 FenarT, Aynu'l-ayan, s. 87. 

7 A.g.e., s. 207. 

8 Molla FenarT, Serhu dTbaceti'l-MesnevT, Suleymaniye Ktp., Asir Ef., nr. 440, vr. 44b. 

9 Isamuddin Ahmed TaskoprTzade, es-Sekaiku'n-numaniyye ft ulemai'd-devleti'l-Osmaniyye 
(nsr. Ahmed Suphi Furat), istanbul 1985, s. 25. 

10 Bursali Mehmed Tahir, Osmanli Muellifleri, istanbul 1333, I, 390; ismail Hakki Uzungarsih, 
Osmanh Tarihi, Ankara 1982, I, 533. 

11 Mesela bk. Hakki Sinasi Coruh, "Turk Anadolu'da ilim Tarihinin ilk Buyuk Simasi, ilk 
Osmanli Seyhulislami Molla FenarT", Turk Kulturu, sy. 120 (1972), s. 1265; Edip Yilmaz, Molla 
FenarT'nin Hayati ve Eserleri, (mezuniyet tezi, 1975), i. 0. Edebiyat Fakultesi Arap-Fars Filolojisi 
Bolumu, s. 12; Hakki Aydin, islam Hukuku ve Molla FenarT, istanbul 1991, s. 54-55; Zulfikar Durmus, 
§emsuddin Muhammed b. Hamza el-Fenan'nin Hayati ve Aynu'l-ayan Adh Eserinin Tahlili (yuksek 
lisans tezi, 1992), Erciyes Oniversitesi Sosyal Bilimler Enstitusu, s. 16-17; Mustafa Askar, Molla 
FenarT ve Vahdet-i Vucud Anlayisi, Ankara 1993, s. 82, 86; a. mlf., "Osmanli Devletinde Alim- 
Mutasavvif Prototipi Olarak ilk §eyhulislam Molla FenarT ve Tasavvuf Anlayisi", Ankara Oniversitesi 
ilahiyat Fakultesi Dergisi, XXXVII (1997), s. 398. 

12 Bu hususta degisik gorusler igin bk. M. Erol Kihg, "Ekberiyye", DiA, X, 544-545. 

13 Sadreddin KonevT'nin 673'te (1274) vefat etmis olmasi sebebiyle FenarT'nin babasi 
Hamza Efendi'nin ondan okumasimn gok zor oldugu, arada bir baska sahsin daha olmasi gerektigi 
belirtilmektedir. Ancak Hamza Efendi'nin ne kadar yasadigi tarn olarak bilmedigi igin bu hususta kesin 
bir sey soylemek zordur. 

14 TaskoprTzade, es-§ekaik, s. 24-25; Hoca Sadeddin, Tacu't-tevarTh, istanbul 1280, II, 413. 

15 TaskoprTzade, es-§ekaik, s. 54-55. 

16 TaskoprTzade, Mevzuatu'l-ulum, II, 125. 

17 TaskoprTzade, es-§ekaik, s. 54-55. 

18 Kemaleddin HarTrTzade, Tibyanu vesaili'l-hakaik fT beyani selasili't-taraik, Suleymaniye 
Ktp., Fatih, nr. 430-432, I, 32b. 



204 



19 Mikail Bayram, Seyh Evhadu'd-din Hamid el-KirmanT ve Evhadiyye TarTkati, Konya 1993, 
s. 106-107. 

20 HarTrTzade, Tibyan, I, 32b. 

21 HarTrTzade, Tibyan, I, 32b. 

22 HarTrTzade, Tibyan, I, 32b (hamisde). 

23 HarTrTzade, Tibyan, I, 172b. 

24 bk. HarTrTzade, Tibyan, I, 32b. 

25 HarTrTzade, Tibyan, I, 32b; II, 221b. 

26 HarTrTzade, Tibyan, II, 221b; ayrica bk. Osmanli Muellifleri, I, 390; Coruh, a.g.m., s. 1265. 

27 HarTrTzade, Tibyan, II, 222a; Tabibzade Dervis Mehmed §ukru b. ismail, Silsilename-i 
Aliyye-i Mesayih-i Sufiyye, Haci Selimaga Ktp., HudayT Ef., nr. 1098, vr. 17a. Tabibzade'nin kaydinda 
Somuncu Baba ile Alaeddin Ali arasmda ibrahim ErdebTIT de bulunmaktadir. 

28 bk. LamiT Celebi, Nefehatu'l-uns min hadarati'l-kuds Tercume ve Serhi, istanbul 1980, s. 
683; TaskoprTzade, es-Sekaik, s. 26; Hoca Sadeddin, Tacu't-tevarTh, II, 413; San Abdullah Efendi, 
Semeratu'l-fuad fi'l-mebdei ve'l-mead, istanbul 1288, s. 232-233; Mustakimzade Suleyman Sadeddin, 
Devhatu'l-mesayih, istanbul, ts., s. 5; HarTrTzade, Tibyan, 172a; Tabibzade, Silsilename, vr. 17a; 
Osmanli Muellifleri, I, 390. 

29 Semeratu'l-fuad, s. 231-233. 

30 LamiT Celebi, Nefehat Tercumesi, s. 683-684; TaskoprTzade, es-§ekaik, s. 53-54. 

31 Uzungarsili, Osmanli Tarihi, I, 533. 

32 Askar, Molla FenarT ve Vahdet-i Vucud Anlayisi, s. 82, 86; ayrica bk. a. mlf., "Osmanli 
Devletinde Alim-Mutasavvif Prototipi.", s. 398. 

33 Askar'in Tibyan'dan gosterdigi yerde (V, 172a; eserin cildi muhtemelen baski hatasi 
sebebiyle yanlis yazilmistir, dogrusu I. cilt olacaktir) Aksemseddin'in Haci Bayram'dan Halvetiyye 
prensiplerini ogrendigi yazihdir. Oyle anlasihyor ki, FenarT ile Aksemseddin'in hem kendi isimleri hem 
de babalannm isimleri ayni oldugu igin (Semseddin Muhammed b. Hamza) bu iki sahis birbirine 
kanstinlmistir. 

34 Kemal b. Ahmed AhlatT, Munevviru'l-ezkar, Haci Selimaga Ktp., Kemankes, nr. 253, vr. 
17a-21b. 

205 



35 HarTrTzade, Tibyan, II, 59a; Tabibzade, Silsilename, vr. 14a. 

36 TaskoprTzade, es-Sekaik, s. 46. Seyhin adi Munevviru'l-ezkar ile Tabibzade'nin 
Silsilename'sinde Abdurrahman b. Muhammed, Tibyan'da Abdurrahman b. Muhammed b. AN, es- 
Sekaik'te ise Abdurrahman b. AN seklinde kaydedilmistir. 

37 Enver Behnan Sapolyo, Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi, istanbul 1964, s. 170; Mehmet 
Zeki Pakalin, Osmanh Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlugu, istanbul 1983, I, 599; Ethem Cebecioglu, 
Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sozlugu, Ankara 1997, s. 270. 

38 Coruh, a.g.m., s. 1265. 

39 Zeyniyye tankatmin tarihi, adabi ve ozellikleriyle ilgili yaptigimiz kitap gahsmasim yakinda 
yayimlamayi planlamaktayiz. 

40 Hoca Sadeddin, Tacu't-tevarTh, II, 413. 

41 Mehmed b. Sa'dT, Bursa Vefeyati (nsr. Kadir Atlansoy, "Edebiyat Tarihi Kaynagi Olarak 
Bursa Vefeyatnameleri I" isimli makale iginde, Osmanh Arastirmalan/The Journal of Ottoman Studies, 
XVIII [1998], s. 51-67), vr. 3a; Osmanh Muellifleri, I, 390; Huseyin Vassaf, SefTne-i Evliya-i Ebrar, 
Suleymaniye Ktp., Yazma Bagislar, nr. 2306, I, 267. 

42 A. Zeki VelidT Togan, UmumT Turk Tarihine Giris, istanbul 1981, s. 377-378; Uzungarsih, 
Osmanh Tarihi, I, 533; aynca bk. Coruh, a.g.m., s. 1265; Yilmaz, a.g.e., s. 12; Aydin, a.g.e., 54; 
Durmus, a.g.e., s. 17. 

43 TaskoprTzade, es-§ekaik, s. 26-27. 

44 ismail BelTg, Guldeste-i Riyaz-i irfan ve Vefeyat-i Danisveran-i Nadiredan, Bursa 1302, s. 
242. 

45 bk. MecdT Mehmed Efendi, Hadaiku's-Sekaik (es-Sekaiku'n-nu'maniyye tercumesi, nsr. 
Abdulkadir Ozcan), istanbul 1989, s. 259; Mehmed b. Sa'dT, Bursa Vefeyati, vr. 4b. MecdT Efendi 
tercumesinde "muhib" kelimesi gogul haliyle "ahibba" seklinde kullamlmistir. 

46 Mustafa Kara, Bursa'da TarTkatlar ve Tekkeler, Bursa 1990, I, 98; aynca bk. a. mlf., 
"AbdullatTf KudsT", DiA, I, 257. 

47 bk. LamiT, Nefehat Tercumesi, s. 550; Mehmed b. Sa'dT, Bursa Vefeyati, vr. 3a; 
Baldirzade Mehmed, Vefeyatname, Suleymaniye Ktp., Esad Ef., nr. 1381, vr. 119a; BelTg, Guldeste, 
s. 96; Mehmed Semseddin; Bursa Dergahlan Yadigar-i SemsT l-ll (nsr. Mustafa Kara-Kadir Atlansoy), 
Bursa 1997, s. 366; Vassaf, SefTne, I, 265. 



206 



48 Semseddin Muhammed b. Abdurrahman es-SehavT, ed-Dav'ul-lamT li-ehli'l-karni't-tasi', 
Beyrut, ts., IV, 327. 

49 AbdullatTf KudsT'nin Edirne'de "debbaglar imami" diye taninan Seyh Muslihuddin hakkinda 
"O hakTkat denizlerinden bir denizdi. Devamh tefekkur ve istigrak halinde bulunurdu" seklindeki husn-i 
sehadeti de (Taskoprizade, es-Sekaik, s. 112; Tacu't-tevarTh, II, 460) adi gegen sehirde bu seyhle 
gorustugunu, dolayisiyla Edirne'de kaldigini gostermektedir. 

50 SehavT, IV, 327. 

51 Huseyin Husameddin, "Molla FenarT", Turk Tarih Encumeni Mecmuasi (TTEM), XCV 
(1926), s. 383. 

52 Huseyin Husameddin, "Molla FenarT", TTEM, XCVI (1928), s. 148. 

53 ibn Hacer el-AskalanT, inbau'l-gumr bi-enbai'l-umr, Beyrut 1986, VII, 378; Hoca Sadeddin, 
Tacu't-tevarTh, II, 411; BelTg, Guldeste, s. 240. 

54 AN §ir NevayT, Nesayimu'l-mahabbe min semayimi'l-futuvve (haz. Kemal Eraslan, doktora 
tezi), istanbul 1979, s. 246-247; LamiT, Nefehat Tercumesi, s. 433; SafT AN b. Huseyin Vaiz KasifT, 
Resehat-i Aynu'l-hayat (trc. M. §enf el-AbbasT), istanbul 1291, s. 91-92. 

55 ibn Hacer, inbau'l-gumr, VII, 378; aynca bk. Hoca Sadeddin, Tacu't-tevarTh, II, 411; BelTg, 
Guldeste, s. 240. 

56 NevayT, Nesayim, 246-247; LamiT, Nefehat Tercumesi, s. 433; Resehat Tercumesi, s. 91- 
92. 

57 Askar, a.g.e., 83. Mustafa Askar'in gosterdigi SefTne (Vassaf), UmumTTurk Tarihi'ne Giris 
(Togan) ve "Molla FenarT" (H. Husameddin) gibi kaynaklann kaydedilen sayfalannda boyle bir bilgiye 
rastlanmamistir. 

58 Askar, a.g.e., s. 83. 

59 HarTrTzade, Tibyan, II, 107b; Vassaf, SefTne, I, 264. 

60 SemavT Eyice, "ilk Osmanh Devrinin DTnT-ictimaT Bir Muessesesi: Zaviyeler ve Zaviyeli 
CamTler", istanbul Universitesi iktisat Fakultesi Mecmuasi, c. 23, sy. I-II (1962-63), s. 35; Mustafa 
Kara, Bursa'da TarTkatlar ve Tekkeler, Bursa 1993, II, 25-27. 

61 Huseyin Husameddin, "Molla FenarT", TTEM, XCV (1926), s. 372; Askar, a.g.e., s. 83. 

62 Vassaf, SefTne, I, 267. 



207 



AhlatT, Kemal b. Ahmed, Munevviru'l-ezkar, Haci Selimaga Ktp., Kemankes, nr. 253. 

AN Sir NevayT, Nesayimu'l-mahabbe min semayimi'l-futuvve (haz. Kemal Eraslan, doktora tezi), 
istanbul 1979. 

Askar, Mustafa, Molla FenarT ve Vahdet-i Vucud Anlayisi, Ankara 1993. 

"Osmanh Devletinde Alim-Mutasavvif Prototipi Olarak ilk Seyhulislam Molla FenarT ve Tasavvuf 
Anlayisi", Ankara Universitesi Mahiyat Fakultesi Dergisi, XXXVII (1997), s. 385-401. 

Aydin, Hakki, islam Hukuku ve Molla FenarT, istanbul 1991. 

Baldirzade Mehmed, Vefeyatname, Suleymaniye Ktp., Esad Ef., nr. 1381. 

Bayram, Mikail, Seyh Evhadu'd-din Hamid el-KirmanT ve Evhadiyye TarTkati, Konya 1993. 

BelTg, ismail, Guldeste-i Riyaz-i irfan ve Vefeyat-i Danisveran-i Nadiredan, Bursa 1302. 

Bursali Mehmed Tahir, Osmanh Muellifleri, l-lll, istanbul 1333. 

Cebecioglu, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sozlugu, Ankara 1997. 

Qoruh, Hakki §inasi, "Turk Anadolu'da ilim Tarihinin ilk Buyuk Simasi, ilk Osmanh §eyhulislami 
Molla FenarT", Turk Kulturu, sy. 120 (1972), s. 1265-1276. 

Durmus, Zulfikar, §emsuddin Muhammed b. Hamza el-Fenan'nin Hayati ve Aynu'l-ayan Adh 
Eserinin Tahlili, Erciyes Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu (yuksek lisans tezi), 1992. 

Eyice, SemavT, "ilk Osmanh Devrinin DTnT-ictimaT Bir Muessesesi: Zaviyeler ve Zaviyeli 
CamTler", istanbul Universitesi iktisat Fakultesi Mecmuasi, c. 23, sy. I-II (1962-63). 

HarTrTzade, Kemaleddin, Tibyanu vesaili'l-hakaik fT beyani selasili't-taraik, l-lll, Suleymaniye 
Ktp., Fatih, nr. 430-432. 

Hoca Sadeddin, Tacu't-tevarTh, l-ll, istanbul 1280. 

Huseyin Husameddin, "Molla FenarT", Turk Tarih Encumeni Mecmuasi, XCV (1926), s. 368-383; 
XCVI(1928),s. 148-158. 

ibn Hacer el-AskalanT, inbau'l-gumr bi-enbai'l-umr, Beyrut 1986. 

Kara, Mustafa, "AbdullatTf KudsT", DiA, I, 257-258. 

Bursa'da TarTkatlar ve Tekkeler, I, Bursa 1990; II, Bursa 1993. 

Kihg, M. Erol, "Ekberiyye", DiA, X, 544-545. 

208 



LamiT Celebi, Nefehatu'l-uns min hadarati'l-kuds Tercume ve Serhi, istanbul 1980. 

MecdT Mehmed Efendi, Hadaiku's-Sekaik (es-Sekaiku'n-nu'maniyye tercumesi, nsr. Abdulkadir 
Ozcan), istanbul 1989. 

Mehmed b. Sa'dT, Bursa Vefeyati (nsr. Kadir Atlansoy, "Edebiyat Tarihi Kaynagi Olarak Bursa 
Vefeyatnameleri I" isimli makale iginde, Osmanli Arastirmalan/The Journal of Ottoman Studies, XVIII 
[1998], s. 51-67), vr.(1b-6a). 

Mehmed Semseddin; Bursa Dergahlan Yadigar-i SemsT l-ll (nsr. Mustafa Kara-Kadir Atlansoy), 
Bursa 1997. 

Molla FenarT, Aynu'l-ayan, istanbul 1325. 

Misbahu'l-uns (thk. Muhammed HacevT), Tahran 1416. 

Sufiyyenin Libas ve Etvar ve Meslekine Dair Ttirazata Reddiye, Suleymaniye Ktp., Yazma 
Bagislar, nr. 71, vr. (1b-18b). 

Serhu dTbaceti'l-MesnevT, Suleymaniye Ktp., Asir Ef., nr. 440. 

Mustakimzade Suleyman Sadeddin, Devhatu'l-mesayih, istanbul, ts. 

Ongoren, Resat, "XV ve XVI. Asirlarda Osmanh'da Tasavvuf Anlayisi", XV ve XVI. Asirlan Turk 
Asn Yapan Degerler Milletlerarasi Sempozyumu, istanbul 1997, s. 409-433. 

"Osmanli Klasik Donemi Tasavvuf-Kelam iliskisi", Akademik Arastirmalar Dergisi/Journal 
of Academic studies, IV-V (Subat-Temmuz 2000, Osmanli ozel sayisi), s. 31-42. 

Pakalin, MehmetZeki, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlugu, l-lll, istanbul 1983 

SafTAIi b. Huseyin Vaiz KasifT, Resehat-i Aynu'l-hayat (trc. M. §enf el-AbbasT), istanbul 1291. 

San Abdullah Efendi, Semeratu'l-fuad fi'l-mebdei ve'l-mead, istanbul 1288. 

SehavT, Semseddin Muhammed b. Abdurrahman, ed-Dav'ul-lamT li-ehli'l-karni't-tasi', l-X, Beyrut, 
ts. 

§apolyo, EnverBehnan, Mezheplerve Tarikatlar Tarihi, istanbul 1964. 

Tabibzade Dervis Mehmed §ukru b. ismail, Silsilename-i Aliyye-i Mesayih-i Sufiyye, Haci 
Selimaga Ktp., HudayT Ef., nr. 1098. 

TaskoprTzade, Isamuddin Ahmed, Miftahu's-saade ve misbahu's-siyade fT mevzuati'l-ulum, l-lll 
(thk. Kamil Kamil BekrT-Abdulvehhab Ebu'n-Nur), Kahire 1968. 

209 



es-§ekaiku'n-numaniyye ft ulemai'd-devleti'l-Osmaniyye (nsr. Ahmed Suphi Furat), 
istanbul 1985. 

Togan, A. Zeki VelidT, UmumT Turk Tarihine Giris, istanbul 1 981 . 

Uzungarsih, ismail Hakki, Osmanh Tarihi, I (dorduncu baski), Ankara 1982. 

Vassaf, Huseyin, SefTne-i Evliya-i Ebrar, l-V, Suleymaniye Ktp., Yazma Bagislar, nr. 2305-2309. 

Yilmaz, Edip, Molla FenarT'nin Hayati ve Eserleri, i. 0. Edebiyat Fakultesi Arap-Fars Filolojisi 
Bolumu (mezuniyet tezi), 1975. 



210 



Sivas'tan istanbul'a Bir Tarikat Portresi: §ems?yye ve SivasTyye / Dr. Ruya 
Kill? [s.1 20-1 27] 

Hacettepe Oniversitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanli tarihi arastirmacihginda son yillarda dint alana olan ilginin arttigini biliyoruz. Bu alanin 
onemli unsurlanndan biri ise suphesiz tarikatlardir. Ozellikle HalvetT Tarikati, Harezm ve iran 
bolgesinde tesekkul etmekle birlikte asil etkisini Osmanli topraklannda gostermesi bakimindan 
oldukga dikkat gekicidir. Ancak, bu tarikatin Osmanli Devleti'nde hangi bolgelerde ne derece yayildigi 
He siyasT, iktisadT, sosyal ve kulturel hayattaki yerinden bahsedebilmek igin henuz erken oldugu 
soylenebilir. Bu meselelerin tartisilabilmesi igin oncelikle tarikatin her subesini bir butun olarak 
inceleyen arastirmalann yapilmasi gerektigi kanaatindeyiz. iste burada, tarikatin dort ana kolundan 
biri olan §emsTyye ile ondan aynlan tek sube olarak kabul edilen SivasTyye'nin ele alinmasina gayret 
edilecektir. 

Ashnda soz konusu subeler XVII. yuzyilda Kadizadelilee karsi verdikleri mucadele ile adlanni 
duyurmuslar ve daha ziyade bu ozellikleriyle arastirmacilann dikkatini gekmeyi basaran HalvetT 
subeleri arasmda yer almislardir.1 Bu galismada ise, XVI. yuzyihn sonunda Anadolu'da vucud bulan 
tarikatin kisa sayilabilecek bir surede nasil istanbul'a tasinarak ulema ve yonetim gevrelerinin onayini 
alan, nisbeten bir yuksek zumre tarikati haline geldigi meselesi uzerinde durulmasi amaglaniyor. ilk 
donemlerde §emsTyye istanbul'da SivasTyye olarak da tesmiye olunurken Abdulehad Nuri Efendi'den 
itibaren SivasTyye mustakil bir sube olarak amlmaya baslandigini da hemen belirtmeliyiz. Esas olarak 
her iki sube SivasTler lakabiyla taninan seyh ailesi tarafindan temsil edilmisti. Bu sebeple, SemsTyye 
ve SivasTyye'yi bir seyh ailesi iginde ortaya gikislanndan etkilerini kaybedislerine kadarki bir donem 
igerisinde dusunmek yararli olacaktir. 

§emsTyye'nin kurucusu olarak kabul edilen Semseddin Ahmed, 1520 tarihinde Zile'de dogdu. 
Ailesi hakkinda pek bilgimiz olmamakla birlikte Seyh Semseddin'i tanimamizda onemli bir ip ucuna 
sahibiz ki o da babasi Muhammed'in Amasya'da Habib-i KaramanT'nin (6. 1496-1497) halifesi olan 
Haci Hizir'in muridi oldugudur.2 Nigde/Ortakoy'den olup buradan §irvan'a giderek Seyyid Yahya-yi 
§irvanT'ye intisab eden Habib-i KaramanT, icazet aldiktan sonra tarikati yaymak amaciyla Anadolu'nun 
pek gok yerinde dolasmis ve sonunda HalvetTlik igin onemli bir merkez olan Amasya'da karar 
kilmisti.3 Haci Hizir da Habib-i KaramanT'nin Amasya'daki halifesiydi. Kaynaklarda bizzat seyhin 
ifadesine daya nilarak, babasi tarafindan daha yedi yasinda iken Haci Hizir'in yanina goturulen gocuk 
§emseddin'in bu zatin duasini aldigi kaydedilir. Oyle anlasihyor ki, Haci Hizir ile bu erken yastaki 
bulusmanin etkisi Semseddin'in hayatinin sonraki safhalannda da devam etti. Zira, §eyh §emseddin, 
ilerleyen tarihlerde Allah'in kendisine verdigi her ihsani bu kisa bulusmada aldigi hayir duaya 
baglayacakti.4 

Boylece, Zile'de HalvetT tarikatina bagh bir ailede ilk tahsilini tamamlayan Semseddin Ahmed, 
egitimini Tokat'a giderek meshur alimlerden Arakiyeci-zade Semseddin Efendi'den aldigi derslerle 

211 



surdurdu. Daha sonra ilim hayatina istanbul'da devam etti ve burada Sahn muderrisligine kadar 
yukseldi.5 Bu esnada hayatimn akisim derinden etkileyecek olan bir karar verdi. Bu karari vermesine 
sebep olarak, iginde bulundugu ulema grubuyla Kadiaskeri ziyarete gittigi birgun yamndakilerin dunya 
nimetlerine olan tamahi ve gordukleri hakareti Semseddin Efendi'nin kabul edememesini gosterir. 
Qunku bu olaydan sonra ilmiyye mesleginden aynlmayi ciddi bigimde dusunen Semseddin Efendi 
once hacca gitmis donuste de tasavvuf hayatimn basladigi memleketine yerlesmeye karar vermistir. 
Buyuk bir saygiyla kabul edildigi Zile'de bir yandan vaaz ve tedris ile ilgilenirken diger yandan da 
Amasya'da Haci Hizir'in halifesi §eyh Muslihuddin Halife'ye baglanir.6 Qesitli dint kissalara dair 1003 
(1 594-1 595)'te kaleme aldigi ve zaman zaman kendi hakkinda da bilgi verdigi Nakd-i Hatir adh 
eserinde ise Semseddin Efendi, tasavvufa girmek arzusuyla Zile'ye geri dondugunu bildirmektedir. 
SufTlere yakinhgi olmakla beraber bazilannin hareketlerini begenmedigini ve onlar kadar bilgili 
oldugunu dusundugunden herhangi bir seyhe baglanmadigini da itiraf eder. Bu dusuncesinin 
degisimini de ani bir kararla nefsini sorgulamasina baglar.7 Gegis hizh olup sebebler karanhkta 
kalmakla beraber sonugta o artik bir sufTdir. Fakat her zaman edindigi ilmT formasyonun sufT kimliginin 
arkasinda varhgim surdurdugu ve tasavvuf dusuncesine damgasim vurdugu inkar edilemez bir 
gergektir. §emseddin Efendi'nin sufT olmaya karar vermesi gergekte gocuklugundan beri varolan 
mistik ruh yapisimn ortaya gikmasi olarak da yorumlanabilir. Aile gevresinde yasadigi yogun tasavvuf? 
ortam goz onune alindiginda bu daha da anlam kazamyor. Hac ve ardindan Zile'ye donus herhalde 
onun igin dusunme ve muhasebe donemiydi. Nitekim, bir gegis ve annma sureci olmaksizin 
HalvetTyye'ye, ozellikle de kuguk yasta uzerinde buyuk bir etki birakan Haci Hizir'in halifesi 
Muslihuddin Efendi'ye intisabi verdigi karann bir tesaduf olmadigim gostermektedir. 

§eyhinin zamansiz olumu uzerine bir sure kendine uygun niteliklere sahip bir seyh arayan 
§emseddin, bu isteginde basansiz olunca yeniden Zile'ye dondu. Ancak, 1555-1556 (963) tarihinde 
§irvan'dan Tokat'a gelen Abdulmecid-i §irvanT (6. 1564-1565) onun tasavvuf egitiminde, kendinin de 
belirttigi gibi, son derece onemli bir yer tutacakti. Bilindigi kadanyla, Abdulmecid-i §irvanT, §irvan'da 
ilim ile mesgul iken, ani bir kararla bu meslekten aynlarak HalvetT §eyhi §ah Kubad'a baglanmisti. 
Boylece §emsTyye'nin Abdulmecid'den gelen silsilesi, Seyyid Yahya-yi §irvanT'ye, Yusuf-i §irvanT, 
Muhyiddin-i §irvanT ve §ah Kubad-i §irvanT ile ulasir. HalvetTligi §irvan'dan Anadolu'ya tasiyan 
halifelerden biri olmasi disinda hakkinda fazla bir bilgiye sahip olmadigimiz Abdulmecid Efendi'nin en 
onemli halifesi suphesiz §eyh §emseddin'dir.8 Ona verdigi onemin bir gostergesi olarak ileride 
gocuklan Muhammed ve Veliyyuddin de §eyh §emseddin tarafindan egitilecek ve halifeleri arasinda 
yer alacakti.9 Kisaca, gerek Anadolu'dan §irvan'a giderek burada aldigi HalvetT ogretisini Anadolu ve 
Rumeli'de yaymaya gahsan Habib-i KaramanT'nin halifeleri, gerekse §irvan'dan gelen Abdulmecid 
Efendi ile §emseddin'in tarikat silsilesi Seyyid Yahya'da birlesmektedir. Her iki silsilenin bize 
gosterdigi diger bir gergek ise, Anadolu ile, HalvetTligin merkezi Sirvan arasinda halifeler ve muridlerin 
gidis gelisiyle kendini gosteren yakin diyalogdur. 

Zamaninda sohreti hizla artan Semseddin Efendi, Sivas Valisi Hasan Pasa tarafindan Sivas'ta 
yaptinlan cami ve hangaha nezaret etmek uzere davet edilir. Bundan sonra, Seyh Semseddin ailesi 

212 



ile birlikte Zile'den olumune kadar ilim ve irsad hizmetiyle mesgul olacagi Sivas'a gogetti.10 Kendi 
bolgesinde artik saygin bir seyh olarak kabul edilmekteydi. Ayrica, 1596'da Egri Seferi'ne katildigina 
iliskin bilgiler mevcut olup Nazmi Efendi, seferden sonra seyhin III. Mehmed tarafindan kendisine 
sunulan hediyeleri kabul etmekle birlikte istanbul'a davetini ileri yasim ve rahatsizhgim ileri sururek 
reddettigini bildirir.11 Bu cazib davet, eger gergegi yansitiyorsa, Semseddin'in bir "seyh" olarak yerel 
guglerin otesinde dogrudan Osmanh merkezT yonetiminin dikkatini gekecek bir duruma geldigini ve 
kurulan ilk iliskilerin de musbet bir tarzda basladigim ifade etmekteydi. 1 006/1 597'de oldugunde 
arkasinda yetistirdigi halifeler ile Orta Anadolu'da tesekkul eden yeni bir HalvetT subesi yaninda gok 
sayida eser birakiyordu.12 Hediyyetu'l-ihvan'da bazen sadece isimlerin verilmesiyle yetinilse de 
belirleyebildigimiz kadanyla halite gonderilen bolgeler sunlardir: Merzifon, Zile, Divrigi, Misir, Kayseri, 
Canik, Karadeniz Ereglisi, Turhal, Kibns, istanbul, Ankara ve Kirsehir.13 Bu dagilimdan ilk dikkatimizi 
geken, tarikatin henuz esas olarak yayilma alaninin Anadolu oldugudur. Ancak, Seyh Abdulmecid 
doneminde gergeklesecek olan istanbul'a oradan da imparatorlugun muhtelif bolgelerine vuku bulan 
yayilma igin gerekli alt yapinm bu donemde olusturuldugu unutulmamahdir. 

Semseddin Efendi'den sonra tarikatin kaderini belirleyen kisi SivasT nisbesiyle taninan 
Abdulmecid-i SivasT'dir (6. 1639). Abdulmecid-i §irvanT'nin halifelerinden biri olan ancak kardesi 
§emseddin Ahmed kadar meshur olamayan §eyh Muharrem Efendi'nin oglu Abdulmecid Efendi yedi 
yasinda hafiz olub ilk islam? egitimi babasi ve amcasindan aldi. Amcasina benzer bigimde tasavvufun 
hakim oldugu bir ortamda buyumekle beraber kariyerine bir aile gelenegi haline gelen medrese 
egitimiyle baslamayi tercih etmistir. 

Kendisinin de ifade ettigi gibi, bu, sufilerle olan iliskilerine pek de olumlu yansimamisti. Ozellikle 
sema ve raksi kabul etmiyor ve yapanlan elestiriyordu.14 Onun tasavvufa intikali ise §eyh §emseddin 
Efendi'nin etkisiyle olacakti. Once seyhi tarafindan Merzifon'a gonderildiyse de bir sure sonra §eyh 
Veliyyuddin'in (6. 1596-1597) olumu uzerine bosalan Zile'deki hangaha tayin oldu. 1597 senesinde 
§emseddin SivasT'nin olumu ile de muderris ve kadi olup sonradan tasavvufa gegen oglu PTr Mehmed 
Efendi, babasinin yerine iki yil nezaret etti. Onun vefatiyla §eyh Receb Efendi ve son olarak da §eyh 
Abdulmecid Efendi, Sivas'daki hangahin basina gegti. Bu esnada Sultan III. Mehmed tarafindan 
istanbul'a davet olunmasi onun kariyerinde onemli bir donum noktasiydi.15 Cunku, Seyh Abdulmecid 
itibar gormek, siyasT destegi ardina almak ve yayilmak arzusundaki bir tarikatin geleceginin 
istanbul'da oldugunu kavramisti. Abdulmecid Efendi'nin aynlmasiyla Sivas, SemsTligin merkezi olma 
ozelligini kaybediyordu. Artik faaliyetlerin merkezi istanbul'du. Bununla beraber Sivas'ta, Semsiyye'yi 
temsil eden seyh ailesi istanbul'dakinden gok daha uzun sure bolgedeki guglu dint liderler olarak 
varliklanni devam ettirdiler.1 6 Diger taraftan boyle bir davet, Semsiyye'nin ve Abdulmecid Efendi'nin 
Anadolu'nun disinda baskentte de tanindiginin bir gostergesidir. 

istanbul'a geldikten sonra muridlerinden ReTsu'l-Kuttab La'IT Efendi, Eyub Nisanca'daki konagini 
Seyh SivasT'ye hediye etti. Carsamba Pazan'ndaki Mehmed Aga Tekkesi ve daha sonra da (YavsT) 
SivasT Tekkesi'nin mesihati kendisine verildi. Soz konusu zaviyeler §emsTyye ve SivasTyye'nin 

213 



istanbul'daki en onemli merkezleri oldular. Ayrica, Abdulmecid Efendi, Ayasofya, Seyhulislam 
Sunullah Efendi, Sehzade, Sultan Selim ve son olarak da Sultan Ahmed Camilerinde vaizlik gorevini 
ustlendi.1 7 Abdulmecid Efendi'den bahseden hemen her galismada bu kisi ile tarikatin istanbul'da 
buyuk olgude yayildigi noktasi onemle vurgulanir. Ancak belki de onu bundan daha gok tanitan olay, 
XVII. yuzyila damgasini vuran Kadizadeliler hareketine karsi verdigi mucadele oldu. Nitekim, 
muhalefet, SivasT Efendi olarak da taninan SemsT Seyhi Abdulmecid Efendi tarafindan 
yurutuldugunden Kadizadeliler karsisinda yer alanlar da SivasTler olarak adlandinlmistir. Kadizadeliler 
ile SivasTler'in mucadelesi muhtelif arastirmalara konu oldugundan biz burada bunlardan 
yararlanarak, incelenen tarikat igin bunun ne anlama geldigi uzerinde kisaca durmaya gahsacagiz.18 

Kadizade Mehmed Efendi adindaki bir vaizden adini alan Kadizadeliler, Osmanh Devleti'nde, 
IV. Murad devrinin (1623-1640) baslarmdan IV. Mehmed'in saltanatinin (1648-1687) ilk sekiz yihna 
kadarki surede etkili olan bir dinde tasfiye hareketidir. islamiyet'i Kur'an ve Sunnet dismda sonradan 
girmis her turlu unsur (bid'at) dan temizleme maksadina yonelmis bir tasfiye hareketi gibi gorunseler 
de Ocak, son tahlilde, bunlann XVII. yuzyilda Osmanh impratorlugu'nun buhranli bir doneminin ortaya 
gikardigi dint bir olay gibi degerlendirilmemesi gerektigini ileri surmektedir. Buna gore, Kadizadeliler 
hareketi, uygun ortamdan faydalanarak, tasfiyeciligin ardinda bazi din? gevrelerin nufuz ve iktidar 
mucadelesine katilarak bundan menfaat saglamasi seklinde yorumlanabilir.19 Hareket, istanbul'da 
sohreti gunden gune artan Kadizade Mehmed'in, Sultan IV. Murad'in dikkatini gekmesi ile basladi. 
ihtiyaci oldugu bir anda kendi siyaseti dogrultusunda fetvalar veren Kadizade'yi IV. Murad himayesine 
aldi. Kadizade ile Seyh SivasT'yi karsi karsiya getirildiginde, Kadizade'nin tarikat mensuplarma, 
ozellikle de sema' ve deveran sebebiyle HalvetTler ile MevlevTIer'e yonelttigi siddetli elestiriler oldu. 
Yoneltilen elestirilere o donemde istanbul'un ileri gelen HalvetT seyhlerinden olan Abdulmecid Efendi 
ayni siddette cevap vermekte gecikmedi. Boylece sufT kesim igin dogal bir lider olarak SemsTyye 
Seyhi Abdulmecid Efendi one gikiyordu. Tartisilan meselerde Abdulmecid Efendi'inin tavn kisaca 
Kadizade'nin tarn karsisinda yer almak olarak 6zetlenebilir.20 Ancak, bu kutuplasmada sahsT amaglar 
yaninda bunlann arasindaki mizac, mesreb ve meselelere yaklasim tarzi farkhhginin oldugu da 
belirtilmelidir. Zira, Kadizade nazar ve akil; §eyh SivasT ise bir mutasavvif olarak kesf ve musahede 
metoduyla hareket etmekteydi.21 

Sadece fikirleri degil hayatlan dahi tehlikeye giren sufTler, Kadizadeliler karsisinda tamamen 
yalniz kalsalardi suphesiz bu kadar mukavemet gosteremezlerdi. Onlarm da bashca hamileri yine 
bizzat IV. Murad idi. Kadizade Mehmed'i himaye etmesine ragmen Sultan Murad, siyasT olmamalan 
kaydiyla sufT faaliyetleriyle ugrasmamisti. Keza annesi Kosem'in (6.1651) de HalvetT sempatisi 
bilinmektedir. Kadizadelilerin sarayda nufuzlannin arttigi donemde dahi Abdulmecid-i SivasT'nin belli 
bir olgude korundugu rivayet edilir.22 Gorunuse gore, Sultan iki taraf arasinda dengeyi muhafaza 
edebilmisti. 1635 yilinda Kadizade, 1639'da da §eyh SivasT'nin vefat etmesi ile mucadele gegici 
olarak sona erdi. 



214 



ikinci Kadizade dalgasimn yeni lideri UstuvanT Mehmed Efendi (6. 1661) olurken sufTlerin one 
gikan ismi, Abdulmecid Efendi'nin yegeni ve halefi Abdulehad Nuri Efendi (6. 1651)'ydi. Bu donemde, 
Abdulehad Efendi ile Mehmed Efendi (Kurd Molla) ve Kefeli Huseyin Efendi (Tatar imam) adindaki iki 
taraftan BirgivT'nin Tarikat-i Muhammediyye'sini elestirme cesaretinde bulundularsa da bu, onlan 
Kadizadeliler'in agik hedefi haline getirecekti.23 

IV. Murad'in 1640'da olumu ile siyasT otoritenin sarsilmasindan yararlanan UstuvanT Mehmed, 
sarayda kendine iyi bir gevre edinerek buradan aldigi gugle tasavvuf gevrelerine satasmalanm artirip, 
halki da tahrik ediyordu.24 1651'de UstuvanT, Sadrazam Melek Ahmed Pasa'mn destegini elde 
etmeyi basardi. Tekkeleri ortadan kaldirmak konusunda hedeflerinin basinda Suleymaniye Cuma 
vaizi olarak atanan ve SivasT Efendi'nin kuzeni ve muridi olan MisrT Omer'in tekkesi bulunuyordu. 
Ancak, bu amaglanm gergeklestiremediler. Diger taraftan, Seyhulislam BahaT Efendi'den de sufT 
musikisi ve deveran konusunda Kadizadelileri destekleyen bir fetva alabildiler. Fakat verdigi karann 
ne kadar vahim sonuglara sebep olabilecegini anlayan BahaT, tedbir almakta gecikmedi.25 
Kadizadeliler'in, istanbul ve civanndaki tekkeleri yikmak, seyh ve dervisleri "tecdid-i iman"a davet 
ederek kabul etmeyenleri oldurmek ve ne kadar bid'at varsa kaldirmak amaciyla harekete gegmeleri 
uzerine, Koprulu Mehmed Pasa (6.1661), ilmiyenin onde gelen uyeleriyle bir toplanti yapti. Toplanti 
sonunda Kadizadeliler aleyhine alinan fetva ile UstuvanT ve onde gelen adamlan tutuklanarak Kibris'a 
surgun edildi.26 VanT Mehmed'in hem Sultan'la hem de sadrazam Fazil Ahmed Pasa (6.1676) ile olan 
yakinhgi ise yeni bir Kadizadeli hareketine sebep oldu. VanT Efendi'nin etkisi istanbul'da yogun bir 
bigimde hissedildi ancak 1683'ten sonra gozden dustu.27 

Madeline Zilfi, dine Nave yapmanin tehlikeleri hakkinda endiseler var iken, Kadizadeli hareketini 
sufTlerin ve ulema destekgilerinin cami vaizlerine karsi yonelttigi meydan okumaya bir cevap olarak 
yorumlar. ResmT ilmiye hiyerarsisi iginde olmayan vaizler, sehirdeki cami sayisinm onemli olgude 
artmadigi bir donemde vaizan memuriyetleri igin sufTlerle gittikge artan rekabete girmislerdi. 
Kadizadeli-sufT gatismalarmin, ne medreselerde ne de tekkelerde degil, camilerin iginde ve etrafinda 
merkezilesmesini de bu agidan dikkate deger bulur. 1621 ve 1685 arasinda selatin camileri olan 
Ayasofya, Sultan Ahmed, Suleymaniye, Bayezid ve Fatih'teki cuma vaizligi vazifelerinde agikca sufTler 
ozellikle de HalvetTler one gikmaktaydi.28 Bu sebeple, Abdulmecid Efendi'nin, Ayasofya, Sehzade, 
Sultan Selim ve Sultan Ahmed Camilerinde Abdulehad Nuri Efendi'nin ise, Fatih, Bayezid ve 
Ayasofya Camilerinin kursulerinde gorev almalan onemlidir. §emsT seyhleri XVII. yuzyilda selatin 
camileri de iginde olmak uzere istanbul'un gesitli camiilerinde vaaz ile mesgul olmayi sijrdurduler.29 

Bundan baska, sufT ayinlerinin tekkelerde icra edilmesi ile camilerde yapilmasi birbirinden 
farkhydi. Vaizler igin bunlann kursudeki varhklan camiyi kirlettigi gibi onlan kendi haklan olarak 
gordukleri firsatlardan da mahrum birakiyordu. Halkin onemini bilen sufTler ozellikle de HalvetTler, 
vaizlik gorevini kabul etmekte oldukga hevesliydiler. Qunku camiler taraftar kazanmak igin genis bir 
sahne sunuyor, potansiyel mubtediler ile hayrat sahiplerinden olusan daha buyuk bir kitle anlamina 
geliyordu.30 Boylece, islam toplumu igin sadece bir ibadet merkezi degil, ayni zamanda toplumun her 

215 



kesiminden insanin biraraya geldigi yer olan istanbul'un gesitli camilerinde gorev yapan SemsT 
seyhleri bu yolla daha genis kitlelere hitap edebiliyorlardi. Dinleyici grubu murid ve muhiblerle sinirh 
olan tekkelerle karsilastinldiginda camilerin her mevkiden taraftar kazanma potansiyelinin daha genis 
oldugu agiktir. 

Kadizadelilere karsi kendilerini vakfettikleri mucadele SemsTlere uzun vadede sohretin yaninda 
herhalde bir yipranmayi da beraberinde getirmisti. SemsTler, sufTligi tasfiyeci saldinlara karsi koruma 
iddiasiyla ortaya gikarken suphesiz XVII. yuzyilin siyasT, sosyal ve ekonomik sartlanndan kendileri igin 
en uygun firsatlan elde etmeyi ihmal etmediler. Anadolu'dan yuzyilin hemen basinda geldikleri 
dusunulijrse kisa sayilabilecek bir surede mevcud sartlan akilci bir bigimde kullandiklan agiktir. 
SemsTyye-SivasTyye'nin bu basansinda tekke faaliyetlerini camilerdeki vaazlanyla pekistirmelerinin 
rolu buyuktur. Osmanli yonetimi kimi zaman birinin, kimi zaman da digerinin tarafina agirligini koyarak 
dengeyi sagladi. Ancak Kadizadelilerin talebleri ozellikle Koprulu doneminde oldugu gibi "nizam-i 
alem"i tehdit eder boyuta ulastiginda yonetim tedbir almakta gecikmeyecekti. Kadizadelilere gore 
SivasTler daha az tehlikeli gorulseler de herhalde gatismaya son vermek isteyen Osmanli yonetimi igin 
onlar da digerleri kadar supheliydi. Ayrica, bu sonu gelmez kavgalarm, siyaset oyunlannin SemsT- 
SivasT seyh ve muridlerinin mesaisinin onemli bir kismini kapladigi tahmin edilebilir. 

§emsTyye'nin merkezT yonetimle iliskilerinin daha §eyh §emseddin zamaninda musbet bir 
tarzda basladigina temas etmistik. Abdulmecid-i SivasT ile de bunun artarak devam ettigini 
soyleyebiliriz. Sultan, seyhulislam, ulema ve devlet ileri gelenleriyle kurulan yakin iliskiler dikkate 
degerdir. Sultan III. Mehmed devrinde Seyh Semseddin ve Abdulmecid Efendi'nin istanbul'a davet 
edilerek itibar gordukleri bilinmektedir. Tarikatini yaymak igin gaba harcayan Abdulmecid Efendi, 
seyhine nazaran siyasetle daha yakindan ilgilenmek zorundaydi. Baskentin karmasasi ve gikar 
iliskilerinden kagarak tasavvufa siginan ve hayatmi Sivas'ta gegirmeyi tercih eden amcasimn tersine 
o, siyasT kadrolarla, yonetim gevreleriyle daha yakin iliskiler kurma politikasina agirhk veren bir seyh 
olarak karsimiza gikmaktadir. 

Abdulmecid Efendi sadece baskentte degil Karadeniz Ereglisi, Misir, Sakiz, Karamursel, Lofga, 
§am, Silistre, Erzincan, izmit, Safranbolu, Gelibolu, Gumulcine, Bozok ve Sivas'a halifeler gondererek 
tarikatin yayilmasinda buyuk rol oynadi.31 Boylece, Abdulmecid Efendi, SemsTligi tanitip 
yerlestirmege muvaffak oluyordu. Nazmi'nin ifadesine gore, Sultan Ahmed, Seyh'in Sultan Selim 
Camisi'ndeki vaazlanni gogunlukla takip etmekteydi. Hatta devlete pek gok zaran dokunan Celali 
eskiyalanni yok etmek igin Aziz Mahmud ve SemsT seyhin himmet ve dualannm istendigi anlatihr. 
Celaliler karsinda §emsTlerin yonetim yaninda yer alan bu tavn Nazmi'den sonra onu kullanan diger 
eserlerde de dile getirilmektedir.32 

Ancak, Semsilerle Celaliler arasinda nasil bir irtibat oldugu bunun niteligi konusunda baska bir 
bilgiye sahip degiliz. Herhalde XVII. yuzyilin bu onemli bunahmi SemsT seyhlerle iliskili bir menkabeye 
donusturulmustur. Boyle dahi olsa yuzyilin bu onemli olayinin unutulmamasi oldukga manidardir. 
Ayrica, dogrudan bir temas soz konusu degilse bile diger kesimler gibi SemsTlerin de Celali 

216 



tahribatindan tamamen habersiz ve duyarsiz olduklan dusunulemez. Kuyucu Murad Pasa son buyuk 
Celali seferinden basanyla donunce Sultan I. Ahmed bu zafer dolayisiyla buyuk bir cami yaptirmaya 
karar verdi. Caminin temeli 1018/1609'da Seyhulislam, Kuyucu Murad Pasa, vezirler, yuksek ulema 
ve onde gelen seyhlerin katildigi bir torenle atildi.33 Aziz Mahmud HudayT ve SivasT Efendi'nin de 
duada bulundugu torende SivasT Efendi'ye caminin cuma vaizligi verilmisti. Abdulmecid Efendi'nin bu 
goreve uygun gorulmesi ise ona gosterilen itiban agik bir bigimde ortaya koymaktadir.34 

Sultan IV. Murad devri, Kadizadeliler ile §emsTlerin karsi karsiya geldigi ve bunun yonetimle 
olan iliskilere yansidigi bir donemdir. Nazmi Efendi, Hediyyetu'l-ihvan'da, IV. Murad'in Bagdat Seferi 
igin kihg kusanirken Abdulmecid-i SivasT'yi istedigi ve onunla seferin gelecegi hakkinda konustugunu 
bildirirken bir baska yerde, Sakarya §eyhi, Abaza Seyhi ve Seyhulislam Ahizade Huseyin Efendi'yi 
oldurten sultanin SivasT Efendi'yi de 15 kere katletmek istemesine ragmen basanh olamadigim 
anlatmaktadir.35 Bu menkabelerle igige gegen geliskili ifadenin gerisinde belki de IV. Murad'in 
Abdulmecid Efendi'yi korumakla birlikte iliskilerin bazen olabildigince gerilebildigi gergegi dile 
getirilmektedir. Nazmi Efendi'nin sebepsiz ve gunahsiz olarak oldurulduklerini dusundugu bu kisiler 
hakkindaki tavn, fazla ileri gittiginde seyhin de basina benzer bir sonun gelecegine yonelik endise 
duymasi olabilir. Ayrica, §eyh Abdulmecid'in halifeleri olan §eyh MisrT Omer'in Misir'dan Vezir-i azam 
Mehmed Pasa'nm36 §eyh Abdulehad'in ise Midilli'den Seyhulislam Yahya Efendi'nin37 istegi uzerine 
istanbul'a gelmeleri de tarikatin yonetim gevreleriyle olan iliskisini gostermesi bakimindan onemlidir. 

§emsTyye ile SivasTyye'nin ulema ve diger sufT gevrelerle iliskileri degerlendirilirken tasavvuf 
gorusu uzerinde de durmak faydah olacaktir. Bilindigi gibi, Osmanli Devleti'nde bir tarikatin tasavvufT 
mesrebi soz konusu iliskilerin seyrinde oldukga belirleyici olabilmektedir. Oncelikle belirtmeliyiz ki, 
tarikat SunnT tasavvuf anlayisma sahiptir. Onde gelen seyhleri de Ehl-i Sunnet'in HanefT mezhebine 
baglidir. Nitekim seyhlerin eserlerinde bu baghhk agikga gorulebilir.38 §emsTyye'nin tasavvuf 
anlayismin one gikan ozelliginin, Vahdet-i Vucud dusuncesini Ehl-i Sunnet gergevesinde yorumlamasi 
oldugunu soyleyebiliriz. §ube halvet, mucahede ve riyazet dusuncesinin seriat ile birlestirilmesine 
ozen gosterir. Ornegin, Abdulmecid-i SivasT bu konudaki hassasiyetini enbiya ve evliyanin yolunun 
seriat oldugu ve onsuz saadet yolu bulunmadigi seklinde 6zetlemekteydi.39 Yine, toplumdaki 
huzursuzluklann seriate muhalif hareketlerden kaynaklandigini dusunur ve bu konuda ulemanin 
rolune dikkat geker. Qunku ulemanin sohret ve gurura kapihp nefislerine yenik dusmusken halka 
ornek olamiyacaklanna ileri surer.40 Bir baska SivasT seyhi Nazmi Efendi, ideal sufT modelini gizerken 
bir sufTnin seriatla tarikati birlestirmesi gerektiginin altini giziyordu.41 Buna karsilik, Vahdet-i Vucudu 
panteist bir agidan yorumlayanlara siddetle karsi gikmislardi. Butun bunlar goz onune ahndigmda 
Abdulmecid Efendi'nin, BayramT seyhi idris-i MuhtefT'ye yonelik sert elestirileri ile onu ilhad ve 
zindikhkla suglamasi anlam kazanmaktadir.42 Hatta, Dureru'l-Akaid adli eserinde bu konudaki 
goruslerini "Ehl-i Sunnetin nasla sabit olan mezhebine Tman getiren bilir ki HamzavTIerin ve idrisTlerin 
ve HurufTlerin cumlesi kafirdirler"43 seklinde dile getirmektedir. 



217 



§eyhi Abdulehad Nuri'nin tasavvuf konusundaki ifadelerinden yararlanarak kaleme aldigini 
bildirdigi Mi'yar-i Tarikat'da ise Nazmi Efendi, Vahdet-i Vucud gorusune genis yer ayinr. Buna gore, 
butun alemin Allah oldugunu soylemek esyamn vucudu olmadigindan kufurdur. Bir sufTnin ene'l-Hakk 
demesini ise ancak dorduncu makama (Nefs-i Mutmainne) ulasanlar igin kabul eder. Bir iki hayal ile 
fena mertebesine ulastigini sanarak ene'l-Hakk diyenin seriate gore kafir olacagini bu mertebeye 
gergekten ulasmissa bile sirn ifsa etmesinin kabul edilemiyecegini sozlerine Nave ederken tenasuh ve 
hululu rededer. Cunku bunun igin birden fazla varlik gerekir ki bu tek hakiki varlik (Vucud-i Mutlak) ile 
bagdasmaz.44 

Ne yazik ki, tarikat uyelerinin sosyal tabani hakkinda analiz yapmamiza yarayacak yeterli veriye 
sahip degiliz. Ancak, kaynaklardaki bilgilerden tarikatin ozellikle ulema ve medrese tahsili gorenler 
arasinda kabul gordugu dikkat gekmektedir.45 Nitekim, §eyh §emseddin'den itibaren seyh ailesi 
mensuplannin ser'i ilimlerin tahsiline verdikleri onemi biliyoruz. §uphesiz, fikih ve tasavvuf arasinda 
kurulan denge subenin ilmiye mensuplan tarafindan tercih edilmesinde onemli bir rol oynamisti. 
Boylece medrese gevreleri ile baslangigtan itibaren olumlu bir diyalog kurarken yonetimin de destegini 
kazanmayi basardilar. Burada belirtmeliyiz ki, sema ve deveran konusunda sadece Kadizadelilerin 
degil zaman zaman bir kisim diger ulemanin da tepkisini gekmislerdi. Bu sebeple, kaleme aldiklan 
risaleler ve kursulerinden verdikleri vaazlarda bu konudaki elestiri ve yasaklamaya yonelik fetvalann 
Ehl-i Sunnet sufTleri, dolayisiyla kendileri igin gegerli olmadigim savunmak igin gaba harcamak 
zorunda kaldilar.46 

Ornegin, Muftu Qelebi Mehmed Efendi ile Abdulmecid-i SivasT arasindaki munakasamn sebebi, 
halka agik bir torende Abdulmecid Efendi'nin dervislerinin zikr-i cehrT yapmalandir. Mehmed 
Efendi'nin §eyh'den dervislerinin zikrini durdurmasini istemesiyle baslayan gerginlik SivasT'nin 
seyhulislami Allah'm emirlerine karsi gelerek zakirleri Allah'i zikirden men etmekle suglamasina kadar 
gidecekti.47 

Osmanli yonetimi ile tarikatin iliskileri uzerinde durulurken tasavvuf! mesrebi de dikkate 
alinmahdir. Bilindigi gibi, XVI. yuzyilda SafevTIerle baslayan mucadele Osmanli resmT ideolojisinde 
onemli bir donusume sebep olmustur. SafevTIerin §ii propagandasina karsi Osmanli yonetimi bir 
yandan siyasT mucadeleyi surdururken diger yandan da SunnTligi yaymak igin gaba harciyordu.48 
Dolayisiyla fikih ve tasavvuf arasindaki uyum, Osmanli yonetimi ve ulemasi tarafindan her zaman 
arzu edilen bir birliktelikti. iste Osmanli yonetiminin tarn da boyle bir anlayisa ihtiyag duydugu 
donemde sufT gevreden gelen destek gerektigi sekilde takdir edilmistir. Bu sebeple, §emsTyye'nin 
XVII. yuzyilda siyasT baghhk yaninda ideolojik baghhgini da sunmasi yonetim agisindan bakildigmda 
son derece anlamhdir. 

Yeniden seyh ailesine dondugumuzde tarikatin one gikan sahsiyeti olarak Abdulmecid-i 
SivasT'den sonra oglu Abdulbaki'yi degil ayni ailenin diger kolundan gelen Abdulehad Nuri'yi 
gormekteyiz. Abdulehad Efendi'ye gegmeden once istanbul'da ailenin ikinci derecede kalan uyeleri 
uzerinde de kisaca durmak istiyoruz. SivasTzade diye sohret bulan Abdulbaki Efendi (6. 1710), 

218 



ailesinin ve tarikatin gelenegine uygun bigimde once medrese egitimini tamamladi. Dana sonra 
tasavvuf egitimini babasindan aldi ve onun olumu uzerine de SivasT Zaviyesi seyhligi ile Sultan 
Ahmed Camii vaizligi gorevlerini ustlendi.49 Seyh Semseddin'in torunu MisrT Omer Efendi de 
Abdulmecid Efendi'nin halifelerinden ve SemsTyye'nin onde gelen seyhlerindendir. Nizamiye zaviyesi 
igin Misir Valisi Mehmed Pasa, Seyh Abdulmecid'den halifelerinden birini rica ettiginde Omer Efendi 
segildi. MisrT Omer Efendi, istanbul'a 1053/1643-1644 senesinde vezir-i azamin daveti uzerine geri 
dondu ve kendisine Sofular Tekkesi verildi.50 Misir valisinin istanbul'daki seyhden boyle bir talebte 
bulunmasimn tarikatin siyasT iliskileri agisindan dikkat gekici olmasi bir yana Abdulmecid-i SivasT'nin 
ailenin bu ferdini Misir'a bolgedeki teskilatlanmaya verdigi onemden mi yoksa istanbul'dan 
uzaklastirmak igin mi gonderdigini bilemiyoruz. SivasT Efendi'nin tarikatin gelecegini ogluna birakmak 
istemesi mumkundur. Fakat, Abdulbaki Efendi'nin tarikat igindeki kisiligi Abdulehad'in golgesinde 
kalacakti. Diger taraftan, tarikat gegmisinde Abdulmecid Efendi'nin Merzifon, Abdulehad Efendi'nin 
Midilli'ye gonderilmesi gibi MisrT Omer'in de teskilatlanmayi saglayacak uygun niteliklere sahip bir 
halife olarak merkez dismda tecrube kazanmasi goz onunde bulundurulmus olabilir. Sebep ne olursa 
olsun MisrT Omer Efendi'nin devlet ileri gelenlerinin itibar ettigi bir seyh olmakla birlikte dedesinin 
konumunu elde etmekten uzak oldugu da bir gergektir. Zira, onun istanbul'daki vaizlik kariyeri Sultan 
Selim ve Suleymaniye camileri ile sinirh kalacakti. 

Merkeziyetgi ve babadan ogula gegen bir silsile gelenegine yabanci olan tarikatin silsilesinde 
Seyh Abdulmecid-i SivasT'den sonra verilen isim Seyh Abdulehad Nuri'dir.51 Babasi Kadi Muslihuddin 
Mustafa SafayT Efendi, Semseddin-i SivasT'nin kardesi ismail Efendi'nin oglu, annesi ise Muharrem 
Efendi'nin kizidir. Abdulehad Nuri kuguk yasta babasini kaybedince dayisi Abdulmecid-i SivasT 
tarafindan yetistirildi. Egitimini tamamladiktan sonra da Midilli'ye halife olarak gonderildi. istanbul'a 
Mehmed Aga zaviyesi mesihati verilmesi uzerine geri dondu bundan sonra sirasiyla Sultan Mehmed, 
Bayezid, ve Ayasofya camilerinde gorev aldigini gormekteyiz.52 Onceki iki seyhle mukayese 
edildiginde Abdulehad Nuri doneminde hem halifelerin hem de bunlann gonderildikleri bolgelerin 
sayisi artmistir; Midilli, Malkara, Yanbolu, Mora, Budin, Dobruca, Kirim, Kefe, Van, Bogazhisan, 
Tokat, Varna, Filibe, Kayseri, Medine, Canik, Konya, Manisa, Misir ve Edirne one gikan bolgelerdir. 
Ancak onun teskilatlanmada istanbul'a ozel bir onem verdigi de bilinmektedir.53 Burada bununla ilgili 
olarak §emsTyye-Sivasiyye aynmi uzerinde kisaca durmak gerektigine inaniyoruz. Abdulehad Nuri'nin 
tarikatin istanbul ve disindaki orgutlenmesinde gosterdigi basan, zaman zaman SemsTlikten aynlan 
bir kol, SivasTligin kurucusu olarak kabul edilmesinde etkili olmustur. §emsTyye'den bahseden 
kaynaklarda Abdulehad Efendi soz konusu tarikata mensup bir halife ve seyh olarak verilirken tarikat 
silsilesinde de Abdulmecid vasitasiyla Semseddin Efendi'ye baglanir. 

Sadik VicdanT, Sivasiyye'yi §emsTyye'den aynlan bir sube olarak vermekle birlikte, Abdulehad'in 
SemsTyye kolunu genis bir sekilde istanbul'da yaymis oldugundan, kendisine Sivasiyye kolunun 
kurucusu nazanyla bakildigini zira igtihad ve yeniligine rastlamadigini ilave etmesi bu agidan son 
derece 6nemlidir.54 



219 



Seyh Abdulehad'in olumunden sonra oglu Seyh Mustafa Efendi, Mehmed Aga Zaviyesi'nde 
babasinin gorevini surdurdu (6. 1691)55 ve aile dismdan Muhammed Nazmi, tarikatm son taninmis 
temsilcilerinden biri oldu. Abdulehad Efendi'ye baglanan Nazmi Efendi, 1 654-1 655'te Yavasca 
Mehmed Aga Tekkesi'ne seyh ve tekkenin camisine vaiz oldu. Daha sonra, Sunullah Efendi, Sultan 
Bayezid ve Turhan Hadice Sultan (Valide Sultan) Camilerinde vaizlik gorevlerinde bulundu. Nazmi 
Efendi'nin 170Tde olumu uzerine Abdurrahman Efendi babasinin makami, Yavasca Mehmed Aga 
Tekkesi seyhligine geldi. Fakat onun da 1720'de oldurulmesi ile gorevi kuguk kardesi Seyh 
Abdulmecid ustlendi (6.1730).56 

Oyle anlasihyor ki, Abdulehad'dan sonra orgutlenmede yasanan zaaflar sonucunda tarikat bir 
gozulme surecine girdi. Abdulehad Efendi, istanbul'daki halifeleri ile SemsTyye-SivasTyye'yi XVIII. 
yuzyilda da etkili kilmayi basarmisti. Yayilma asamasmda bazi tarikatlann tekkeleri subenin 
denetimine gegti. Tarikatm en onemli merkezlerinden biri olan YavsT Baba/SivasT Tekkesi (Sultan 
Selim'de) BayramT tarikatindan SemsT-SivasT seyhlerine gegen tekkelerdendi.57 Ancak yuzyihn 
sonunda baslayan gozulme sonraki yuzyilda da artarak devam etti ve zaviyelerin mesihati baska 
tarikatlann ozellikle de HalvetTyye'nin SunbulT kolunun kontrolune gegti. Mehmed Aga Tekkesi 
(Bayrami, kisa bir sure Kadiri, SunbulT), Yavasca Mehmed Aga Tekkesi (BayramT), (Yedikule 
civannda) Haci Evhad Zaviyesi (SunbulT), YavsT Baba/SivasT Tekkesi (SunbulT) buna ornek olarak 
verilebilir.58 Sadik VicdanT de Abdulehad Efendi'den sonra subenin istanbul'da 40 kadar tekke ve 
zaviyeye sahip iken fazla halife yetistiremediginden bunlann diger tarikatlann idaresine gegtigini 
bildirmektedir. SemsTyye-SivasTyye'nin temsil edildigi son merkez ise Taskasap'ta Zibin-i §erif 
Tekkesi oldu. 59 

Sonug olarak, tarikatm Sivas'ta oldugu gibi imparatorlugun gesitli bolgelerinde yerel duzeyde 
yasamaya devam edip etmedigini bilemiyoruz ancak en azmdan XIX. yuzyilda istanbul'un tasavvuf 
hayatmda etkisini yitirdigi soylenebilir. 

§ubelerin, uzun omurlu olmamakla birlikte bir doneme damga vurduklan inkar edilemez. XVI. 
yuzyil sonunda Orta Anadolu'da tesekkul eden §emsTyye ile SivasTyye subesi, Kadizadeliler 
hareketine karsi verdikleri mucadele ile adlanni duyururken sahip olduklan tasavvuf anlayisiyla da 
kisa surede Osmanli yonetimi ve ulemasimn onaymi elde etmeyi basardilar.60 

1 Bu konuda oncelikle, Necati Ozturk'un, Islamic Orthodoxy Among the Ottomans in the 
Seventeenth Century with Special Reference to the Qadi-zade Movement (Edinburg Unv. 1981 Dok. 
Tez) ve Semiramis Cavusoglu'nun, The Kadizadeli Movement: An Attempt of Seri'at Minded Reform 
in the Ottoman Empire, (Princeton Unv. 1990 Dok. Tezi) adh arastirmalan verilebilir. Bunlara, A. 
Yasar Ocak'm, "XVII. Yuzyilda Osmanli imparatorlugu'nda Dinde Tasfiye (Puritanizm) Tesebbuslerine 
Bir Bakis: Kadizadeliler Hareketi", Turk Kulturu Arastirmalan, XVII-XXI/1-2, 1979-1983, Prof. Kadri 
Timurtas'in Hatirasma Armagan, Ankara 1983, s. 208-225, Madeline C. Zilfi'nin, "Kadizadeliler: 
Onyedinci Yuzyil istanbulu'nda Dinde ihya Hareketleri", (Qev. M. Hulusi Lekesiz), Turkiye Gunlugu, 
58/Kasim-Arahk, 1999, s. 65-79 ve Huseyin Akkaya'nm "XVII. Yuzyil Osmanli Devleti'nde Gorulen 

220 



Fikir Hareketlerinde Kadizadeliler-SivasTler Tartismasi", Osmanh, (Yeni Turkiye Yayinlan), Ankara 
1999, VII, 170-177 konulu makalelerini de eklemeliyiz. Yine tarikatin onemli seyhlerinden biri olan 
Abdulmecid-i SivasT'nin hayati, eserleri ve goruslerini ele alan Cengiz Gundogdu'nun, Bir Turk 
Mutasavvifi Abdulmecid Sivasi, Ankara 2000, s. 85-123 konulu doktora gahsmasinda, Huseyin G. 
Yurdaydin'm "Turkiye'nin Dim Tarihine UmumT Bir Bakis", AUiFD, 1961, IX, 109-120 ve i. Hakk 
Uzungarsili'mn, Osmanh Tarihi, Ankara 1983, Ml/1, 354-366 gibi muhtelif eserlerde Kadizadeliler 
meselesine yer aynlmaktadir. Son olarak, fikrT alanda Kadizadeliler'e onculuk eden BirgivT Efendi'ye 
dair bir inceleme olan M. Hulusi Lekesiz'in, XVI. Yuzyil Osmanh Duzenindeki Degisimin Tasfiyeci 
(Puritanist) Bir Elestirisi: BirgivT Mehmed Efendi ve Fikirleri, (Hacettepe Unv. Ankara 1997, Dok. Tez) 
adh doktora galismasim da burada vermeyi faydali goruyoruz. 

2 Muhammed Nazmi, Hediyyetu'l-ihvan, Suleymaniye Kutuphanesi, (Resid Efendi), Nr. 495, 
v. 39a, 40b. Seyh Semsedin'in babasi Haci Hizir'dan icazetli olmasina ragmen halki irsad yerine 
kendi nefsiyle mesgul olmayi tercih etmisti (v. 39b-40a). 

3 LamiT, Tercume-i Nefehatu'l-Uns (istanbul 1270, s. 577-579)'de Habib-i KaramanT'nin 
Ankara, Kayseri, Karaman, Aydin ve Konya'da bulundugunu kayd etmektedir. 

4 Nazmi, v. 40b-41a. 

5 Receb Efendi, Necmu'l-Huda fi Menakibi's-Seyh Semseddin Ebu's-Sena, Suleymaniye 
Kutuphanesi, (Lala ismail), Nr. 694/2, v. 21a. Seyh'in yegeni ve halifesi olan bu sebeple de aileyi 
yakindan taniyan Receb Efendi'nin soz konusu eseri SemsTyye subesi ile ilgili olarak Nazmi ve 
Mustakimzade basta olmak uzere daha sonraki kaynaklara da temel teskil etmistir. Bu konuda ayrica 
bkz. Mustakimzade Suleyman, Hulasatu'l-Hediyye, AN Emiri Efendi Ser'iye Millet Kutubhanesi, Nr. 
1082, (Milli Ktp. MFA 1164) v. 10a, 22a; Huseyin Vassaf, Sefine-i Evliya-yi Ebrar, Suleymaniye 
Kutubhanesi, Yazma Bagislar, Nr. 2305-2309, III, 352. 

6 Recep Efendi, v. 21b; Nazmi, v. 41b-42a. 

7 Seyh Semseddin Ahmed, Nakd-i Hatir, Milli Kutuphane, Yz. A. Nr. 951/17, v. 203b. 

8 Seyh Semseddin Ahmed, v. 204a, 221a; Silsilename-i Abdulehad en-Nun, Suleymaniye 
Kutuphanesi, Celebi Abdullah Efendi, Nr. 172/6, v. 85a-85b; Nazmi, v. 39a. 

9 Mustakimzade Suleyman, v. 12a-12b. 

10 Nazmi, v. 54b-55a. 

1 1 Seyhin sefere katildigi veya bu kadar agik olmamakla beraber sefere gikilacagi donemde 
istanbul'da bulunduguna dair bkz. SelanikT Mustafa Efendi, Tarih-i SelanikT, (Haz. Mehmet ipsirli), 
Ankara 1999, II, 596; ibrahim PegevT Efendi, TarTh-i PegevT, (Onsoz ve indeks Fahri C. Derin-Vahit 

221 



Cabuk), istanbul 1980, II, 290; Mustafa Naima, Tarih-i Naima, istanbul 1280, I, 356. Nazmi, v. 72a, 
74b-75a. 

12 Semseddin Efendi ve eserleri hakkinda bkz. Hasan Aksoy, Semseddin SivasT (Hayati 
Eserleri) ve Mevlidi (Tenkitli Basim), (MU Mahiyat Fakultesi, Dok. Tez, 1983) aynca Semseddin SivasT, 
Gulsen-abad (nsr. Hasan Aksoy), istanbul 1990; Abdulbaki Golpinarh, "SemsTye", iA, XI, 423. 

13 Halifeleri hakkinda bkz. Nazmi, v. 55b-56a, 58b-60b. Nathalie Clayer, "Shamsiyya", El, IX, 
299 ve ozellikle SemsTyye-Sivasiyye'nin Balkanlardaki dagilimimn incelemesi igin ayni yazann, 
Mystiques, Etat et Societe Les Halvetis dans I'aire balqanique de la fin du XVe siecle a nos jours 
(Leiden 1994, s. 169-170) adh gahsmasina bakilabilir. Soz konusu galismamn sonunda subenin XVI. 
ve XVII. yuzyillarda Balkanlar'daki yayilma alani ve silsilesi de bulunmaktadir. 

14 Gundogdu, s. 52. 

15 Nazmi, v. 82a-86b. SeyhT Mehmed Efendi, Sakaik-i Nu'maniye ve Zeyilleri, Vekayiu'l- 
Fudala, Nsr. Haz. Abdulkadir Ozcan, istanbul 1989, I, 62-64. 

16 Hocazade Ahmed Hilmi Efendi, XIX. yuzyil sonuna kadar Sivas'taki zaviyede gorev alan 
seyhleri vermektedir; Ziyaret-i Evliya, istanbul 1325, s. 93-94. Aynca, Sivas'ta ailenin vakiflan uzerine 
bir inceleme igin bkz. Hasan Yuksel, "Sivas'ta Bir Seyh Ailesinin Ortaya Cikisi ve Vakiflan Uzerine Bir 
Deneme (Seyh Semseddin Ailesi), Revak, Sivas Vakiflan Bolge Mud. 'nun VIM'nci Vakif Haftasi'na 
Armagan Sayisi, Sivas 1990, s. 38-53. 

17 Nazmi, v. 87a-b. 

1 8 Soz konusu galismalar igin bkz. dipnot 1 . 

19 Ocak, s. 208, 225. 

20 Katip Celebi, MTzanu'l-Hakk fT ihtiyari'l-Ehakk, 1306, s. 128, 132; Fezleke, istanbul 1287, 
II, 183; Naima, VI, s. 218-219, 221. Her ikisi de amaglarimn sohret oldugunu bildirmekteler. Aynca, 
tartisilan meselelerin siralanmasi igin bkz. Naima, VI, s. 219-220; Uzungarsih, s. 357-358. 

21 Ocak, s. 217-218. 

22 Zilfi, s. 70; Uzungarsih, s. 358. 

23 Katip Celebi, Fezleke, s. 383; Naima, V, 264-268. 

24 Ocak, s. 222. Huseyin G. Yurdaydin, UstuvanT Efendi'nin vaaz metinlerinin bir araya 
toplandigi risalesini, "UstuvanT Risalesi", (AUiFD, 1962, X, 71-78) adh makalesinde tanitarak 
incelemistir. 

222 



25 Naima, V, 56-58. 

26 Naima, VI, 225-226. 

27 Zilfi, s. 74-76. 



28 Zilfi, s. 77-78. 

29 Ornegin, Seyh MisrT Omer Efendi (6. 1659) Sultan Selim ve Suleymaniye, ArakT Mehmed 
Efendi (6. 1659-1660) Ayasofya, Bulbulcuzade Abdulkerim Efendi (6. 1694) ise Fatih, Beyazit, 
Suleymaniye ve Ayasofya camilerinde vaiz olarak gorev almislardi. Bu konuda bkz. Nazmi, v. 133a- 
134a, 232a-b, 239a; SeyhT, I, 556, II, 96, 201-202, 203. 

30 Zilfi, s. 79. 

31 Halifeler igin bkz. Nazmi, v. 132a-138b. Abdulmecid-i SivasT'nin eserleri igin bkz. 
Gundogdu, s. 209-255; Recep Toparli, Abdulmecid SivasT DTvam, Sivas 1984. 

32 Nazmi, v. 96b-97b; Mustakimzade Suleyman. v. 24b-25a. 

33 Uzungarsili, (Ankara 1977), Ml/2, 554; William J. Griswold, Anadolu'da Buyuk isyan 1591- 
1611, istanbul 2000, s. 176. 

34 Mustakimzade Suleyman, v. 24a; SeyhT, I, 64. Abdulmecid Efendi ile I. Ahmed arasindaki 
iliski igin Cengiz Gundogdu, "Osmanli Padisah-TarTkat Seyhi Munasebetine Dair Bir Ornek: 
Abdulmecid Sivasi ve I. Ahmed", Turk Kulturu (XXXVII, 1999, 345-359)'ne de bakilabilir. 

35 Nazmi, v. 97a (mukerrer)-98a. 

36 Nazmi, v. 133b; Seyhi, I, s. 556. 

37 Nazmi, v. 154a-b; Mustakimzade Suleyman, v. 36b. 

38 Golpinarh, s. 423. Seyh Semseddin'in eserlerinde Ebu Hanife'ye ve Ehl-i Sunnet'e olan 
baghhgi gorulebilir (Nakd-i Hatir, v. 200a-b; (Manzum) Menakib-i imam-i Azam, istanbul 1291, s. 10- 
11). Bundan baska, Abdulmecid Efendi, mezhep itibariyle amelde Hanefi itikadta Maturidi oldugunu 
ifade etmektedir bkz. Letaifu'l-Ezhar, Suleymaniye Ktp. Mihrisah Sultan, nr. 255 (Milli Ktp. MFA, A, 
3796), v. 55a; Dureru'l-Akaid, Suleymaniye Ktp. Mihrisah Sultan, nr. 300/1 (Milli Ktp. MFA, A, 3872), 
v. 4a. Benzer sekilde, Nazmi Efendi, Mi'yar-i Tarikat (Suleymaniye Kutuphanesi, Mihrisah Sultan, Nr. 
183/2, v. 3a)'da fikihta HanefT mezhebine bagh oldugunu bildirir. 



223 



39 §eyh Abdulmecid, Mi'yaru't-TarTk, Suleymaniye Ktp. Mihrisah Sultan, nr. 300/3 (Milli Ktp. 
MFA, A, 3872/3), v. 2a. 

40 Seyh Abdulmecid, Letaifu'l-Ezhar, v. 100b-101a. 

41 Nazmi Efendi, Hediyye, v. 177a-b. 

42 Nev'izade AtaT, Sakaik-i Nu'maniye ve Zeyilleri, Hadaiku'l-Hakaik FT Tekmileti's-§akaik, 
(Nes. Haz. Abdulkadir Ozcan), istanbul 1989, s. 602. 

43 Seyh Abdulmecid, Dureru'l-Akaid, v. 68b. 

44 Nazmi, Mi'yar, v. 2b, 3b-7a, 28a-b; Hediyye, v. 46b-47a. Nazmi Efendi ve tasavvuf 
konusundaki goru§leri aynntih bir bigimde su eserde ele alinmaktadir: Osman Turer, Turk Mutasavvif 
ve Sairi Muhammed Nazmi (Hayati, §ahsiyeti ve Eserleri), Ankara 1988, s. 51-82. 

45 Nazmi, Hediyye, v. 213a, 218b-219a, 224b, 227b, 233a, 239a; §eyhi, I, 579; II, 95-96. 

46 Seyh Abdulmecid, Letaifu'l-Ezhar, v. 54b-55a; Nazmi, Hediyye, v. 56a-58a. 

47 Nazmi, Hediyye, v. 1 1 5a-1 1 6a. 

48 Ocak, Osmanli Toplumunda Zindiklar ve Mulhidler (15. -17. Yuzyillar), istanbul 1998, s. 
94. 

49 Nazmi, Hediyye, v. 132a-b; Seyhi, II, 419. 

50 Nazmi, Hediyye, v. 133b; SeyhT, I, 556. 

51 Silsilename, v. 86a. 

52 Nazmi, Hediyye, v. 154a-b; Mustakimzade Suleyman, v. 36a-37a; SeyhT, I, 547-549. 

53 Halifeleri igin bkz. Nazmi, Hediyye, v. 211b-239a. Abdulehad Nuri'nin eserleri igin bkz. 
Necdet Yilmaz, Osmanli Toplumunda Tasavvuf, Sufiler, Devlet ve Ulema (XVII. Yuzyil), istanbul 
2001, s. 210-212. Aynca Huseyin Akkaya, Kadizadeliler-SivasTler Tartismasinm Onemli isimlerinden 
Abdulahad Nun DTvani, (Dogentlik Qahsmasi), Sivas 1998. 

54 Sadik VicdanT, Tomar-i Turuk-i Aliyyeden Halvetiyye Silsilenamesi, istanbul 1338-1341, s. 
117; Huseyin Vassaf, III, 376'da Abdulehad Efendi'nin tarikati buyuk olgude yaydigi ve Sadik 
Vicdani'den yararlanarak 40 kadar zaviye tesis ederek SemsTyye, SivasTyye ve hatta Nuriyye 
subelerinin adini duyurdugunu bildirmektedir. 

55 SeyhT, II, 42-43. 

224 



56 Mustakimzade Suleyman, v. 57b-58b; §eyhT, II, 203-204; Huseyin Vassaf, III, 371, 374, 
375; Turer, s. 37, 42-50. 

57 Ekrem Ism, "Abdulahad Nuri", Dunden Bugune istanbul Ansiklopedisi, istanbul 1993, I, 
21-22; a. mlf. "Abdulmecid SivasT", a.g.e., s. 53. 

58 Bandirmah-zade Ahmed Munib, Mecmua-i Tekaya, istanbul 1307, s. 6, 9, 14; Gunay Kut- 
Turgut Kut, "istanbul Tekkelerine Ait Bir Kaynak: Dergeh-name", Turkische Miszellen Robert 
Anhegger Armagani, istanbul 1987, s. 218, 221, 232, 233; Tabib-zade Dervis Mehmed §ukri, istanbul 
Hankahlan Mesayihi Metin, Dizin ve Tipkibasim, Turgut Kut, Harvard Unv. 1995, s. 17-18, 33, 48-49, 
59; Ekrem Ism, "Abdulehad Nuri", s. 21. 

59 SadikVicdanT, s. 117. 

60 Bu makaledeki elestirilerinden dolayi Prof. Dr. A. Yasar Ocak'a tesekkur ederim. 



225 



Turk Tasavvuf Kulturunde Bir §eyhler Ailesi: §emsT-SivasTler / Yrd. Dog. 
Dr. Cengiz Gundogdu [s. 128-140] 

Ataturk Universitesi Mahiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Onuguncu asirda iran'da kurulan Halvetiyye tankati degisik bolgelere dagilan halifeleri 
vasitasiyla Anadolu, Balkanlar, Suriye, Misir, Kuzey Afrika, Sudan, Habesistan, ve Guney Asya'yi da 
kapsayan genis bir muhite yayilmis ve zamanla en gok kol ve subeye sahip olan bir tarikat huviyeti 
kazanmistir. 

XIII. asnn sonlanna dogru AhT Yusuf HalvetT tarafindan agilan bir zaviye ile Anadolu'ya girmi§,1 
SadreddTn HiyavT'nin (6.1455, Samahi) halTfelerinden Amasyali Pir ilyas (6.1433, Samahi) vasitasiyla 
Amasya ve civar muhitlerde yayilmistir.2 TarTkatin istanbul'a ilk defa girisi ise Cemal HalTfe diye 
bilinen CemaleddTn ishak KaramanT (6.1527) vasitasiyla olmustur.3 istanbul'da ilk defa halvetT ayTnini 
nesreden de bu zattir.4 

Kurulusundan itibaren Sunn? seklini muhafaza eden bu tankatm ug beyliklerinin dTnT hayati 
uzerinde dogrudan dogruya muhim bir te'sTri olmamakla birlikte Anadolu'ya yerlesir yerlesmez AhT 
teskilatiyla siki bir alaka peyda ederek, muntesiplerini artirmis ve kuvvetlenmistir.5 

XV. asirdan itibaren Anadolu'da faaliyetleri artarak devam eden HalvetTlik, Turk insan ve 
cemiyetine en fazla muessir olan tankatlerden biri belki de birincisi olmustur. Bu tankat her siniftan 
insana hitap eden ve mensuplan arasinda muhtelif meslek erbabini gormek imkani olan bir gonul 
ocagi seklinde musahede edilmektedir. Siyaset, askerlik, fikir ve sanat dunyasinin birgok unlulerinin 
de, ya dogrudan veya bilvesile HalvetTlik'ten feyz aldiklanni bilmekteyiz.6 

Turk cemiyetine genis olgude muessir olmus bu tankatm keyfiyet planinda tasidigi ozellik 
kemmiyet planinda da kendini gostermis, Osmanli doneminde istanbul basta olmak uzere pek gok 
beldede HalvetT tekkeleri ekseriyeti olusturmustur. 

Qahsmamizda iste bu tankati tarihT suregte temsil eden mesayih silsilesi takdim edilecek, 
ozellikle de Horasan civannda yetisen bilginlerin ve tasavvuf buyuklerinin batiya dogru gonderdikleri 
temsilcilerinden olusan ve Sivas civannda yerlesip, Anadolu'da Turk kulturu ve tasavvufuna yon 
vermis olan SemsT ailesinden meshur sahsiyetlerle, bu sahsiyetlerin olusturdugu SemsT-SivasT kolu 
tanitilmaya galisilacaktir. 

Kurucu Pirden Yahya SirvanT'ye HalvetT Silsilesi 

226 



islam dunyasimn en yaygin tankati olan Halvetiyye adini kurucusu olan Omer b. EkmeluddTn el- 
HalvetT'den (6.1349 veya 1397, Tebriz) almaktadir. 

Omer el-HalvetT'nin vefatindan sonra tankatin silsilesi AhT Mirem Muhammed el-HalvetT (6.1410, 
Kirsehir), Haci izzeddTn Turkman? (6.1424, Meraga), SadreddTn HiyavT (6.1455, Samahi) ile devam 
ederek tankatin ikinci piri veya gergek kurucusu diyebilecegimiz Seyyid Yahya SirvanT'ye (6.1463-64, 
Baku)7 ulasmistir.8 

Halvetiyye tankati Yahya SirvanT'ye gelinceye kadar onemli bir yayilma kaydedememistir. Etrafa 
halTfe gonderip tankati nesretme isi ilk defa bu zat tarafindan baslatilmistir.9 

Yahya SirvanT'nin irsad halkasinda yetisen ve tankatin Anadolu'da yayilmasinda etkin olan 
meshur halTfeleri; Dede Omer RusenT (6.1486, Tebriz), 10 AlaaddTn AN (1462), Pir Sukrullah EnsarT 
(6.1463), HabTb KaramanT (6.1496, Karaman)11 PTr BahaeddTn ErzincanT (6.1464)12 ve ZiyaeddTn 
Yusuf §irvanT'dir.13 

ilk defa Yahya §irvani"nin olumunden sonra kollara aynlmaya baslayan Halvetiyye'nin Yahya 
§irvanT'den sonra aynldigi dort ana kol kurulus tarihlerine gore soyle siralanmaktadir: 

Dede Omer RusenT (6.1486, Tebriz) tarafindan kurulan Ruseniyye, PTr BahaeddTn ErzincanT'nin 
halTfesi14 Cemal HalvetT (6.1494, Tebuk)15 tarafindan kurulan Cemaliyye, Ahmed §emseddTn 
MarmaravT es-SaruhanT (6.1505, Manisa) tarafindan kurulan Ahmediyye16 ve §emseddTn SivasT 
(6.1597, Sivas) tarafindan kurulan §emsiyye. Etud konumuz da olan §emseddTn SivasT'nin te'sis ettigi 
bu kol, Sivas ve bilhassa Zile yoresinde yayilmis ve faaliyet gostermistir.17 TarTkat Sivas'ta Semsiyye 
dergahinda faaliyetine devam ederken, istanbul'da da AbdulmecTd SivasT (6.1639) ve Abdulahad Nun 
(6.1651) ile temsil edilmistir. Bilahare bu zatlann maharetiyle istanbul'da SivasTyye subesi ortaya 
gikmistir.18 Bu on bilgilerden sonra simdi de Semsiyye kolunu Yahya SirvanT'ye baglayan silsileyi 
gorelim. 

Yahya §irvanT'den SemseddTn 

SivasT'ye HalvetT Silsilesi 

Semsiyye koluna dahil olan seyhlerin Yahya SirvanT'den §emseddTn SivasT'ye ulasan silsilesi 
soyledir: 

Yahya §irvanT (6.1485) 

ZiyaeddTn Yusuf Mahdum SirvanT (6.1485) 

Mevlana Muhammed Rukiyye (6.?) 

Sahkubad SirvanT (6.1543-44) 

227 



AbdulmecTd §irvanT (6.1563) 

SemseddTn SivasT (6.1597) 

Necmu'l-Huda19 ve Hediyyetu'l-ihvan'daki20 siralamalardan hareketle §emsiyye kolu icazet- 
namelerinin bu silsiledeki siraya gore verildigini soyleyebiliriz.21 Nitekim Sadik VicdanT de, ayni 
silsileyi vererek; "SivasTyye kolu icazetnameleri bu silsileyi havTdir." diyor.22 Bu kolun silsilesi Yahya 
§irvanT'den SemseddTn SivasT'ye diger biryolla da su sekilde ulasir: 

Yahya §irvam (6.1485) 

HabTb KaramanT (6.1497-98) 

Haci Hizir AmasT (6.?) 

MuslihiddTn Halife (6.?) 

SemseddTn SivasT (6.1597).23 

SemseddTn SivasT ve Semsiyye 

Kolu §eyhleri 

SemseddTn SivasT'den sonra §emsT dergahinda post-nisTn olan zatlarm silsilesini vermeden 
once bu kolun kurucusu SemseddTn SivasT ve kendisinden sonra S ems ' Dergahi'nda post-nisTn 
olanlarla, SemsTyye kolunun subelesmesi hakkinda kisa bilgiler takdim etmek istiyorum. 

SemseddTn SivasT 

"Kara S ems " olarak sohret bulan24 ve "Sems-i AzTz", "SivasT-zade"25 olarak da anilan 
SemseddTn SivasT, 1519 tarihinde Zile'de dunyaya gelmistir.26 Taskent ulemasindan olan babasi 
Ebu'l-Berekat Muhammed, Dogu Karadeniz sahillerinin Fatih Sultan Mehmed tarafindan zapti ve Rum 
Pontus Devleti'nin isgali uzerine bu gevre halkinm islamlastinlmasi ve Turklestirilmesi gayesi ile 1470 
yillannda Pontus (Trabzon) bolgesine getirilmistir. Bilahare Amasyah Haci Hizir'a27 intisab etmis ve 
onun mundi olmustur.28 

Vehbi Cem Askun, S emse ddTn SivasT'nin Sivas'ta yasayan torunlanndan aldigi bilgiye 
dayanarak babasi Ebu'l-Berekat Muhammed'in yirmi sekiz dervisiyle beraber Horasan taraflanndan 
Zileye gog ettigini, Hz. Huseyin soyundan geldigini ifade etmistir.29 Hasan Yuksel 1627 tarihli 
Mufassal Tahrir Defteri kayitlanna dayanarak bu rivayetin dogru olamayacagini yani bu yirmi sekiz 
dervisin Ebu'l-Berekat Muhammed'in degil SemseddTn SivasT'nin dervisleri oldugunu tespit etmistir.30 

Ayni sahis Tahrir Defteri kayitlanna (H.1180 tarihli hukum, SVBMA, Def. No: 1 s. 185) 
dayanarak sunlan soylemektedir: "Ailenin Horasan'dan geldigine ve 'Seyyid'ligine dair yaygin rivayet, 

228 



bu husustaki ilk kaynak ve belgelerde yer almamaktadir. Yalniz, ailenin 'seyyid'ligine iliskin iddialar 
(bilgiler) SemseddTn SivasT'nin gocuklanndan ve torunlarmdan itibaren belgelere yansimistir."31 

Kaynaklann ifadesine gore SemseddTn SivasT, yedi yasindayken babasinin mur§idi olan el-Hac 
Hizir AmasT'nin duasini almak uzere onunla birlikte Amasya'ya gidip, Seyhin duasini aldiktan sonra 
memleketine donmus, Zile'nin ileri gelen alimlerden sarf ve nahiv ilimlerini tedristen sonra Tokat'a 
buyuk kardesi Muharrem Efendi ve ibrahTm Efendi'nin yanina gonderilerek orada Arakiyeci-zade 
Mevlana SemseddTn Efendi'nin derslerine devam etmistir. Kisa surede nakIT ve akIT ilimlerde ilerleyen 
Sems daha sonra istanbul'a giderek ilmini ikmale gahsmis, burada temayuz edip belli ilmT rutbeleri 

elde etdikten sonra, bilahare Sahn Medreseleri'nden birine muderris olmustur.32 Fakat bazi 
muderris ve kadilann mevki ve makam igin kugulmelerini ve gesitli hakaretlerle asagilanmalanni 
gorunce bu durumdan rahatsiz olup bilahare gorevinden istTfa etmistir.33 

SemseddTn SivasT daha sonra Hacca gitmis (1591), 34 donuste Zile'ye yerleserek ders 
okutmaya ve halka va'z vermeye devam etmistir. Cumapazan'na (Ezinepazan) giderek babasinin 
seyhi Haci Hizir'in halTfelerinden olan MuslihiddTn HalTfe'ye intisab edip, onun nezdinde dorduncu 
tavir'a (Nefs-i mutmainne) kadar yukselmistir.35 Seyhinin vefati uzerine Tokat'ta ilim ve irfaniyla 
temayuz etmis, seyh Mustafa KirbasT'ye intisab etmek istemisse de Mustafa KirbasT'nin yashhgini 
gerekge gostermesi uzerine bu intisap gergeklesmemistir.36 Buradan tekrar Zile'ye donen Sems, 
Seyh AbdulmecTd SirvanT 'nin (6.1563) Tokat'a geldigini ogrenmesi uzerine Tokat'a giderek bu zata 
intisab etmistir.37 §emseddTn SivasT AbdulmecTd SirvanT'nin terbiyesinde kisa surede seyr u sulukunu 
tamamlamis ve ona on bir yil hizmet edip hilafet alarak Zile'ye donmus, talibleri teslTk ve irsada devam 
etmistir.38 Sems bu minval uzere elli yil kadar seccade-i irsadda bulunmustur.39 

Sivas Valisi Hasan Pasa Sivas'ta bir cami (Meydan Camii veya Yeni Cami) ve dergah yaptirmis, 
irsad konusundaki ehliyetini ogrendigi §emseddTn SivasT'yi seyhlik ve imamlik yapmak uzere Sivas'a 
davet etmis, o da bu daveti kabul ederek ailesi ve talebeleriyle birlikte Sivas'a yerlesip, 1597 tarihine 
kadar burada ta'lim ve irsad faaliyetlerini surdiJrmustur.40 

1627 tarihli Mufassal Tahrir Defteri suretinde SemseddTn SivasT'nin ilmiye sinifinda en yuksek 
derece olan "Mevlana" payesine eristigi ve "Diyar-i Rum'da vucud-i mahz-i husn-i alem" oldugu ve 
vaizlik vazifesiyle gorevli bulunduguna isaret edilmektedir.41 

Zahiri ve batinT ilimlerde arif, riyazet ve takvasiyla meshur olan §emseddTn SivasT, KanunT, II. 
Selim, III. Murad, III. Mehmed, zamaninda istanbul'da va'z ve irsadda bulunmus, hepsinden hurmet 
gormustur. O sadece sultanlann degil devrinde yasayan ulemanin da teveccuhune mazhar 
olmustur.42 

III. Mehmed'le birlikte Egri Seferi'ne sun cihadi da ikmal gayesiyle istirak eden43 §emseddTn 
SivasT, seferden donuste bir sure istanbul'da istirahattan sonra Padisahin israrma ragmen istanbul'da 
kalamayip, rahatsizhgi gerekgesiyle musaade alarak Sivas'a donmustur. Yashhgi sebebiyle seferde 

229 



gekmis oldugu zahmet ve siddetli soguktan da etkilenenmesi sonucu44 1597 tarihinde Sivas'da vefat 
etmistir.45 

Namazini Receb SivasT kildirmis, daha onceleri va'z ve irsadda bulundugu Meydan Camii 
hazTresine defnedilmistir. Bilahare kabrinin uzerine kumbet yapilmistir.46 Gunumuzde Sivas ve 
gevresinde onemli ziyaret yerlerinden biri olarak gorulen bu turbe Meydan Camii'nin avlusunda 
bulunmaktadir. Muhammed NazmT burasinin kendi doneminde mu'minler tarafindan ziyaret edildigini 
ve sehrin bela ve musTbetlerden korunmasi igin dualar edildigini, yapilan dualarm kabul edildigine 
inanildigini belirtmektedir.47 

Eserleri tetkik edildiginde onun, selef Ttikadina bagli mute§erri' bir sufT oldugu, ehl-i sunnet 
akTdesine muhalif, RafizT, Bekta§T ve HurufTler gibi gruplara kar§i son derece sert gikislarda bulunan, 
SunnT akidenin hararetli bir savunucusu oldugu gorulur. 

§emseddTn SivasT, hayatini insanlara hizmete adamis, sair zamanlanni olunceye dek 
tekkesinde zikir ve tefekkurle gegirmistir.48 Mevlana'nin MesnevT-i Ma'nevi adh eserini Ramazan 
ayinda mundlerine okuyup agiklama gibi bir adet edinmisti.49 

Arapga ve Farsgayi o dillerde eser te'lif edecek derecede iyi bilen SemseddTn SivasT oldukga 
velud bir bir muellif olup, manzum ve mensur otuzdan fazla eser te'lif etmistir. Bu eserlerden bir kismi 
basilmis olup bir kismi da kutuphanelerde yazma olarak bulunmaktadir. Eserlerinden birgogu 
tasavvufT muhtevah olup, daha gok tasavvufT fikirlerini ifade etme ve yayma gayesiyle kaleme 
ahnmistir. Yani onun eserlerinde gorulen genel tema mucerred duygulan ifadeden ziyade halki irsada 
yoneliktir.50 

Kurmus oldugu kol ismine izafeten Semsiyye olarak anilmistir. Bu kolu temsTlen Anadolu'nun 
muhtelif yerlerine yayilmis pek gok halTfesi vardir. 

SemseddTn SivasT'nin kendi kadar sohrete hak kazanmamis olsalar da donemlerinde ilim ve 
irfanlanyla temayuz etmis ug kardesi vardir. §emsTligin yayilmasinda da etkili olmus ve herbiri halvetT 
olan bu zatlar sunlardir: 

Muharrem ZilT51 

Horasan'dan gelip Zile'ye yerlesen52 Ebu'l-Berekat Muhammed'in dort oglundan en buyugu53 
olan Muharrem Efendi, HalvetT buyuklerinden AbdulmecTd §irvanT'nin (6.1563) talebesi ve 
halTfesidir.54 

Muhammed NazmT'nin ifade ettigine gore; Muharrem Efendi alim, fazil, muttakT bir zat olup, 
dunyadan gogtugunde, kitaptan baska tereke birakmamistir.55 1591 tarihinde Zile'de vefat etmistir.56 
Kabri, Zile Devlet Hastanesi'nin onunde babasinin kabrinin yanindadir. 



230 



Recep SivasT Necmu'l-Huda'da Muharrem Efendi'nin AbdulmecTd SivasT'den baska, Feyzullah 
Efendi'57 ile Zile'de bir camide gorev yapan AbdulkerTm ve henuz tahsil gormekte olan Abdurrauf 
isimli ug oglu oldugundan bahsetmektedir.58 Muharrem Efendi'nin bu erkek gocuklanndan baska bir 
de Safa isimli kiz evladi vardir ki, bu kadin Abdulehad NurT'nin (6.1594) annesi olup,59 kocasinin 
vefat etmesi uzerine AbdulmecTd SivasT'nin himayesinde evlatlan Abdulehad Nun, Abdussamed 
Efendi ve Kamil Aga ile birlikte istanbul'a hicret etmislerdir.60 

Birgok konuda faydali eserler te'lif eden Muharrem Efendi'nin eserleri arasinda Hediyyetu's- 
Suluk ft §erhi Tuhfeti'l-Muluk'u;61 tankat adabi, ser'T hukumler ve hakTkat sirlanndan bahseden 
oldukga faydali bir eserdir.62 Mevlana Abdurrahman CamT'nin Nefahatu'l-Uns'unu Kunuzu'l-Evliya adi 
altinda Arapgaya nakl ve tercume etmistir.63 Eserlerinden yalnizca Hasiye ale'l-CamT64 basilmistir. 
Bunlardan baska Arapga olarak te'lif ettigi Menakibu'l-Eimmeti's-Selaseti 'ala Mezhebi Ehli's-Sunneti 
ve'l-Cema'ati,65 TelhTsu'l-Miftah mine'l-Me'anT ve'l-Beyan,66 Mecmau'l-Mehasin,67 Zubdetu'l-Asar ft 
§erhi Muhtasari'l-Menar, Hasiye 'ale'l-Fevaidi'z-Ziyaiyye 'ale'l-Kafiye, adli onemli eserlerini de 
sayabiliriz. 

§eyh ibrahim CemaleddTn 

Ebu'l-Berekat'in Muharrem Efendi'den sonra ikinci oglu olan §eyh Ebu'l-MealT ibrahTm 
CemaleddTn, ayni zamanda Necmu'l-Huda adli eserin sahibi Receb SivasT'nin babasidir. SemseddTn 
SivasT ile Sivas'a hicret etmis, Hasan Pasa Camii'nde imam iken, 1591 tarihinde vefat etmistir. Erzani 
denilen kabristanda medfundur.68 

Mevlana ismail Efendi 

Ebu'l-Berekat'in §emseddTn SivasT'den sonra gelen oglu Mevlana ismail Efendi'dir. Bu zat 
SemseddTn SivasT'den ilim tahsil etmis, ozellikle fikih ve hadTs ilminde temayuz etmistir. 1591'de 
SemseddTn SivasT ile birlikte hacca gitmistir. Bu zatin iki oglu vardir. Bunlardan biri, Hasan Pasa 
Camii'nin hatibi olan ve Sivas'taki eskiyalar tarafindan oldurulen Fazlullah Efendi, digeri ise, 
Semseddin SivasT'yle birlikte istanbul'a giden ve orada Sultan Murad'in hocasi SadeddTn Efendi'den 
dersler ahp, sonra da bazi medreselerde muderrislik yapan Avnullah Efendi'dir.69 

Muhammed NazmT'nin ifade ettigine gore bu zatlann hepsinin evlatlan Hz. AN ve Hz. Hizir'in 
dualan bereketiyle alim, fazil, arif, kamil ve vera sahibi muttakT kimseler olarak temayuz etmislerdir.70 

Bu arada, 1627 tarihli Mufassal Tahrir Defteri suretinde SemseddTn SivasT'nin butun kardesleri, 
evlatlan ve dervislerinin her tur vergiden muaf ve musellem olduklan belirtilmektedir.71 

SemseddTn SivasT'den Sonra §emsT Dergahi Post-nisTnleri 

SemseddTn SivasT'nin vefatindan sonra makamina S ems eddTn SivasT'nin oglu PTr Mehmed 
Efendi gegmistir.72 

231 



Bu zatm da iki yil sonra (1599) vefati uzerine yerine SemseddTn SivasT'nin damadi SemsT 
Dergahi ikinci postnisTni Recep SivasT (6.1605 veya 1607)73 gegmis ancak kisa bir sure sonra o da 
vefat etmistir.74 Bunun uzerine halite ve dervisler o sirada Zile'de irsad hizmetini yuruten AbdulmecTd 
SivasT'nin Sivas'da SemseddTn SivasT Dergahi'nda irsad igin ikametleri hususunda ittTfak edip davet 
etmisler, AbdulmecTd SivasT de onlann davetlerine icabet ederek Sivas'a gelmistir.75 HalTfeler 
teberruken bTatlanni yeniledikten sonra76 AbdulmecTd SivasT, Semsiyye Dergahi'nda77 mesihat 
makamma oturmustur. 

Boylece SemseddTn SivasT'den sonra Semsi Dergahi'nda sirasiyla su zatlar post-nisTn 
olmuslardir: 

1- PTr Mehmed Efendi (6.1597)78 (§emseddTn SivasT'nin buyuk oglu) 

2- Recep SivasT (6.1599 veya 1600) (SemseddTn SivasT'nin yegeni ve damadi) 

3- AbdulmecTd SivasT (6. 1639) (SemseddTn SivasT'nin yegeni) 

Bu arada sunu da hatirlatalim ki, Sivas'taki dergahta post-nisTnlik gorevi Recep SivasT, 
AbdulmecTd SivasT ve asagida silsiledeki yerini gosterecegimiz Ahmed SuzT harig hep babadan ogula 
intikal ederek devam etmistir. 

AbdulmecTd SivasT'nin asagida da bahsedecegimiz uzere istanbul'a davetiyle birlikte SemsTlik 
igin yeni bir kapi agilmis ve bu kolun faaliyetleri Sivas'ta devam etmekle birlikte agirlikh olarak istanbul 
ve gevresine kaymistir. Simdi bu kapinin agilmasina sebep olan AbdulmecTd SivasT'yi kendisi 
hakkinda yapmis oldugumuz Bir Turk Mutasavvifi AbdulmecTd SivasT, Hayati, Eserleri ve TasavvufT 
Gorusleri adh gahsmamizdan ihtisar ederek kisaca tanimaya gahsalim. 

AbdulmecTd SivasT 

1049 yilmda Zile'de dogan AbdulmecTd SivasT, "SivasT" nisbesiyle meshur olmustur. Babasi 
Muharrem Efendi ve amcasi SemseddTn SivasT'den zahin ilimleri tedris eden AbdulmecTd SivasT'nin, 
gerek HalvetT seyh ve halTfelerinden olusan, devrinde ilim, irfan ve takvasiyla temayuz etmis ailesi, 
gerekse sosyal gevresi Ttibariyle kendisinin iyi bir sekilde yetismesine musait bir ortam iginde dogup 
buyumustur. 

Hemen butun aile efradi HalvetT olan AbdulmecTd SivasT'nin pek tabii olarak kuguk yastan 
Ttibaren bu gevrenin kulturunden etkilendigini soyleyebiliriz. Otuz yil kadar bu gevrede medrese 
tahsTlini surdurdukten sonra tasavvufa yonelerek amcasi §emseddin SivasT'ye intisab etmis, kisa 
zamanda sulukunu tamamladiktan sonra hilafet almis, amcasimn olumu uzerine Sivas'daki §emsT 
Dergahi'na seyh olmustur. 



232 



AbdulmecTd SivasT mesThat makamina oturduktan sonra irsad konusundaki mahareti sebebiyle 
pek gok kimsenin tankate intisap etmesinde ve SemsTligin Sivas ve gevresinde yayilmasinda etkili 
olmustur. 

Boylece AbdulmecTd SivasT, ilim ve irfan yolunda kazandigi sohreti sebebiyle III. Mehmed 
tarafindan bir hatt-i humayun'la istanbul'a davet edilmis, o da bu gagnyi kabul edip istanbul'a gog 
etmistir79 istanbul'a tasindiktan sonra bir taraftan tekkesinde mundlerini irsada galisirken, diger 
taraftan da basta Ayasofya olmak uzere istanbul'un merkez camilerinde verdigi va'zlarla halki irsad 
etmeye devam etmis, Sultan Ahmed Camii'nin yapilmasiyla buraya vaiz olarak atanmis ve hizmetini 
yurutmustur. SivasT'nin pek gok ilim adami ve vaizler zumresinin bulundugu bir donemde istanbul'un 
onemli camilerine vaiz olarak tayin edilmesi ve bu va'zlara asm ragbet gosterilmesi, onun ilmT 
kapasitesi yaninda, iyi bir hatip oldugunu ve iginde yasadigi toplumla butunlesebildigini ortaya 
koymaktadir. 

Devrin idarecileriyle ve ozellikle padisahlarla iyi iliskiler iginde olmus, zaman zaman toplumdaki 
bozulmalara dikkat gekerek idarecileri uyarmis, bunu yaparken sozunu esirgememistir. Diger taraftan 
devlete hizmet ve sadakati benimsemis, padisahlan ulu'l-emr gorup onlan yeri geldiginde ovmekten 
de geri durmamistir. Devrinde Halvetiyye tankatinin onde gelenlerinden olup, pek gok murid 
yetistirmis, Anadolu'nun gesitli bolgelerine halifeler gondermistir. Asagida da deginecegimiz uzere 
Halvetiyye tankati onun sayesinde tasradan merkeze tasinmis, Sivasiyye §ubesi adiyla faaliyetlerini 
surdurmustijr. §emsiyye kolunu tasradan merkeze tasmis olmasi, onun sahsiyetinin ve bagh 
bulundugu tankati temsTI kabiliyetinin gucunu ortaya koymasi bakimindan onemlidir. 

AbdulmecTd SivasT'nin yasadigi donemde Osmanli'mn kurucu guglerinden olan tankat ve 
medrese erbabi arasinda dikkat gekici olaylar tezahur etmis, tekke-medrese munasebetleri daha 
onceki donemlerden farkli olarak ilmT ve ahlakT gizgiyi asmis, her iki tarafin birbirlerine bakisinda 
degisme ve sertlesme gorulmeye baslamistir. Bu tezahurler, soz konusu gevrelerin birbirlerini 
toplumdaki bozulmalardan sorumlu tutup, idareye sikayet etmeleri ve degisik mahfillerde birbirlerini 
suglamalan seklinde kendini gostermistir. Bu sebepten dolayi da her iki taraf arasinda ciddT 
tartismalar cereyan etmistir. SivasT bu tartismalara dogrudan katilarak, tasavvuf ve tankatleri 
savunmustur. Bu tartismalarda mutasavviflann savundugu fikirler SivasT ile; karsi gorusler de 
Kadizade Mehmed Efendi80 ile ozdeslesmis ve taraflar arasmdaki tartismalar "KadizadelTler- 
SivasTler" mucadelesi olarak tarihe gegmistir. Kadizade'nin sebep oldugu bu munakasalann 
dogurdugu vahim sonuglar karsisinda doneminde istanbul'da birgok mutasavvif ve alim bulunmasma 
ve bunlann Kadi-zadeli vaizlerin yaptiklanndan rahatsiz olmalanna ragmen gozum uretememis veya 
ilgilenmemislerdir. Neticede bilgi birikimleri ve yetkinlikleri giderek zayiflayan ulema sinifinin yarattigi 
boslugu, halk uzerinde etkili bagnaz vaizlerin doldurmasi buna karsihk SivasT'nin one gikip mucadele 
etmesi ona onemli birtarihi kisilik de kazandirmistir. 

Bu iki grup arasmdaki tartismalar Kadi-zadelileri temsilen UstuvanT Mehmed Efendi (6. 1661) ile 
sufTleri temsilen AbdulmecTd SivasT'nin halifesi Abdulahad Nun ve bunlardan sonra da uguncu 

233 



kusakta Mehmed Van? Efendi ile NiyazT MisrT arasinda ayni siddette devam etmis, bu hal Koprulu 
Mehmed Pasa'mn veziriazamligina kadar surmustur. Koprulu Mehmet Pasa (6.1666) ileri gelen 
ulemayi toplayip bu vaizlerin davranislarimn dogru olup olmadigim gorusmus, onlar da bunlann 
hareketlerinin batil oldugunu beyan edip, fitne gikaranlann cezalandinlmalan gerektigini 
soylemislerdir.81 Ulemanin kanaatlerini paylasan Koprulu, seyhleri ve tekkeleri bunlann elinden 
kurtararak Kadi-zadeliler hareketinin fiilen sona ermesini saglamistir (1656). 

Yine AbdulmecTd SivasT'nin yasadigi donemde tarTkatlerin yayginhgi artmis, buna bagh olarak 
tarTkat zumreleri arasinda muhtelif kanaat ve inang farkhhklan da gelismistir. Bunlardan bir kismmin 
tavirlan senatin zahirine uygun, bazilanninki de aykin oldugundan, bu sonrakiler hakinda bazen 
devlet tarafindan takibat yapilmis, onlar da faaliyetlerini gizli olarak surdurmuslerdir. iste AbdulmecTd 
SivasT de bu donemde bir taraftan tankatlere karsi yurutulen taassub ile mucadele ederken, diger 
taraftan da, faaliyetlerini gizlice surduren MelamTler ve ozellikle idris-i MuhtefT'nin senata muhalif 
gozuken gorus ve davranislanna siddetle karsi gikmis, herkesin havsalasina sigmayacak taskin 
fikirlerin yayilmasina mani olmaya galismistir. Onun bu tavrini senata baghliktaki hassasiyetine ve 
kisisel mizacma baglamak mumkundur. Aynca bu durum onun devletin bu tur hareketlere bakisiyla 
paralellik arz ettigini de gostermektedir. 

SivasT'nin en mumeyyiz vasfi belki de Ehl-i Sunnet'in siki bir baglisi ve savunucusu olmasidir. 
Onun butun arzusunun Muslumanlann yasayislanni Kur'an ve sunnete uydurmalan ve ahlaklanni 
yuceltmeleri oldugunu rahatlikla soyleyebiliriz. Bu dogrultuda o, gerek tarTkat gerekse senat 
meselelerini Tzah ederken, islamT gelenege uymus, goruslerini dile getirirken ayet ve hadTsleri sikga 
kullanmis, farkli kaynaklardan yaptigi nakillerle bu goruslerini te'yid etmeye galismistir. 

Muteserri' bir sufT vasfiyla one gikan SivasT, tarTkat anlayisinda tevhTd merkezli, halis niyet 
esash ve amelT agirhkh davranmayi hakim kilma gabasindadir. Cunku o, bir seyi nazan olarak 
bilmenin, fiilen yasanmadikga insana fazla bir sey kazandirmayacagi kanaatindedir. Bunun igin, ona 
gore gerekli olan, oncelikle senati yasamak, sonra bir mursidin rehberliginde nefsi tezkiye ve ruhu 
tasfiye ile sulukunu tamamlamaya galismaktir. SivasT'ye gore bu yol ruhsat degil azTmet yoludur. 
Onun israrla vurguladigi husus, nefse muhalefet edip, dogrudan Allah'a yonelmek, Allah'tan alikoyan 
seylerden uzak dump, salihlerle sohbet ve kamil bir seyhin rehberliginde yurumektir. Qunku amellerin 
sahTh olmasi ancak bu hususlara baghhkla mumkundur. 

SivasT tasavvufT goruslerini verirken meseleye bir pratisyen ve egitici sifatiyla yaklasmis, 
sulukun tatbTkT yonune egilmistir. Yani o, tasavvufun teorik yonuyle ele ahnmasindansa, bizzat 
yasayarak ortaya koymadan yanadir. Bunun yanmda tasavvufun teorik yonune de deginmis, vahdet-i 
vucud anlayisina yakin agiklamalarda da bulunmus, fakat bu meselelerle ehil olanlann ilgilenmesini 
istemistir. 

SivasT tasavvuf meselelerine ve tarTkat adabina vakif bir sahsiyet oldugu halde tarTkat usul ve 
adabi agisindan tecdTde gitmemistir. Yaptigi hizmetlerden ve birgok halTfe yetistirip tarikatin 

234 



yayginlasmasinda etkili olmasindan dolayi Semsiyye kolunun Sivasiyye ismiyle anilmasina sebep 
olmustur. Anadolu'nun degisik yerlerine birgok halTfesi vardir. 

SivasT'nin yirmiden fazla eseri bulunmaktadir. Bu eserlerden bir kismi te'lif, bir kismi da 
tercumedir. Bu eserleri onun, tefsTr, hadTs, fikih, kelam gibi dTnT ilimlerle, Arapga ve Farsga gramer 
ilmine vakif derin bilgi sahibi bir alim ve tasavvuf kulturune hakim kamil birzat oldugunu agikga ortaya 
koymaktadir. 

SivasT bu eserler yaninda, yazdigi siirler ve olusturdugu DTvan'iyla da uzerinde durulmaya deger 
bir edebT kisilige sahiptir. Siirlerinde "SeyhT" mahlasini kullanan AbdulmecTd SivasT, donemindeki 
sairlerden farkli olarak, siiri sirf sanat telakki etmemis, siirlerinin hemen hepsinde tekke siiri tarzinda 
tasavvuf? muhtevalan yansitmistir. Netice olarak o, siiri sanat igin degil, halkin dinT, igtimaT ve ruhT 
egitimi igin bir vasita olarak kullanmis, dusunce ve fikirlerini okuyucuya sade bir tarzda ve samTmT bir 
sekilde ifade etme ve aktarma gayretinde olmustur. Ekserisi Turkge olmakla beraber, az da olsa 
Arapga ve Farsga siirler de kaleme almistir. Aynca MesnevT'ye yazmis oldugu serhin, ilk MesnevT 
serhlerinden birisi olmasi ve CezTre-i MesnevT'ye yaptigi serhin de digerlerine nisbetle daha kapsamh 
olmasi, onun bu sahada da yetkili birisi oldugunu gostermektedir. 

Turk tasavvuf ve tefekkur tarihi, hatta Turk edebiyat tarihi agisindan onemli bir sahsiyet olan 
SivasT 1639 yihnda istanbul'da vefat etmis, Eyup Nisanca'sinda Nisanci Camii civannda, kendisine ait 
evin bahgesinde defnedilmistir.82 

AbdulmecTd SivasT'nin tesbit edebildigimiz kadanyla biri erkek dort gocugu olmustur. Bunlardan 
erkek olan, Abdulbaki Efendi'dir. (6.1716) Diger gocuklan ise kiz olup, en kugugu; Raziye, ortanca 
kizi; Safiyye, buyuk kizi ise; Alime Hatun'dur.83 Huseyin Vassaf, SivasT'nin kizlanndan birini 1623 
tarihinde Abdulehad Nun ile evlendirdigini nakletmekte ancak evliligin bu kizlardan hangisiyle 
oldugunu belirtmemektedir.84 

§emsT-SivasT ailesi igerisinde segkin bir yere sahip olan Abdulbaki Efendi 1614'de dogmustur.85 
"SivasT-zade" diye meshurdur.86 

ibtida ilimleri babasindan tedris eden Abdulbaki Efendi, doneminin muhakkik ve mudakkik 
ustadlanndan da zahirT ilimleri tednse devam etmis, bilahare §eyhulislam Yahya Efendi'ye mulazim 
(stajyer) olmustur. Medrese tahsTlinde ilerleyerek Medaris-i Erba'Tniyye'den (Kirk akge medreseleri) 
mezun olmus, resmT olarak haric medreselerinden birinde hocalik yapmistir.87 Daha sonra "gocuk 
babasinm sirri uzeredir" sozu uzere; babasina bTat ederek tasavvuf yoluna intisab etmistir.88 Onceleri 
zahirT ilimlere yonelmis iken bilahare batinT ilimlerde ilerleyerek zamaninm onde gelenlerinden birisi 
olmustur.89 

Babasinm olumu uzerine zaviyeleri ve Sultan Ahmet Camii ile Fatih Camii dorduncu gun vaizligi 
(garsamba) kendilerine tevcTh olunmustur. Yetmis ug yil ser halka-i TevhTd ve tezkTrde bulunmus, 
kursulerde hadTs ve tefsTr dersleri vermistir.90 

235 



Muhammed NazmT'nin ifade ettigine gore AbdulbakT Efendi, zahid, muteserri', vera ehli, keramet 
ve makam sahibi birisi olup, pek gok halTfe ve muhibbi vardi. Asm derecede tevazu ehli birisi olup, 
halk tarafindan da oldukga gok sevilirdi.91 

1710 senesi Rebiulevvel ayinin 15. Carsamba gecesi vefat etmis, cenazeleri Eyup Nisanca'da 
babasinin turbesi yanina defnedilmistir.92 

Semsiyye'nin istanbul'da Temsili 

AbdulmecTd SivasT'nin istanbul'a goguyle beraber Semsilik istanbul da temsil edilmeye 
baslanmis bu arada AbdulmecTd SivasT'den bosalan Semsedin SivasT Dergahi post-nisTnligi de 
asagida silsilelerini verecegimiz sahislar tarafindan devam ettirilmistir. Bu dergahta AbdulmecTd 
SivasT'den sonra post-nisTn olan mesayih silsilesini vermeden once kisaca Semsiyyenin istanbul'daki 
gelisim ve degisim vetiresine bakmak faydah olacaktir. Ancak daha once Abdulehad NurT'den 
bahsetmemiz gerekiyor. 

Abdulehad Nun 

Abdulehad Nun, 1594-95 tarihinde Sivas'da dogmustur.93 Babasi, AbdulmecTd SivasT'nin 
amcasi ismail Efendi'nin oglu Kadi MuslihiddTn Mustafa SafayT, annesi de yine AbdulmecTd SivasT'nin 
kiz kardesi Safa Hatun'dur.94 Kuguk yasta babasini kaybeden Abdulehad Nun, dayisi AbdulmecTd 
SivasT'nin'nin himayesinde annesi ve kardesleriyle birlikte istanbul'a hicret etmistir.95 

Sivas'da daha kuguk yasta iken Kur'an, Arapga nahiv ve sarf dersleri almis olan Abdulehad 
Nun, istanbul'a geldikten sonra devrin ileri gelen ulemasindan zahin ilimleri tedris ederek kisa 
zamanda ilmT seviyesiyle temayuz etmisti. Yasi yirmiye ulastiginda telife baslamis, her kesimden 
insanin istifade edebilecegi muhtelif dTnT mesele ve mevzular uzerine yirmiyi askin eser meydana 
getirmisti.96 Muasirlan tarafindan bestelenmis ilahTleri de vardir. 

Amcasina baghhgini ona intisab ederek tankat yoluyla da surduren Abdulehad Nun kisa 
zamanda onun telkTn ve teslTkiyle "usul" ve "furu"dan olusan on iki ismi tekmTI etmistir. Seyr u 
sulukunu uzun riyazat ve halvetlerle devam ettirmis, Muhammed NazmT'nin kendisinden naklettigi 
ifadelere gore kirk erba'Tni pes pese gikarmisti.97 

Onun pes pese kirk erba'Tn gikarmasina karsi hayranhgini ifade eden Huseyin Vassaf, bu 
duygulanni soyle dile getirmektedir: "kirk erba'Tn 1600 gun eder. Muttasilan 1600 gun hal-i Ttikafda 
yasamak, isitilmemis riyazetlerdendir. insan, nes'e-i mananin agilmasi emrinde gosterilen su 
mucahedeyi nazar-i teemmule alirsa, Abdulehad NurT'nin ne buyuk birzat olduguna muttali olabilir."98 

Bu kirk erba'Tni tamamladiktan sonra SivasT Efendi ona: "Abdulehad, sana bu kadar riyazat ve 
mucehedat ile teslTkimize sebep, bir zaman gelecek sen istanbul'da fend (benzeri nadir bulunan) bir 
mursid-i kamil olacaksin. Zamamnda olan seyhlerin, butunu sana serfuru (itaat etme, saygi duyma, 

236 



soz dinleme) ve iltica ve muracaat edecekler. Herkesin sana tabi olmasi igin bu kadar gayret 
gostermen gerekiyordu. Bu durumda, Hz. Resulullah'in (s.a.v.) isaret-i senfeleri ile, Midilli'ye99 halTfe 
nasb ve tayin olundunuz." diyerek seccade, asa, rida ve kemer verip dua ederek derler ki: "En kisa 
zamanda, istanbul'a nakl olunursunuz."100 

Seyhinin emrine uyarak annesini de yanina alip Midilli'ye gitmis, orada Sultan Mehmed 
tarafindan yaptinlan camide va'z ve irsada baslamisti. Burada zamanla sohreti yayginlasmis, pek gok 
kimse kendisine murTd ve muhib olmustu.101 SivasT Efendi, halTfesinin buradaki faaliyet ve 
hizmetlerini duydugunda: "Aferin! Abdulehad'in malumumuzdan ziyade kuvvet-i tasarrufu varmis." 
diye kendilerini taltif etmislerdir.102 Yine burada hizmet yaptigi sirada kendilerine murTd olan Derya 
beylerinden Bali-zade Hasan Bey, Seyhi igin bir cami ve zaviye insa ettirmis,103 zaviyenin butun 
giderlerini de uzerine alarak Abdulehad NurT'den sonra da onun halTfelerinin tekkeyi kullanmalanni 
sart kosmustu.104 

istanbul'daki Mehmed Aga Tekkesi'ne 161 1'de Bezci-zade Mehmed MuhyiddTn'in (6.1611) 
yerine Seyh Sinan Efendi'nin (6.1622) kuguk oglu seyh olmustu. Ancak yasinin kuguk olmasi 
hasebiyle Seyhulislam onu tedrTse sevk edip, Abdulehad NurT'yi Midilli'de irsad ile sohret bulmasi ve 
daha onceden kendisine muhib olmasi hasebiyle Mehmed Aga zaviyesine seyh olarak 
gorevlendirmek istemisti.105 Bunun uzerine Seyhulislam Yahya Efendi bir gun SivasT Efendi'yi ziyaret 
edip, Abdulehad NurT'yi istanbul'a davet etmesini ve Mehmed Aga zaviyesini kendisine teslTm etmek 
istedigini belirtir. SivasT Efendi de kabul edip Abdulehad NurT'yi istanbul'a gaginr (1621). O da 
seyhinin emrine uyup istanbul'a gelince, SivasT Efendi kendisini Seyhulislam'a gonderir. Seyhulislam 
da ona: "Abdulehad Qelebi, sana merhum Mehmed Aga zaviyesini tevcTh ettik. Bir senf zaviyedir." 
der. §eyhulislam'in teklTfini seyhine anlatip gorusunu almak isteyen Abdulehad NurT'ye §eyhi de; 
"Allah mubarek eylesin; Midilli Adasi'ni feth ettin, gok 6lu gonulleri ihya ettin, insaallah istanbul'da 
dahT talibTnden cem-i gafir ve cem-i kesTrin hayat-i ebediyesine bais olursun. Heman durma yerine bir 
halTfe nasb edip, valideni ve dervTslerinden murad edenleri alub gelub, zaviyende terbiye-i fukara ile 
mukayyed ol." emrini verir. O da emre uyarak seyhinin soyledigi gibi yapar ve Mehmed Aga 
zaviyesinde 1623 senesi ikamet edip, mundleri terbiye ile mesgul olur.106 Boylece AbdulmecTd 
SivasT'nin Abdulehad Nun igin soylemis oldugu: "an-karib, istanbul'a nakl olunursunuz." sozu de 
tahakkuk etmis olur. 

Abdulehad Nun istanbul'a geldikten sonra 1623 tarihinde seyhine damad olmus ve tarn yirmi 
sekiz yil bu zaviyede seyhlik yapmistir.107 1635 tarihinden Ttibaren de istanbul'un en buyuk ve 
meshur camilerinden olan Sultan Mehmed, Bayezid ve Ayasofya Camilerinde vaizlik yapmistir.108 
SefTne yazan onun Sultan Ahmed Camii'nin insasi tamamlandiktan sonra kusad (agilis) merasiminde 
hazir bulunup, kursude va'z ettigini nakletmektedir.109 

Abdulehad Nun, omrunun sonlanna dogru ders ve va'z vermeyi birakmis, kendini tamamen 
sadik murTd ve talibleri irsada adamisti. Tasavvuf ilmi ile ruya tabirindeki mursidane kudreti herkes 
tarafindan teslTm olunmustu.110 1650 Muharrem'i sonlanna dogru hastalanmis ve 1 Ocak 1650 

237 



Cuma gunu vefat etmistir.111 Sultan Ahmed Camii'nde kirkbin kisi civannda bir cemaatin istirak ettigi 
cenaze namazim AbdulmecTd SivasT'nin oglu Abdulbaki Efendi kildirmisti. Namazi kihndiktan sonra 
cenazesi Eyub Nisanca'daki Seyhinin kabri yanindaki bahgeye defnedilmistir.112 Mezannin uzerine 
daha sonra Yusuf Aga-zade Mustafa Aga (6.1659) tarafindan bir turbe yaptinlmistir. 1970'li yillara 
kadar perisan vaziyette olan Turbe gunumuzde Tmar edilmis vaziyette olup, halkin ziyaretine agiktir. 

NurT'nin en dikkat geken ozelliklerinden birisi, yetistirdigi halifelerini ozellikle istanbul'daki onemli 
tekkelerde gorevlendirmesi ve SivasT ekoluyle istanbul'daki HalvetT orgutlenmesinin genis bir 
toplumsal zemine oturtup, tasra kokenli seyh ailelerinin XVII. yuzyil sehir hayatmda kazandiklan 
nufuzda katkisi olmasidir.113 

NurT'nin en dikkat geken bir diger ozelligi de donemde Kadizade'nin yandaslan olan ve 
mutasavviflara karsithklanyla bilinen vaizler zumresine karsi sufiyyenin mukabil fikirlerini beyan ve 
onlann goruslerini red sadedinde gayet ciddi ve ilmi risaleler kaleme almis olmasidir.1 14 

Semsiyye Kolu'nun Subelesmesi(Sivasiyye'nin Dogusu) 

SemsTlik AbdulmecTd SivasT vasitasiyla istanbul'a tasinip kisa zamanda yayilmasiyla birlikte ilk 
donemlerde §emsiyye'nin istanbul'daki temsTlcisi konumunda iken bilahare mustakil bir sube olma 
yoluna girmis ve hem §emsiyye hem de SivasTyye diye anilmistir. 

Gerek AbdulmecTd SivasT, gerekse Abdulehad Nun ve onlann halTfe ve muhibleri tarafindan 
istanbul ve disinda genis bir yayilma imkani bulan §emsTlik, netTcede Abdulehad NurT'ye nisbet edilen 
SivasTyye adi altinda mustakil bir sube olarak anilmistir. Her iki sekildeki isimlendirme yaninda, gerek 
VicdanT gerekse Vassaf, §emsiyye'nin Abdulehad Nun tarafindan istanbul'da yayildigi ve orada bir 
subenin tesekkul ettigi hususunda birlesirler.115 VicdanT, Abdulehad NurT'nin, Halvetiyye'nin 
§emsiyye subesini genis bir sekilde istanbul'da yaymis oldugundan dolayi ona SivasTyye kolunun 
kurucusu nazanyla bakildigini ifade eder.116 

HarTrT-zade ve Sadik VicdanT, Semsiyyeyi Halvetiyyenin dort ana kolundan biri olarak 
degerlendirip, incelerken ve SivasTyyeyi de §emsiyye'nin bir subesi olarak gosterirken,117 SefTne 
yazan Semsiyye'yi ve SivasTyye'yi "SivasTyye" bolum bashgi altinda ele almakta ve SivasTyye'nin 
Abdulehad Nun vasitasiyla istanbul'da intisar ederek §emsiyye adiyla bir HalvetT subesinin 
dogdugunu, bilahare §emsiyye'den de SivasTyye subesinin ortaya giktigini belirtmektedir.1 18 

§emsiyye'den dogan bu sube ayni zamanda Semsiyyenin tek ve son subesi olarak faaliyetini 
surdiJrmustur.119 Fakat SivasTyye subesi AbdulmecTd SivasT ve Abdulehad Nun, donemlerinde 
istanbul'da ve sair bolgelerde kisa zamanda yayilmis olmasina ragmen, bu yayginhgi ve sohreti, 
onlardan sonra devam edememistir. 

Abdulehad NurT'nin halifelerinden Muhammed NazmT (6.1701) de bu hususu dile getirirken 
soyle demektedir: "FT zemanina bu taife-i alT-san ve bu ziimre-i arifan-i keramet-unvan ve bu cami'-i 

238 



kemalat-i insaniyye-i ilahiyye olan mahbub-i cenab-i Rahman, ekall-i kalTI, belki inkiraz mertebesine 
varmistir."120 Muhammed NazmT bu inkirazin gerekgesini soyle agiklamaktadir; "Hak budur ki, 
mursidler ummi olub, evlad-i mesayih seccade nisTn-i peder olah, ekserT dervTsan, tagyiru's-sekli li- 
ecli'l-ekl etmislerdir."121 

AbdulmecTd SivasT Miskalu'l-Kulub adli eserinde diger butun tankatler senat disina giksalar da 
Kur'an ve sunnete baghliklanndan dolayi en son kendinin de mensub oldugu Halvetiyye'nin 
kalacagim, ibn Tsa ve ibn ArabT'nin cifir hesabiyla bildirdiklerini soylemektedir.122 SivasT'nin soyledigi 
anlamda diger tankatlerin seriate bagh kalip kalmadiklan bir tarafa, onlann varliklanni devam 
ettirmeleri noktasinda Muhammed NazmT'nin su degerlendirmesi dikkat gekicidir: "Bizim 
zamammizda, bu serefli taife (Halvetiyye), kerametleriyle taninmis arifler zumresi, ilahT sifatlara sahib 
kamil insanlar toplulugu gok azalmis, belki de inkiraz derecesine ulasmistir."123 

Muhammed NazmT'nin Hediyye'yi kaleme aldigi tarihin 1599 oldugu dikkate alindiginda daha o 
tarihlerde bu tankatin hangi durumda oldugunu tahmin etmek mumkundur. Halvetiyye'nin, 
gunumuzdeki durumu dikkate alindiginda da bu tankatin diger tankatlerden nufuz ve te'sir 
bakimindan daha etkin durumda oldugunu soylemek gergekten mumkun gorunmemektedir. 

Sivasiyye subesi faaliyetlerini Abdulehad NurT'den sonra Muhammed NazmT ile devam etmistir. 
NazmT onceleri Mevleviyye ile ilgilenmis olmasina ragmen, yirmibes yaslannda iken Abdulahad 
NurT'ye intisap etmis, tekmil-i tankat ettikten sonra hilafet almistir. Yavasga Mehmed Aga Tekkesi 
seyhligi ve Camii'nin vaizligini de ustlenmis ve bu tekke NazmT Efendi Tekkesi olarak da amlmistir. 
Nazmi tekkesi seyhligi yam sira istanbul'un degisik camilerinde vaizlik yapmistir.124 Bu zatin da 3 
Nisan 1701 tarihinde vefati uzerine125 buyuk oglu Abdurrahman RafT'a onun makaminda seyh 
olmustur.126 Yirmi yil bu gorevde kaldiktan sonra, 1720 yihnm ortalannda evinde sehit edilmistir.127 
Abdurrahman RafT'a sehit edildikten sonra, ondan suluk alarak tekmil-i tankat eden AbdulmecTd 
Efendi onun makaminda seyh olmustur. O da bu gorevi on bir yil ifa ettikten sonra, 1730 yilmda vefat 
etmistir. 128 

§emsiyye'nin tek subesi olan Sivasiyye'nin mesihat hizmetinin bu zatlardan sonra kimlerle 
devam ettirildigine dair simdilik herhangi bir bilgiye sahip degiliz. Kanaatimize gore Sivasiyye kolu 
mesihati bu zatlarla birlikte sona ermis, mevcud zaviyeleri de zamanla diger kollara mensub 
mesayihin idaresine verilmistir. 

Nitekim Huseyin Vassaf Bey Tomar-i Turuk-i Aliyye'ye dayanarak, istanbul'da zamanla bu 
subeye mensub kirk kadar zaviyenin tesekkul ettigini haber verdikten sonra, bunlann hayli sohret 
kazanmalanna ve Abdulehad NurT'nin zamaninm muceddidi olmasina ragmen, tankatin devammi 
saglayacak kudretli halefler yetistirilememis olmasindan dolayi, daha fazla yayilamadigi gibi, mevcud 
zaviyelerinin de zamanla diger kollara mensub mesayihin idaresine verildigini ifade eder. Bu arada 
kendi zamaninda bu subeye mensup olarak istanbul'da sadece Taskasap'da Zibin-i sa'adet 
Dergahi'nin bulundugunu, seyhligini de tankat silsilesi Abdulehad NurT'ye ulasan Seyyid Yusuf 

239 



ZiyauddTn Efendi'nin yapmakta oldugunu, aslinda bir naksbendi zaviyesi olan bu dergahda, ayni 
zamanda hatm-i hacegan da okunmakta oldugunu zikreder.129 Yine SefTne yazannin ifade ettigine 
gore, Yusuf ZiyauddTn Efendi'nin babasi Kasim Efendi (6.1908) tarihinde olunceye kadar bu zaviyede 
seyhlik yapmistir. Halvetiyyenin yam sira Naksibendiyye tankatina da mensup olan bu zat 
Taskasab'daki Naksibendiyye dergahinda da on ug sene seyhlik yapmistir.130 

Sivas'taki SemsT dergahi son post-nisTni Huseyin SemsT'nin oglu Dr. Mehmet Fatih Guneren 
Bey bu zatla ilgili olarak soyle bir hatirasini bize yazih olarak nakletme lutfunda bulundular: 

"1939 yilinda Konya'dan istanbul'a gelisimizden kisa bir sure sonra, rahmetli babam bizleri elini 
opmek uzere bir zata goturdu. Bu zat Yusuf ZiyauddTn Efendi idi. Aksaray Taskasap'ta tramvay yolu 
uzerinde, Beyazit'tan gelise gore yolun sol tarafinda ahsap bir binada ellerini opmustuk. O zaman 10- 
1 1 yaslannda oldugum ve aradan gok zaman gegtigi igin eskalini tarn olarak hatirlayamiyorum. Yalmz, 
nuranT bir simasi oldugunu ve hanesindeki buyuk fakirligi hatirhyorum. Babam bizleri birkag defa 
bayram ziyaretine goturdu. Vefatim bizlere buyuk bir uzuntu ile haber verdi. Daha sonra 1940'h 
yillarda hazretin zannederim oglu ve/veya kizimn buyuk bir zaruret iginde oldugunu, o zaman salgm 
halde olan tuberkuloza yakalandiklanm, onlara yeterli yardima gucu yetmedigi igin buyuk istirap 
duyan rahmetli babamdan isitmistik. 

§emsiyye'nin istanbul'da temsili ve Sivasiyye ismiyle devamina bu sekilde degindikten sonra 
AbdulmecTd SivasT'den sonra §emsiyye'yi Sivas'da temsile devam eden mesayihi takdime gegebiliriz. 

AbdulmecTd SivasT'den Sonra §emsiyye'yi Sivas'ta Temsil Eden Seyhler 

§emseddTn SivasT'den sonra Sivas'daki dergahin basina gegen AbdulmecTd SivasT, vuku bulan 
davet uzerine istanbul'a gidince kendisinden bosalan dergahin post-nisTnligine sirasiyla su zatlar 
oturmuslardir: 

1- Hasan Qelebi Efendi (6.1611), (SemseddTn SivasT'nin ortanca oglu) 

2- Mueyyed Efendi (6.1659) (AbdulmecTd SivasT'den tekmTI-i tankat eden SemseddTn SivasT'nin 
kuguk oglu). 131 

3- Halil Efendi (Mueyyed Efendi'nin buyuk oglu) 

4- Omer Efendi132 (Halil Efendi'nin oglu) 

5- Mueyyed Sam (Omer Efendi'nin oglu) 

6- Omer Sani (Mueyyed SanT'nin oglu) 

7- Ahmed SuzT (6.1830) (Omer Sani'nin buyuk oglu) 



240 



8- Mehmed Behlul Efendi (6.1840) (Omer Sani'nin kuguk oglu olup Ahmed SuzT'den tankat 
almistir) 

9- Huseyin Efendi (6.1862)133 (Mehmed Behlul Efendi'nin oglu olup SemsT dergahinda 
okunagelen ilahilerin buyuk bir kisminin bestekandir.) 

11- Ahmed Efendi (6.1899) (Huseyin Efendi'nin buyuk oglu) 

12- SemseddTn-zade Mehmed Efendi (6. 1912). 134 (Ahmed Efendi'nin buyuk oglu) 

13- Huseyin Semsi (Guneren) (6.1956) (Mehmed Efendi'nin buyuk oglu) 

Sivas'daki SemsT kolu mesihat hizmetleri tekke ve zaviyeleri lagv eden kanunun kabulunden 
sonra bu son halkada yer alan Huseyin Semsi (Guneren)'in dergahi kapatmasiyla birlikte sona 
ermistir. 

Oglu Dr. Mehmed Fatih Guneren'in bize aktardigi yazili ve sozlu beyanlardan hareketle Huseyin 
Semsi (Guneren)'i kisaca tanimaya gahsahm: 

SemsT Dergahi Son Post-nisTni Huseyin Semsi (Guneren)135 1888 de dunyaya gelmistir. 
Babasi Semseddin-zade Mehmed Efendi, annesi Serife Hanim'dir. SemseddTn SivasT'nin onuncu 
gobek torunudur. istanbul'da Mekteb-i Hukuk'ta tahsil gormus, daha sonra Sivas'a donup, Merzifonlu 
Muallim Mehmet Hilmi Efendi'nin kizi Ayse Sidika Hanim'la evlenmis ve Nuriye, Hatice, Mehmet 
Behlul ve Mehmet Fatih adlannda dort evlat sahibi olmustur. 

Babasinin 1913 tarihinde vefati uzerine Sivas'taki Kuguk Minare (Guduk Minare) yanindaki 
tekkede post-nisTn 

olmustur. Manevi terbiye ve seyr-i sulukunda once Agacikzade Hoca Mustafa Efendi'ye, daha 
sonra kamil bir zat olan ve oglu Dr. M. Fatih Bey'in belirttigine gore kendisinden daima "Siyah 
Efendim" diye soz ettigi "Siyahi" Efendi'ye intisab etmistir. 

Tekke ve zaviyeleri lagv eden kanunun kabulunden sonra post-nisTni oldugu dergahi kapatarak 
buradaki seyhlik hizmetlerine son vermistir. 

Dergahin kapatilmasini takip eden surede, ailenin vakiflan ve ozel mulklerine vaki olan olumsuz 
mudahaleler sonucu maddi sikintiya dustugunden, gegimini temin etmek uzere, Sivas'tan hicret etmis, 
Ankara'da Maarif Vekaleti'ne (Milli Egitim Bakanligi) ait 'Umumi Kutuphane'de memuriyet almistir. 
Ankara'ya giderken ailesini Merzifona birakmis, kizlanni Merzifon Amerikan Kiz Koleji'ne vermistir. 
1935 yihnda Konya'daki Hazreti Mevlana'nin Muze ve Kutuphanesine (o zamanki ismiyle, "Konya 
Asar-i AtTka Muze ve Kutuphanesi" mudur muavini olarak atanmistir. Buradaki dort yilhk memuriyeti 
suresinde, bakanlik gozcusu olarak Alman ve Fransiz arkeologlannin Antalya, Silifke, Kahta ve 
Bogazkoy'deki kazilanna istirak etmistir. 1939 yihnda, Beyazit Meydani'nda, Ordu Caddesi ile 

241 



Vezneciler yolunun arasindaki medresede bulunan Inkilab Muze ve Kutuphanesi'ne mudur olarak 
atanmistir. 1954 yihnda emekli olana kadar bu gorevde kalmistir. 

Huseyin Semsi Bey'in hayatindaki en onemli hadise, 1939 da istanbul'a gelisinden bir iki hafta 
gibi gok kisa bir zaman sonra, Hoca Efendi Hazretleri olarak tamnmis Marasli Ahmet Tahir Memis (6. 
1954)136 Efendi'nin elini operek onun terbiyyet ve irsad dairesine girmesidir. Bu zatin vefatinin 
hemen ertesi gunu, Ahmed Tahir Efendi'den sonra manevi emanetin sahibi olan Mustafa Ozeren (6. 
1982)137 Bey'e intisap etmistir. Dr. M. Fatih Bey bu zatin babasiyla alakali olarak soyledigi su 
sozlerini aktanyor: 

"Hoca Efendi Hazretleri hayatta iken, Mustafa Bey Hazretlerine, Huseyin Semsi Bey igin: 
'SemseddTn-i SivasT Hazretlerinin tac-i senfini bihamdillah Huseyin'e giydirdik Mustafa" 
buyurmuslardir. Boylece Huseyin Semsi bey pak ecdadinin evlad-i sulbTsi olmak yaninda evlad-i 
manevTsi olmak serefine de erismistir." 

Dr. M. Fatih Guneren Bey'in ifade ettigine gore pederinin genis tasavvufi bilgisi vardi. Arapga ve 
Farsgayi gok iyi bilirdi. Eski yazinin ve hat san'atmin herturunu rahatga okurdu. Zamaninda eski yazi 
uzmani olarak taninan kimseler, okuyamadiklan kitabe veya kabirtasi yazilannda yardimim isterlerdi. 
Gegim sikintisi, hastahk gibi nedenlerden dolayi tasavvufi konulardaki birikimini yaziya dokmeye 
imkan bulamamis, buna ragmen, omrunun son yillannda bazi onemli eserler hazirlamistir. MaddT 
imkansizhklar sebebiyle sagligmda yayinlayamadigi bu eserler sunlardir: §eyh Receb SivasT'nin, 
§emseddTn SivasT Hazretlerinin hayatini anlatan "Necm-ul Huda Fi Menakib-is Seyh Sems-id-din Eb- 
is Sena" adh eserinin Arapgadan Turkgeye tercumesi,138 Sivas'daki dergahta icra edilen zikir 
merasimlerinde okunan ve gogunun gufte ve bestesi Huseyin Bey'in babasinm dedesi Seyh Huseyin 
Efendi'ye, 4 adedi de Huseyin Semsi Bey'in kendisine ait olan 84 ilahinin guftelerinin ve notalannin 
tespiti ve yazdinlmasi,139 yine 1950'li yillarda Futuvvetname adh bir baska eserin tercumesi. 1956 
yihnda vefat eden Huseyin §emsTGuneren'in kabri Edirnekapi Sehidligi'ndedir. 

Netice itibariyle sunlan soyleyebiliriz. §emsT-SivasT ailesi, tasavvufT hayatin genis kitlelere 
aktanlmasi, ilmT hayatin gelismesi, edebiyat, fikir ve sanat dunyasina katki yaninda siyaset, 
alanlannda da onemli roller oynamis bir aile olup, degisik kesimlere mensup sahislann ya dogrudan 
veya bilvesile feyz aldiklan bir ocagin samimi temsilcileri olarak Turk kultur tarihinde onemli misyonlar 
yuklenmislerdir. Bu ocagin baghlan 1925'de Turkiye'de tekkelerin kapatilmasiyla faaliyetlerine resmen 
son vermislerse de bazan gizli bazan agiktan zikir ve ayinlerini icra etmeye devam etmislerdir. 

1 Koprulu (Kopruluzade), M. Fuad, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, TTK Yay., Ankara 1994, s. 
96. 

2 CamT, Mevlana Abdurrahman, Nefehatu'l-Uns min Hazarati'l-Kuds, (trc. ve serh. Lami'T 
Celebi), Marifet Yay., istanbul 1980, s. 573; Taskoprulu-zade, IsamuddTn Ebu'l-Hayr Ahmed, es- 
§ekaiku'n-Nu'maniye fi 'Ulemai'd-Devleti'l-Osmaniye, (inceleme ve notlarla nsr. Ahmet Suphi Furat), 

242 



iU Ed. Fak. Yay., nr. 3353, istanbul 1985, s. 73-73; HulvT, CemaleddTn, Lemezat-i Hulviyye ez- 
Lemeat-i Ulviyye, (haz. Mehmed Serhan Taysi), MUiF, Yay., istanbul 1993, s. 393; Suleyman Uludag, 
"Halvetiyye" DlA, XV, 394. 

3 Tahsin Yazici, "Fatih'den sonra istanbul'da ilk HalvetT Seyhleri", istanbul Enst. Dergisi, sy. 
II, istanbul 1956, s. 87; Suleyman Uludag, a.g.md., XV, 394. 

4 Mehmed AN AynT, islam Tasavvuf Tarihi, (Sad. H. R. Yananh), Akabe Yay., istanbul 1 985, 
s. 130. 

5 Koprulu a.g.e., s. 96. 

6 Y. Nuri Ozturk, Kusadali ibrahTm HalvetT, Hayati, TasavvufT Dusunceleri, Mektublan, Fatih 
Yayinevi Matb., istanbul 1982, s. 25-26. 

7 Yahya SirvanT, zamanmda halkin hurmet ve muhabbetine mazhar olan ve sohbetlerinden 
pek gok kimsenin istifade ettigi bir sahsiyet olup, Ehl-i sunnet akaidine ehemmiyet vermedeki 
hassasiyeti ve Tran'a SiT akaidinin nufuz edememesindeki te'siriyle de taninir. irfan Gunduz, 
Osmanlilarda Devlet-Tekke Munasebetleri, Seha Nesriyat, istanbul ts., s. 65. 

8 Siralamis oldugumuz bu silsile ve zatlar igin bk.; Receb SivasT, Necmu'l-Huda ft 
Menakibi's-Seyh SemseddTn Ebu's-Sena, Suleymaniye Ktp., Lala ismail Kitabhgi, nr. 694/2, vr. 38b- 
39a; CemaleddTn HulvT, Lemezat-i Hulviyye ez-Lemeat-i Ulviyye, Suleymaniye Ktp., Haci Mahmud 
Efendi, nr. 4546, vr. 10-125; Abdulehad Nun, Silsilename-i Abdulehad Nun, Suleymaniye Ktp. Celebi 
Abdullah, nr. 172, vr. 83-87; Muhammed NazmT, Divan, Topkapi Sarayi Muzesi Ktp., Hazine, nr. 920, 
vr. 4b-5a; Nev'i-zade AtaT (Ataullah), Hadaiku'l-Hakaik fT TekmTleti's-§akaik, (nsr. Abdulkadir Ozcan), 
Qagn Yay., istanbul 1989, I, 62; Mehmed Sami' SunbulT, Esmar-i Esrar, Cemal Efendi Matb., istanbul 
1316, s. 15-16, 50; Sadik VicdanT, Tomar-i Turuk-i Aliyye'den Halvetiyye, Evkaf-i islamiyye Matb., 
istanbul 1919-1922, s. 4-117; Hoca-zade Ahmed Hilmi, Ziyaret-i Evliya, Daru'l-Hilafeti'l-Aliyye, 
istanbul 1899, s. 19-87; Muhammed b. Hasan el-HalvetT, el-Adabu's-Seniyye Limen YurTdu TarTka 
Sadati'l-HalvetTyye, Suleymaniye ktp., Dugumlu Baba, nr. 218, vr. 25b-28b; SuzT Ahmed Efendi, 
Silsile-i PTran IT Mesayihi'l-HalvetTyye, Suleymaniye Ktp., Osman Huldi Ozturkler, nr. 63, vr. 29b-31b, 
SuzT Ahmed Efendi, DTvan-i SuzT, Mustafa Efendi Matb., istanbul 1290, s. 21-22; ismail Hakki 
BursevT, Silsile-i TarTk-i Celveti, Haydarpasa Hastahanesi Matb. istanbul 1874, s. 28-72; Bandirmah- 
zade Ahmed MunTb, Mir'atu't-Turuk, Cemal Efendi Matb., istanbul 1306, s. 26; San Abdullah Efendi, 
Semeretu'l-Fuad fi'l-Mebde-i ve'l-Me'ad, Matbaa-i Amire, istanbul 1871, s. 138-141; HarTrT-zade 
Mehmed Kemaleddin, Tibyanu Vesaili'l-Hakayik ff Beyani Selasili't-Taraik, Suleymaniye Ktp., Yazma 
Bagislar, nr. 2305-94, I, 344b; Huseyin Vassaf, SefTne-i Evliya-i Ebrar ve §erh-i Esmar-i Esrar, 
Suleymaniye Ktp., Yazma Bagislar, nr. 2306-2309, V, 263-264; Ahmet Rifat Efendi, Lugat-i Tarihiyye 
ve Cografiyye, Mahmut Bey Matb., istanbul 1881, IV, s. 240. 

9 Ahmed Rifat, a.g.e., IV, s. 240. 

243 



10 Bu zat igin bk. HulvT, Lemezat, s. 515-516. 

1 1 HulvT, Lemezat, s. 407-410; CamT, Nefehatu'l-Uns, s. 577-579. 

12 Bu zat igin bk. HulvT, a.g.e., s. 411-416; Bursali Mehmed Tahir, Osmanh Muellifleri, (haz. 
A. Fikri Yavuz, ismail Ozen), Meral Yaymevi, istanbul ts. I, 174. 

13 Yahya SirvanT'nin diger meshur iki halifesi ise; AlaeddTn AN RumT (6. 867) (Bk. HulvT, 
a.g.e., s. 407-408), ve PTr §ukrullah EnsarT (6. 868)'dir. (Bk. 403-405.) Lemezat'da aynca PTr 
Sukrullah ile SirvanT'nin ortanca oglu arasmda bir post kavgasi oldugu, SirvanT'nin ortanca oglunun 
onun basindan HalvetT tacini alarak posta el koydugundan bahsedilmektedir. Bk. HulvT, a.g.e., s. 404. 

14 Muhammed NazmT, Hediyyetu'l-ihvan, (inceleme ve Edisyon Kritikli Metin) (haz. Osman 
Turer), (Doktora Tezi ikinci Kisim) Ankara 1982, s. 201. 

15 Bu zatm vefatmm; 900, 903, 912, oldugunu soyleyenler de vardir. Bk. VicdanT, a.g.e., s. 
58. 

16 Bu zat ve olusturdugu kol hakkinda genis bilgi igin bk. Ahmet Ogke, Ahmed SemseddTn-i 
MrmaravT Hayati, Eserleri, Gorusleri, insan Yay., istanbul 2001. 

17 VicdanT, HalvetTlik, s. 115; Vassaf, a.g.e., s. 255. 

18 Bu kollar ve kuruculan hakkinda daha genis bilgi igin bk. NazmT, a.g.e., s. 207-208; 
Mehmed SamT', a.g.e., s. 16-50; VicdanT, a.g.e., s. 40-117; HulvT, Lemezat, s. 395-589. 

19 Receb SivasT, a.g.e., 38b-39a. 

20 NazmT, a.g.e., s. 58, 267-268. 

21 Silsilenin bu sekilde siralamasi igin aynca bk. NazmT, DTvan, vr. 3a-4a; Vassaf, a.g.e., Ill, 
251; Mehmed SamT', a.g.e., s. 50; Findikhh ismet Efendi, TekmTletu's-Sekaik fi Hakki Ehli'l-Hakaik, 
(nsr. AbdulkadirOzcan), Qagn Yay., istanbul 1989, s. 361. 

22 Bk. VicdanT, HalvetTlik, s. 1 1 4. 

23 Bu siralama igin bk. NazmT, Hediyye, s. 58; VicdanT, HalvetTlik, s. 114; Vassaf, a.g.e., Ill, 
251. Bu arada sunu da hatirlatahm ki, tankat geleneginde iginde "ehl-i beyften birisinin yer aldigi 
silsilelere "silsiletu'z-zeheb" (altin silsile) adi verilmistir. Muhammed NazmT'nin naklettigine gore 
Yahya SirvanT, Yusuf Mahdum'a (6. 1485) hitaben kendi silsilelerinin "Silsile-i Vusta" ve "Urve-i 
Vuska" oldugunu soylemistir. Bk. NazmT, a.g.e., s. 268. 

24 NazmT, a.g.e., s. 57; MustakTm-zade Suleyman Sa'dettin, Hulasatu'l-Hediyye, Millet Ktp., 
AN Emiri, Seriyye, nr. 1082, vr. 10b. 

244 



25 Vassaf, a.g.e., s. 251. SemseddTn SivasT Sivas'ta "Sems-i AzTz" lakabiyla anilmaktadir. 
Vehbi Cem Askun, Sivas Sairleri, Sivas 1 948, s. 1 1 . 

26 NazmT, a.g.e., s. 60; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 11a; Vassaf, a.g.e., s. 251; Bursah 
Mehmet Tahir, Mesayih-i Osmaniyyeden Sekiz Zatin Teracim-i Ahvali, (nsr. Tuccar-zade ibrahim 
HilmT), Kutuphane-i islam, istanbul 1900, s. 8; Bagdath ismail Pasa, Hediyyetu'l-ArifTn Esmau'l- 
Muellifin ve Asaru'l-MusannifTn, (Kesfu'z-Zunun Zeyli), Milli Egitim Basimevi, istanbul 1945-1947, I, 
150; Hoca-zade, onun dogum tarihini 928 olarak vermektedir. Bk. Hoca-zade, a.g.e., s. 90. 

27 Bu zat Yahya SirvanT ashabindan olup, Habib KaramanT'den ahz-i tarTkat etmistir. Bk. 
Receb SivasT, a.g.e., vr. 5b; NazmT, a.g.e., s. 60; Hoca-zade, a.g.e., s. 90. 

28 Bu zat seyhinden icazetli olmasina ragmen halki irsadla mukayyed olmayip, mucerred 
kendi nefsiyle mesgul olmuslardi. NazmT, a.g.e., s. 59; MustakTm-zade, H. Hediyye, vr. 11a. 

29 Vehbi Cem Askun, Sivas Sairleri, Sivas, 1948, s. 1 1 . 

30 Bk. Hasan Yuksel, Sivas'ta Bir Seyh Ailesinin Ortaya Cikisi, Revak, C. I, sayi: 1, Sivas 
1990, s. 39. 

31 a.g.m., s. 39. 

32 Receb SivasT, a.g.e., vr. 9a; NazmT, a.g.e., s. 61; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 11b; Hoca- 
zade, a.g.e., s. 90-91; Mehmet Tahir, Mesayih-i Osmaniye, s. 7-8. 

33 Receb SivasT, a.g.e., vr. 9b; NazmT, a.g.e., s. 61; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 12a; Hoca- 
zade, a.g.e., s. 91. 

34 NazmT Efendi onun ug kez hacca gittigini belirtmektedir. Bk. NazmT, a.g.e., s. 117. 

35 Receb SivasT, a.g.e., vr. 10b; NazmT, a.g.e., s. 61; Vassaf, a.g.e., s. 251; Hoca-zade, 
a.g.e., s. 91. 

36 Receb SivasT, a.g.e., vr. 12b; NazmT, a.g.e., s. 63; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 12b. 

37 Receb SivasT, a. y.; NazmT, a. y.; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 11a. 

38 Receb SivasT, a.g.e., vr. 20b; NazmT, a.g.e., s. 78. 

39 Receb SivasT, a. y.; NazmT, a.g.e., s. 79. 

40 Receb SivasT, a.g.e., vr. 21b; NazmT, a.g.e., s. 78-79; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 13a; 
Vassaf, a.g.e., s. 154; Hoca-zade, a.g.e., s. 91; Mehmet Tahir, Mesayih-i Osmaniye, s. 9. 

41 Bk. Hasan Yuksel, a.g.m., s. 41. 

245 



42 Receb SivasT, a.g.e., vr. 39a-39b; NazmT, a.g.e., s. 102; Vassaf, a.g.e., s. 252. 

43 Egri Seferi ve SemseddTn SivasT'nin bu sefere istiraki esnasinda cereyan eden ilging 
olaylar igin bk. NazmT, a.g.e., s. 101-108; Osman Turer, "Osmanh imparatorlugu'nda Padisah-TarTkat 
SeyhT Munasebetine Dair Tarihi Bir Ornek", Turk Dunyasi Arastirmalan, sayi: 28, (Subat-1984), s. 
181-194. 

44 NazmT, a.g.e., s. 104-108. 

45 Recep SivasT, a.g.e., vr. 46a; NazmT, a.g.e., s. 109; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 22a; Hoca- 
zade, a.g.e., s. 91; Mehmet Tahir, a.g.e., s. 9; Vassaf olum tarihini 1006 veya 1009 olarak 
vermektedir. Bk. Vassaf, a.g.e., s. 252; Osmanh Muellifleri, (haz. A. Fikri Yavuz, ismail Ozen), Meral 
Yayinevi, istanbul ts., s. I, 205. 

46 NazmT, a.g.e., s. 108; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 22b; SemseddTn SivasT hakkinda aynca 
bk. HulvT, Lemezat, vr. 202; VicdanT, HalvetTlik, s. 114-115; Hoca-zade, a.g.e., s. 90-94; Mehmed 
Sureyya, a.g.e., Ill, 165; Mehmet Tahir, Mesayih-i OsmanTye, s. 7-13; AyvansarayT Huseyin b. ismail, 
Tercumetu'l-Mesayih, Suleymani ye Ktp., Esat Efendi, nr. 1375, vr. 5a-5b; SemseddTn Sami, 
Kamusu'l-A'lam, Mihran Matb., istanbul 1893, IV, 2799. 

47 NazmT, a.g.e., s. 108. 

48 a.g.e., vr. 3a. 

49 Receb SivasT, a.g.e., vr. 3a. 

50 Eser isim listeleri ve mevzulan igin Bk. Receb SivasT, a.g.e., vr., 3a-5a, NazmT, Hediyye, s. 
93; Vassaf, SefTne, s. 254-255; ismail Pasa, a.g.e., I, 150-151; Hoca-zade, a.g.e., s. 91-92; Mehmet 
Tahir, Mesayih-i Osmaniye, s. 10-11; Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, s. 206-207. 

51 NazmT, a.g.e., s. 118. ZirikIT, onun ismine "KastamonT" nisbesini de eklemistir. Bk. 
HayruddTn ZirikIT, el-A'lam Kamusu Teracim, Beyrut, 

1969, VI, 172. Bu nisbe Muharrem Efendi'den bahseden ona yakin kaynaklann higbirisinde yer 
almamaktadir. Kanaatimize gore ZirikIT ona bu nisbeyi Kostamonu'lu olan muderris Muharrem Efendi 
(6. 1575) (Bk. Mehmet Sureyya, a.g.e., IV, 98.) ile kanstirmis oldugundan dolayi vermistir. 

52 Mujgan Oger, "Tokat ve Efsaneleri, inanislan", Turk Tarihinde ve Kulturunde Tokat, (2-6 
Temmuz 1986 tarihli Sempozyum bildirisi), Tokat Valiligi Seyhulislam ibn Kemal Arastirma Merkezi, 
Ankara 1987. s. 228. 

53 Receb SivasT, a.g.e., vr. 39b; NazmT, a.g.e., s. 118. 

54 SeyhT, a.g.e., I, 52; Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, I, 393. 

246 



55 Receb SivasT, a.g.e., vr. 40a. 

56 SeyhT, a.g.e., I, 52; ismail Pasa, a.g.e., II, 5; Mehmet Tahir, Osmanli Muellifleri, I, 393; 
Mehmet Sureyya, a.g.e., IV, 98. 

57 AbdulmecTd SivasT Bida'atu'l-VaizTn ve Lugat-i MesnevT adh eserlerinde bu zatin 
kendisinden buyuk ve muderris oldugundan bahsetmektedir. Bk. AbdulmecTd SivasT, Bida'atu'l-VaizTn, 
Suleymaniye Ktp., Kihg AN Pasa, 1032/2, vr. 2a; AbdulmecTd SivasT, Lugat-i Mesnevi, Suleymaniye 
Ktp., Asir Efendi, nr. 385, vr. 2a 

58 Receb SivasT, a.g.e., vr. 40a. 

59 Bk. NazmT, a.g.e., s. 213; Vassaf, a.g.e., Ill, 357; SeyhT, a.g.e., I, 547; Mehmet Sureyya, 
a.g.e., Ill, 294; Kehhale, a.g.e., V, 66. 

60 NazmT, a.g.e., 215, Mehmet Tahir, Osmanli Muellifleri, I, 51; SeyhT, a.g.e., Ill, 547; Vassaf, 
a.g.e., Ill, 357. 

61 Yazma nushasi igin bk. Ebu'l-Leys Muharrem ZilT, Hediyyetu's-Suluk fT Serhi Tuhfeti'l- 
Muluk, Suleymaniye Ktp. Haci Mahmud Ef., nr. 910. 

62 NazmT, a.g.e., s. 118. 

63 Receb SivasT, a.g.e., vr. 40a; ZirikIT, a.g.e., VI, 172. Yazma nushasi igin bk. Ebu'l-Leys 
Muharrem ZilT, Kitabu'l-Kunuz, Suleymaniye Ktp. Es'ad Ef., nr. 2390. 

64 Bk. Ebu'l-Leys Muharrem ZilT, Hasiye ale'l-CamT, Suleymaniye Ktp. nr. 921; Bulak 
Matbaasi, Misir 1840, 

65 Mehmet Tahir, Osmanli Muellifleri, I, 393. 

66 NazmT, a.g.e., s118; ZirikIT, el-A'lam, VI, 172. 

67 AbdulmecTd SivasT, Letaifu'l-Ezhar ve Lezaizu'l Esmar, Suleymaniye Ktp., Mihrisah 
Sultan, nr. 255, vr. 140a. 

68 Receb SivasT, a.g.e., vr. 40a; NazmT, a.g.e., s. 118-119; MustakTm-zade, H. Hediyye, vr. 
23a. 

69 Receb SivasT, a.g.e., vr. 41a; NazmT, a.g.e., s. 119; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 23b. 

70 NazmT, a.g.e., s. 119; SeyhT, a.g.e., I, 547. 

71 Bk. Hasan Yuksel, a.g.m., s. 41. 

247 



72 Receb SivasT, a.g.e., vr. 38a; NazmT, a.g.e., s. 123; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 23a. 

73 Receb SivasT, 947 veya 949 tarihlerinde Zile'de dunyaya gelmistir. SemseddTn SivasT'nin 
kardesinin oglu, damadi ve halifesi olup, alim bir zattir. Eserleri basilmamis olup, bazilan sunlardir: 
Arapga "Necmu'l-Huda", "Esmau'l-Vusul", "NQru'l-Huda" ve "Mahiyat Mecmuasi". Sivas'ta SemseddTn 
hazretlerinin dergahinda medfundur. Bk. Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, I, 176. Receb SivasT'nin 
olum tarihini Mehmed Tahir 1604 olarak vermekte, Huseyin Semsi Guneren ise 1605 veya 1607 
vermektedir. H. S. Guneren aynca Recep SivasT'nin Kur'an-i Kerim surelerinden muntehab ayat-i 
izamin cem'i ile "Hatmi Sagir" adinda bir vird de tertib ettigini belirtmektedir. Bk. Receb-us SivasT, 
Hidayet Yildizi Sems-ed-dTn SivasT Hazretlerinin Menkibeleri (Necm-ul Huda FT Menakib-is-Seyh 
Sems-id-dTn Eb-is-sena Tercumesi), trc. Huseyin Semsi Guneren, Yayina haz. Dr. M. Fatih Guneren, 
istanbul 2000, s. VI. 

74 NazmT, a.g.e., s. 123; MustakTm-zade, H. Hediyye, vr. 23a. Sureyya buraya kadar olan 
hilafet sirasini "SemseddTn SivasTden sonra Veli Efendi (6. 1005) sonra Ahmed Efendi gegti ve kisa 
sure sonra vefat etti yerine SivasT Efendi gegti" seklinde vermektedir. Bk. Mehmet Sureyya, a.g.e., Ill, 
165. Dogrusu bizim verdigimiz sekildedir. 

75 NazmT, a.g.e., s. 123; SeyhT, a.g.e., Ill, 63; Hoca-zade, a.g.e., s. 85-86; Kogu, 
"Abdulmecid Efendi", I, 100. 

76 NazmT, a. y. 

77 Bu dergahin ismi Evliya Celebi Seyehatname'sinde "SivasT Efendi Dergahi" olarak 
gegmektedir. Vakfiye tarihi, 1596 dir. Bk. Saim Savas, Bir Tekke'nin Dini ve Sosyal Tarihi, Dergah 
Yay., istanbul 1991, s. 31. 

78 Receb SivasT, a.g.e., vr. 38a; NazmT, a.g.e., s. 123; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 23a. 

79 Bk. NazmT, a.y.; SeyhT Mehmed Efendi, Vakayi'u'l-Fuzala, (Nesre haz. Abdulkadir Ozcan), 
Cagn Yay., istanbul 1989, III, 63.; Mehmet Sureyya, Tezkire-i Mesahir-i Osmaniye (Sicilli-i Osmani), 
Matbaa-i Amire, istanbul 1893, III, 400; Hoca-zade, a.g.e., s. 85; VicdanT, Halvetiyye, s. 116; Mehmed 
Tahir, Osmanh Muellifleri, I, 50; Omer Nasuhi Bilmen, Buyuk TefsTr Tarihi (Tabakatu'l-mufessirin), 
Bilmen Yay. istanbul 1974, II, 693; Turk Ansiklopedisi, "Abdulmecid" md., I, 63; Buyuk Larousse 
Sozluk ve Ansiklopedisi, "Abdulmecid SivasT" md. Gelisim Yay., istanbul 1986, I, 33; Uzungarsih, 
ismail Hakki, Osmanh Tarihi, TTK Basimevi, Ankara 1973, III, 350; Kogu, R. Ekrem, "Abdulmecid 
Efendi" istanbul Ansiklopedisi, istanbul Yayinevi, istanbul 1946, I, 100. Padisahin, kendi el yazisiyla 
yazdigi ve Kapicibasi'yla gonderdigi hatt-i humayunda yeralan ifadeler soyledir:. 

"Faziletli ve kerametli AbdulmecTd Efendi, merhum 'ammin Sems Efendi'nin Egri 
Seferi'nde refakatinden, zahiren ve batmen gok menafi'ler musahede itmisizdir. Ba'de'r-rucu' Daru's- 
Saltana'da (istanbul) ikametlerin murad etmis idim. PTrligi 6zr-i kavT olmagin izin vermistim. Hala seni 

248 



kavlen ve fi'len ve vasfen, ona musabehet-i tamme ile musabehetin oldugu mesmu'um olmagin, 
derunumuzdan meyl-i tarn etmisizdir. Hatt-i senfim vusulunde, Daru's-Saltana'ya hicret itmen emrim 
olmusdur. ihmal olunmaya." Bk. NazmT, a.g.e., s. 124; MustakTm-zade, a.g.e., vr. 24a; SeyhT, a.g.e., 
Ill, 63, III, 400; Mehmed Sureyya, a.g.e., Ill, 400. Tespitlerimize gore AbdulmecTd SivasT'nin istanbul'a 
gidis tarihi 1599 veya 1600 tarihlerinde olmahdir. 

80 Kadi-zade Mehmed Efendi 1582 tarihinde dogmustur. Bahkesirli Doganci Mustafa Efendi 
adinda bir kadinin ogludur. Bu yuzden Kadi-zade diye sohret bulmus, Kadirga'da Sokullu Mehmed 
Pasa Tekkesi'nin seyhi Sofyali Buyuk Kadi-zade Mehmed Efendi'den ayirt edilmek igin kendisine 
Kuguk Kadi-zade denilmistir. ilk tahsTlini Bahkesir'de BirgivT Mehmed Efendi'nin talebelerinden almis, 
[Golpinarh onun BirgivT Mehmed Efendi'den ders aldigini soylemekte ise de (bk., Golpinarli, 
Abdulbaki, Mevlana'dan Sonra MevlevTIik, inkilap ve Aka Yay., istanbul 1983, s. 158) bu dogru 
degildir. ] daha sonra istanbul'a gelerek tahsTlini orada tamamlamistir. Dursun-zade Abdullah 
Efendi'nin muidligini (yardimcihgini) de yapan Kadi-zade, daha sonra TefsTrT denmekle meshur 
Tercuman Yunus Tekkesi Seyhi Omer Efendi'nin tesvikiyle onceleri sufTlige heves etmis, fakat BirgivT 
Mehmed Efendi gibi tasavvuf yolunu mesreb ve anlayisma uygun bulmadigindan bu yolu birakip, 
kursulerde nasThat etme yolunu segmisti. Aksaray'da Murat Pasa camii'nde dersler vermis, daha 
sonra BirgivT-zade Fazlullah Efendi'nin yerine Sultan Selim vaizligine gegmisti. Bu arada evinin 
yanindaki mescidde ders-i ammhk yapiyordu. Buradan 1622 tarihinde sultan Bayezid camiine vaiz 
olarak nakl olunan Kadi-zade, 1631 tarihinde Suleymaniye camiine, daha sonra ayni sene Ayasofya 
vaizligine tayin edildi. 1634 yihnda Padisah ile Revan Seferi'ne giderken yolda hastalanip, Konya'dan 
geri dondukten sonra 1635 tarihinde vefat etmistir. Topkapi haricindeki iki Kapi civannda metfundur. 
Daha genis bilgi igin bk. SeyhT Mehmed Efendi, Vakayi'u'l-Fuzala, Nesre haz.: Abdulkadir Ozcan, 
Qagn Yay., istanbul, 1989, I, 59; Katip Celebi, MTzanu'l-Hak fT ihtiyari'l-Ahak, Haz.: Orhan Saik 
Gokyay, MEB Yay., No: 2122, istanbul, 1993, s. 108; a. mlf., Fezleke-i Katip Celebi, Ceride-i HavadTs 
Matbaasi, istanbul, 1310, II, 182-183; NaTma Mustafa Efendi, Tarih-i NaTma, (Ravzati'l-Huseyin fT 
Hulasati Ahbari'l-HafikTn), gev. Zuhuri Danisman, Zuhuri Damsman Yay., istanbul, 1967, VI, 2717, 
2718; Uzungarsih, ismail Hakki, Osmanh Tarihi, TTK Basimevi, Ankara 1973, III, 355; Yurdaydin, 
Huseyin Gazi, islam Tarihi Dersleri, AUiF Yay., No: 182, Ankara 1988, s. 125. 

81 Muhammed NazmT, Koprulu Mehmed Pasa'nin Kadi-zadelilerin teaddi ve tecavuzlerini 
gorup o donemde seyhulislam olan Hanefi Efendi'den fetva istedigini, Seyhulislam'in da "Kadi- 
zade'ye mensup olan vaizlerin ekserisi yeryuzunde fesat igin galisanlar olmagin, nefyolunmalan 
lazimdir." seklinde fetva verdigini, bunun uzerine tankat erbabinin bir muddet musterih olduklanni 
nakletmektedir. Bk. NazmT, a.g.e., s. 233. 

82 AbdulmecTd SivasT hakkinda daha genis bilgi igin bk. Cengiz Gundogdu, Bir Turk 
Mutasavvifi AbdulmecTd SivasT Hayati Eserleri TasavvufT Gorusleri, Kultur Bakanhgi Yay., Ankara 
2000. 

83 NazmT, a.g.e., s. 242, 243. 

249 



84 Vassaf, a.g.e., Ill, 262. 

85 NazmT, a.g.e., s. 189, 190; SeyhT, a.g.e., II, 419; Vassaf, a.g.e., Ill, 260; Mehmet Sureyya, 
a.g.e., Ill, 297; Hoca-zade, a.g.e., s. 87. 

86 Vassaf, a.g.e., Ill, 260. 

87 NazmT, a.g.e., s. 190; SeyhT, a.g.e., II, 419; Hoca-zade, a.g.e., s. 87. 

88 NazmT, a.g.e., s. 189, 190; SeyhT, a.g.e., II, 419; Vassaf, a.g.e., Ill, 260; Hoca-zade, 
a.g.e., s. 87. 

89 Vassaf, a.g.e., Ill, 260. 

90 NazmT, a.g.e., s. 190; SeyhT, a.g.e., II, 419; Vassaf, a.g.e., Ill, 260; Mehmet Sureyya, 
a.g.e., Ill, 297; Hoca-zade, a.g.e., s. 87. 

91 NazmT, a.g.e., s. 190; SeyhT, a.g.e., II, 420. 

92 SeyhT, a.g.e., I, 52; Vassaf, a.g.e., Ill, 260; Hoca-zade, a.g.e., s. 87; Mehmet Sureyya, 
a.g.e., Ill, 297; Vassaf, a.g.e., Ill, 260. 

93 Kaynaklarda Nun Efendi'nin dogdugu yer hakkinda ittifak varken, dogum tarihi konusunda 
farkh rivayetler yer almaktadir. Bunlardan Nun Efendi'ye daha yakin kaynaklar onun dogumunu 1003 
olarak verirken (bk. NazmT, a.g.e., s. 214; SeyhT, a.g.e., I, 547); daha sonraki kaynaklar 1013 tarihini 
vermektedir. (bk. Hoca-zade, a.g.e., s. 88; VicdanT, HalvetTlik, s. 116; Mehmet Tahir, Mesayih-i 
OsmanTyye, s. 35) Diger taraftan Esmar-i Esrar muellifi 1001 [bk. Mehmed SamT', a.g.e., s. 51], 
SefTne yazan ise 1003 veya 1013 (bk. Vassaf, a.g.e., Ill, 261), Mehmet Sureyya da 1003 olarak 
vermektedir. (bk. Mehmet Sureyya, a.g.e., Ill, 294). Dogrusu ilk kaynaklann verdigi gibi 1003 tarihi 
olmahdir. 

94 NazmT, a.g.e., s. 215; SeyhT, a.g.e., I, 547; Vassaf, a.g.e., Ill, 261; Hoca-zade, a.g.e., s. 
89; Mehmet Tahir, Osmanli Muellifleri, I, 51 ; Mehmet Sureyya, a.g.e., Ill, 294. 

95 NazmT, a.g.e., s. 215; SeyhT, a.g.e., I, 547; Vassaf, a.g.e., Ill, 261; Hoca-zade, a.g.e., s. 
88; VicdanT, HalvetTlik, s. 116; Mehmet Tahir, a.g.e., I, 51. 

96 NazmT, a.g.e., s. 215; Vassaf, a.g.e., Ill, 261. 

97 NazmT, a.g.e., s. 220. 

98 Vassaf, a.g.e., s. 261. 



250 



99 Anadolu'ya mensub Osmanh adalanndan olup, Cezayir Bahr-i Sefid vilayetine mulhak bir 
sancaktir. Bk. ZirikIT, a.g.e., VI, 4242. 

1 00 NazmT, a.g.e., 220-221 . 

101 a.g.e., s. 221-222. 

102 A. y. 

103 A. y.; Vassaf, a.g.e., 111,261. 

104 NazmT, a. y. 

105 NazmT, a.g.e., s. 223; Vassaf, a.g.e., Ill, 261. 

106 NazmT, a. y. 

107 Vassaf, a.g.e., s. 262. 

108 NazmT, a.g.e., s. 224, SeyhT, a.g.e., 547, Vassaf, a.g.e., Ill, 262; VicdanT, HalvetTlik, s. 
116; Mehmed Sureyya, a.g.e., Ill, 294; Hoca-zade, a.g.e., s. 88; Mehmet Tahir, Osmanh Muellifleri, I, 
51; a. mlf., Mesayih-i OsmanTyye, s. 36. 

109 Vassaf, a.g.e., Ill, 262. 

110 Mehmet Tahir, a.g.e., I, 51. 

111 NazmT, a.g.e., s. 266; SeyhT, a.g.e., I, 547; Vassaf, a.g.e., Ill, 262; Hoca-zade, a.g.e., s. 
89; Mehmet Tahir, Mesayih-i OsmanTyye, s. 46; Mehmed SamT', a.g.e., s. 51; Mehmet Tahir, Osmanh 
Muellifleri, 1,51. 

112 NazmT, a.g.e., s. 228; §eyhT, a.g.e., I, 547; Vassaf, a.g.e., Ill, 263; Hoca-zade, a.g.e., s. 
89; Mehmet Tahir, Mesayih-i OsmanTyye, s. 4; Mehmet Sureyya, a.g.e., Ill, 294; ismail Pasa, a.g.e., I, 
493; VicdanT, HalvetTlik, s. 116. Abdulehad Nun hakkinda daha genis bilgi igin bk. Necdet Yilmaz, 
Abdulehad NurT-i SivasT ve Mir'atu'l-Vucud ve Mirkatu's-Suhud Adh Eseri, (Basilmamis Yuksek Lisans 
Tezi), Marmara Univ. Sosyal Bilimler Enstitusu, istanbul 1993. 

1 1 3 Ekrem Ism, "Abdulahad Nuri", DBiA, I, 21 . 

114 Necdet Yilmaz, Osmanh Toplumunda Tasavvuf, SufTler Devlet ve Ulema, OSAV Yay., 
istanbul, 2001, s. 208. 

115 Krs. Vassaf, a.g.e., Ill, 255; VicdanT, a.g.e., s. 115. 

1 1 6 VicdanT, a.g.e., s. 115. 

251 



117 Bk. HarTrT-zade, a.g.e., vr. 209b; VicdanT, a.g.e., s. 114. 

118 Bk. Vassaf, a.g.e., Ill, 256. 

119 SivasTyye subesi mesayihi ve faaliyetleri igin bk. Necdet Yilmaz, a.g.e., s. 202 vd. 

120 NazmT, a.g.e., s. 72. 

121 A.g.e., s. 73. 

122 AbdulmecTd SivasT, Miskalu'l-Kulub, iO Ktp., TY., nr. 2311, vr. 40b. 

123 NazmT, a.g.e., s. 72. 

124 Bu zat hakkinda genis bilgi igin bkz. Osman Turer, Turk Mutasavvif ve Sairi Muhammed 
NazmT, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yay., Anakar, 1988. 

125 Mustakim-zade, vr. 59b; SeyhT, II, 187. 

126 Mustakim-zade, a. y. 

127 Mustakim-zade, vr. 60b. 

128 A. y. 

129 Vassaf, a.g.e., Ill, 276. 

130 Vassaf, a.g.e., III., 376. 

131 Bu zat AbdulmecTd SivasT'den zahin ve batinT ilimleri tahsil ettikten sonra her iki sahada 
da yetkili birisi olmustur. AbdulmecTd SivasT'nin terbiyesi altinda tekmTI-i tankat etmis, kendilerinden 
sonra babasinin makamina halTfe nasb ve tayin edilmistir. Elli seneden fazla Sivas'da talibleri irsad ile 
evrad ve ezkara devam etmis, 1664 tarihinde vefat etmistir. Cenazeleri babasinin kabri yakininda 
defnedilmistir. NazmT, a.g.e., 116; Hoca-zade, a.g.e., s. 93. 

1 32 NazmT, a.g.e., 116-117; Hoca-zade, a.g.e., s. 93. 

133 Hoca-zade'nin verdigi silsilede bu zatin ismi §eyh Huseyin SanT olarak verilmistir. Dr. 
Mehmed Fatih Guneren Bey'e gore bu zata Huseyin SanT dememek gerekir gunku kendisinden once 
post-nisTn olarak gorev yapmis baska Huseyin isminde birisi yoktur. Yine Hocazade'nin verdigi 
silsilede bu zatla beraber Mehmed Behlul Efendi'nin oglu Seyh ibrahTm NaibT (6. 1864) ile ibrahTm 
NaibT'nin oglu AN Efendi (6. 1889) post-nisTn olarak verilmektedir, ancak Guneren'in verdigi listeye 
gore bu zatlar post-nisTn olmamistir. 



252 



134 Hocazade'nin verdigi silsilede bir zuhul eseri olsa gerek bu zatin ismi de Mehmed Zeki 
BehlulT olarak verilmektedir. Oysa yine Guneren'in tarafima gonderdigi pederinin nufus kaydina gore 
bu zatin ismi SemseddTn-zade Mehmed Efendi'dir. Buraya kadarverilen silsilenin Hocazade kaydi igin 
bk. Hoca-zade, a.g.e., s. 93-94. 

135 Oglu Mehmed Fatih Bey'in beyanlanna gore, Soyadi Kanunu gikinca, Semseddin SivasT 
Hazretlerinin lakabi olan "Sems-i AzTz" soy adini almasina musaade edilmedigi igin, "Sems-i AzTz" 
terkibinin Turkge karsiligi olan "Guneren" soyadini almistir. 

136 Bu zat hakkinda genis bilgi igin bk. Y. Nuri Ozturk, Son Devir Turk Tasavvufu ve Bosnali 
Muhammed Tevfik Halveti, Yeni Boyut, istanbul 1991, s 33 vd.; Abdullah Kucur, "Hoca Ahmed Tahir 
Memis Efendi", Sahabe'den Gunumuze Allah Dostlan, Sule Yay., istanbul 1999, X, 44 vd.; Mustafa 
Ozdamar, Ahmet Amis Efendi, Kirk Kandil Yay., istanbul 1997, s. 54 vd. 

137 Bu zatla ilgili genis bilgi igin bk. Ozdamar, a.g.e., s. 97 vd.; Abdullah Kucur, "Mustafa 
Ozeren Efendi", Sahabe'den Gunumuze Allah Dostlan, X, 298 vd. 

138 Receb-iis SivasT, Hidayet Yildizi Sems-ed-dTn SivasT Hazretlerinin Menkibeleri (Necm-ul 
Huda FT Menakib-is-Seyh §ems-id-dTn Eb-is-sena Tercumesi), trc. Huseyin §emsi Guneren, Yayina 
haz. Dr. M. Fatih Guneren, istanbul 2000. 

139 Bu eser de, Dr. M. Fatih Guneren tarafindan, "Tasavvuf MusikTsinde SivasT ilahileri" adiyla 
2000 yilinda yayina hazirlanarak bastinlmistir. Turk Tasavvuf MusikTsi kulliyatina katki yapacak olan 
bu 84 adet ilahiyi, nefes darligi gekmesine ragmen, kendisi her ilahiyi tekrar tekrar ve hig bozmadan 
okumus ve musikT ustalanna notalanni yazdirmistir. 



253 



Osmanh Fikir Hayatinda "Kadizadeliler" / Yrd. Dog. Dr. Memet Karagoz 
[s.141-152] 

inonu Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi /Turkiye 

Onyedinci yuzyilda Osmanh Devleti'nde onemli siyasT, iktisadT ve igtimaT buhranlar yasanmistir. 
Bu buhranlara gozum yollan teklif eden devrin munevver ve mutefekkirleri arasindan bir ilim ve fikir 
adami, mahiyeti itibariyle Osmanli gelenekgi dusunce yapisindan farkli goruslerl beyan etmis ve bu 
dusunce etrafinda bir taraftar toplulugu olusmustur. istanbul'da, Kadizade Mehmet Efendi adinda, 
vaizlik vazifesi yapan bir zatin fikirlerinden hareketle basladigi igin adina izafeten "Kadizadeliler 
Hareketi" denilmektedir. "Dinde tasfiye"2 seklinde ortaya gikan hareket, IV. Murat (1623-1640) 
zamaninda baslamis ve IV. Mehmet (1648-1687) devrinin ortalanna kadar devam etmistir. Kaba bir 
bakisla islam dinini, Kur'an ve sunnet islami'na, bir baska ifade ile, dine sonradan ilave edilen 
Bid'at'lann dinden temizlenmesi maksadina yonelmis "Selefi" hareketlerden biridir.3 islam 
toplumlannin tarihinde az da olsa musahede edilen bu tarz dusunceler ve hareketler umumTyetle 
toplumlann siyasT, igtimaT ve iktisadT buhranh donemlerinde ortaya gikmaktadirlar. ilim ve fikir 
adamlan kendi iginde yasadiklan cemiyetlerin veya devletlerin igine dustukleri buhranlara gare bulmak 
maksadiyla ortaya koyduklan gorus ve dusuncelerin buhranh zamanlarda, diger zamanlara nazaran 
farkhhklar gostermesi tabiidir. Bunun sebebi boyle donemlerde gogunlukla toplumlann hayatindaki 
sikintilara musavT, zihniyet degisikligi de yasanmaktadir.4 Bazen akl-i selim olgulerinin yaninda ifrata 
varan gorusler de ortaya gikmaktadir. Kadizadeliler dusuncesinin kurucusu kabul edilen Mehmet 
BirgivT ve onun takipgileri iginde yasadiklan donemin sartlanni tahlil ve tetkik ettikten sonra hal gareleri 
teklif ederken, sikintilann kaynagi olarak toplum hayati ve onun duzenleyicisi olan devletle ilgili 
taassuba varan keskin gorusler beyan etmislerdir. Onlara gore, Osmanh toplum hayati ve bu hayati 
duzenleyen esaslar, islam dininin yasandigi ornek donem kabul edilen Kur'an ve sunnetten 
uzaklastinlmistir. Devlet ve millet hayatinda meydana gelen buhranlann sebebi budur. Devletin ve 
toplumun mureffeh gunlerine donebilmeleri igin "Bid'aflann kaldinlmasinin sart oldugunu 
belirtmislerdir. Bu gorus sahiplerinin yaklasik yuz senelik bir sure, Osmanh Devleti'nin siyasT ve dini 
dusunce alaninda tesirleri olmustur. Kadizadeliler hareketi; siyasT gorusleriyle, Osmanli devlet 
idarecileri uzerinde "Hoca nufuzu"5, dini dusunce gorusleriyle de "tasfiyeci" seklinde adlandinlmistir.6 

Musluman-Turk toplumunun gunluk hayatinda bir kelime olarak gok telaffuz edilmesine karsihk, 
mana ve mahiyetinin ayni nispetle bilinmeyen tefekkur -dusunce-kelimesidir. Tefekkur, ilim ve bilgi 
kelimeleri gogu defa birbirlerinin yerine kullamlmaktadir. Yine bir ilim dah olmasina ragmen, bu 
sahada fazla eserin bulunmadigi Turk Tefekkur Tarihi'de ilim gevrelerinde fazla tamnmamaktadir. 

254 



Tefekkur, lugatte; dusunme, fikretme, zihin yorma demektir.7 Tefekkur, medeniyetin suuru oldugu igin 
medeniyetin ozu ve ruhu demektir. Bir taraftan ilim olmak itibariyle teknik medeniyetin tannine, bir 
taraftan da felsefe olmak itibariyle medeni hayata aittir. Tefekkur tarihi sadece ilim ve felsefeden de 
ibaret degildir. ilim ve Felsefe tarihleri, Tefekkur Tarihi'nin birer pargasidir.8 

Tefekkur Tarihi, "Hig kimsenin mall olmayan butun cemiyetin ortak mall olmak seviyesine 
yukselen kiymetleri, hikmeti" ilim sahasi olarak segmistir. Teknik olarak, ilmTn alanmin hudutlan insan, 
toplum ve kulturu kendisine konu edinen diger sosyal ilimlerin alanlarma saygi gostermek kaydi- 
sartiyla, akhn hudutlannda kalan "makuliyet alani" ve "maseri vicdan" 

gibi ferdin hudutlannin, "kamu" alaniyla sinirlandigi, engin ve muazzam bilgi yiginini islemektir. 
Bu engin ve muazzam yigin bilgi, "Bilgelik" malzemesi olarak, "nazan" ve "ameli" taraflanyla, ilia 
hayatin ve medeniyetlerin ozu ve ruhudur. insaninin gunluk hayatinda belki de pek farkinda olmadigi 
tarihi tevarus, kendine vefayi beklercesine akil, fikir, ilim ve irfan toplamidir. Turk insani igin bu 
toplamin devleti "Ebed-i muddet", kultur mirasi ise, "Din-i Devlet Mulk-i Millet"dir.9 Turk tefekkurunun 
tarihi gegmisini kendisine konu edinen Turk Tefekkur Tarihi ise, Turk Medeniyet Tarihi'nin en muhim 
kismi olarak maalesef gerekli ilgiyi gormediginden, ilim sahasi olarak da yeteri kadar galisanlan 
bulunmamaktadir. Turk Tefekkur Tarihi ve hassaten Osmanh donemi uzerine yapilan galismalar hala 
baslangig noktasindadir. En azindan simdilik baslangig noktasindaki emeklemeye devam etmektedir. 
Tefekkur Tarihi galismalarimn bir gok ilim sahalanndan farkli zorluklan da bulunmaktadir. Bu 
zorluklann sahada yapilan galismalann ornek azhgi veya usul tartismalan oldugunu soyleyebilir. 

Osmanh donemi tefekkur tarihi galismalarimn azhginm sebeplerinin de ayni oldugu kabul 
gormektedir. Bu sebepleri iki maddede toplamak mumkun olabilir. Birincisi, Osmanh dusunce 
mirasinin kulliyatli olmasidir. Zira Osmanh dusuncesi son derece zengin malzemeleri olan islam ve 
Turk tarihinden beslenmektedir. Bu muazzam kaynaklar yazili olduklan gibi sozlu-sifahidirler. ikincisi, 
bu mirasin eserleri ile ilgili nesir ve tenkit gahsmalan yeterli seviyeye ulasamadigindan hala "usul 
meselesi"nin halledilememis olmasidir. Bir hususun daha hatirlatilmasi gerekmektedir ki, Turk 
Tefekkur Tarihi'nin Osmanh donemi ile alakah galismalar Turkiye'de az oldugu gibi Bati'da da yok 
denecek kadar azdir. Halbuki, Bati'da Osmanh siyasT tarihi hakkinda binlerce kitap, makale, doktora 
tezi yapilmis ve yapilmaya devam etmektedir.10 

Burada soyle bir ihtimal de unutulmamahdir ki, Osmanh tefekkuru galismalarimn en muhim 
meselesi "usul meselesi" olmayabilir. Zira, Osmanh tefekkurunun tarihi sureci ile ilgili az da olsa 
galismalar yapilmistir. Fakat bu galismalar daha ziyade siyasT tarih bashgi altinda yapilan tetkiklerin 
arasina sikistirilmistir. Turk Tefekkur Tarihi'nden ayn olarak Osmanh donemi tefekkuru bir ilim dah 
olarak teskil ederken pek kolay olmayacagi, belki bazi tartismalarin da o zaman yasanabilecegi 
hatirda tutulmahdir. 

Yukanda kisaca bir girizgah seklinde izahma ihtiyag hissettigimiz gergeve zemininde, 
Kadizadeliler konusu ele ahmrken her seyden evvel Osmanh tefekkurunun XVII. yuzyila kadar tarihi 

255 



seyri hakkinda, bu gelenege aykin olarak ortaya gikan Kadizadelilerin fikrT gorusunun sebeplerinin de 
anlasilmasi bakimindan, kisaca bilgi vermek gerekir. 

Osmanh Devleti'nin tarih sahnesine gikisim hazirlayan siyasT, igtimaT, iktisadT ve kulturel sartlar; 
Mogollann Anadolu'ya seferi ve Kosedag (1243) maglubiyeti ile baslamistir. Anadolu'da Mogol 
tahakkumu Turkiye Selguklu Devleti'nin dagilmasi ve yikilmasi surecini baslatirken, Anadolu Turk 
Beyliklerinin tarih sahnesine gikmalannin da sebeplerini hazirlamislardir. Aralannda Osmanli 
Beyligi'nin de bulundugu Anadolu Turk Beylikleri, kuguk ve gugsuz beylikler halinde ortaya gikarlarken 
ara donem Turk tarihi mirasininda hakkiyla tasiyicisidirlar.11 Anadolu beylikleri, XIII ve XIV. 
asirlannin tarihi mirasinin tasiyicihgini yaparken, Turk tarihi mirasina kiymetler de katmislardir. 
Beylikler donemi, Turk Tefekkur Tarihi'nin sayfalannin aralanmasi gereken onemli bir gegis 
donemidir. XIII. yuzyilm ikinci yansina gelindiginde, islam'in dogusu ile baslayan Emevi ve ozellikle 
Abbasilerle atak bir donem yasayan islam ilim ve fikir hayatinda dikkat gekici bir yavaslama ve 
hissedilir durgunluk donemi yasanmaktadir. Sadece, kismi olarak iran ve Maveraunnehir bolgelerinde 
canhhk devam etmektedir. Diger Anadolu Beylikleri gibi Osmanh'nin da ilim ve tefekkuru bu 
kaynaklardan beslenerek gelismistir.12 

Yeni gelen ilim ve tefekkur adamlarimn da katkilanyla, XIII. asirda once Anadolu Turkgesinde dil 
inkilabi yasanmaya baslanmistir. Arapga ve Farsgadan eserler tercume edilirken, Turkge eserler de 
yazilmistir. Ozellikle, tarikatlar, Turkge ile genis halk topluluklarma siirler, ilahiler soylemekte, Turk 
Divan siiri ilk eserlerini vermektedir. Turk destanlannin en guzel ornekleri Battalnameler, 
Danismendnameler... ortaya gikmis, Bektasi ve Nasreddin Hoca fikralan, halk fikralannin ve Turk 
hikmetinin harikulade ornekleri olarak temayuz etmistir. Bu fikralardaki nukteler, us, nasihat sozleri13 
adeta gelecekteki Osmanli'yi haber verir gibidir. Mogol istilasi ile gelen hikmet panltilan sadece dil ve 
edebiyatta degil, ilim, tefekkur ve sanatta, incelik ve zarafetin gizgileriyle dini-medeni eserler de 
gorulmektedir.14 

Diger taraftan, Beyliklerin besledigi kaynaklar arasindan koylu, sehirli, Alperen, Baba, Abdal ve 
Ahiler gibi temel sahsiyetlerin tefekkur ve gayretleri de dikkate deger seviyededir.15 §u ana kadar 
yapilan galismalarda Osmanh dusuncesinin olusmasinda muhim katkilan olan kisilerin huviyet ve 
sahsiyetleri hakkinda teferruath bilgilerimiz bulunmamakla beraber az miktarda bilgi sahibiyiz. Bu 
kisilerin gogunlugu fakih ve sufilerdir. 16 Zaman igerisinde ilim adami diye adlandinlanlarin sayisi 
artmakla beraber klasik donemde de durum farkli degildir.1 7 Osmanh Devleti'nin kurulus doneminde 
gorulen seriat-tarikat dengesi XIV-XVI. asirlar igerisinde yazilan fikih-tasavvuf-felsefe-kelam gibi ilim 
ve disiplinlerin birlikte ele ahndigi eserlerin vasitasiyla daha da pekistirilerek zahir-batin dengesinin 
muhafazasi ve devami saglanmistir.18 Osmanh dusunce yapismda ki, bu durum; Osmanli insanmin 
dunya gorusunu sekillendirirken dunya gorusu de dusuncesini sekillendirmektedir. Belki, ilim ve 
tasavvufT tecrubeden gok sir pesinde kosuldugunu soylemek daha dogru olacaktir. Kazanilmis 
sistematik ve sezgiye dayah ve yahut bagislanmis bilgi manasina gelen ilim ve marifet birbirinden 
aynlmamaktadir. 

256 



Osmanh tefekkuru iki kaynaktan beslenmistir: Medreseler ve Tekkelerdir. Osmanh medreseleri, 
Selguklu ve Anadolu Beylikleri medreselerini esas alarak kurulmuslardir. Bu kurulus bigimleri onceleri 
ornek aldiklan tarzda egitime devam etmislerdir. I. Bayezit doneminde ilk duzenlemeler yapilmistir. II. 
Murat devrinde Edirne'de Helebiye ve Daru'l-Hadis medreselerinin agilmasiyla gelisen duzenlemeler 
nihayetinde Fatih devrinde koklu bir teskilatlanma duzenine kavusturulmustur. Molla Husrev ve AN 
Kusgu'nun aralannda bulunduklan bir maarif heyetinin "Kanun-i talebe-i ulum" adiyla hazirladigi 
medrese tuzugu, Kanuni'nin Suleymaniye Medresesi'nin agihsina kadar devam etmistir.19 XVI. asirda 
Osmanh Medeniyeti mukemmel -klasik donemine yukselirken medeniyetin ozu ve ruhu demek olan 
Osmanh tefekkuru de mukemmel- klasik donemine ulasmistir.20 Klasik, kemale tekabul ediyorsa 
kemal, ayni zamanda olgu de demektir.21 Medreselerin tesekkulunden itibaren Osmanh ilim 
anlayismin idarT ve dini bir muhteva arz ettigi soylenebilir. Bu durum Osmanh Devleti'nin siyasT ve 
sosyal yapisiyla yakindan alakahdir. 

Osmanh ilim adamlan esasmi, akli ve nakli ilimlerin meydana getirdigi medreselerden mezun 
olmaktadirlar. ilim adamlan kendi okuduklanm baskalanna okutan bir suregte bazen telif eserler 
yazsalar da, hasiye, serh ve tercumelerin agirhkta oldugu bir tarzi takip etmektedirler.22 Osmanh 
medreselerinde egitim, kitap gegmek ve sonra bir ust seviyeye yukselmek esasi uzerine 
sekillenmistir.23 Medreselerden verilen icazetler ve okunan ve okutulan kitaplardan hareketle bir 
dusunce gelenegi tespiti yapmak zor olmamaktadir. Daha genis bir ifade ile Osmanh dusunce 
geleneginde etkili dusunce usulunun, okutulan kitaplardan gikanlmasi mumkundur. Bu eserler bir 
dusunce usulunce yazilmaktadirlar. Osmanh medreselerindeki egitimde usul olarak, zihin, hafiza ve 
muhakeme fonksiyonu dikkate ahnarak nakli bilgiler yaninda dusunceyi gelistiren akli ve felsefi-kelami 
bilgilere de yer verilmektedir.24 islam dunyasinda kelamin kapilanni felsefe ve mantiga agarak yeni 
bir donemi baslatan Gazali (61. 1151) ve ayni yolun takipgilerinde Fahreddin Razi (61...) kelami iyice 
aklilestirerek Esari kelamina yeni uslup ve terminoloji getirmistir. islam dunyasinda Esarilik yayilmistir. 
Ashnda "Hanefi-Maturidi"25 olan Turkler arasinda zamanla, okunan kitaplar ve baska sebepler 
dolayisi ile "Esarilik" yayginlasmistir. XIV. asirda Anadolu'da Alaeddin Esved (1475), Davud-i Kayseri 
(61. 1335) 26 ve Kadi Burhaneddin (61. 1398) ve Cemaleddin Aksarayi (61. 1388) ile temsil edilen 
"Esari-Hanefi" usul olmustur. Osmanh medreselerini Nizam, duzen olarak etkileyen Selguklu 
"Nizamiye Medreseleri" usul olarak da etkilemekte gecikmemistir.27 

Zira Osmanh medreselerinde, Fahreddin Razi geleneginden Nasreddin et-Tusi (61. 1273) 
"Tecridu'l-itikat" veya "Tecridu'l-Kelam" adh eseri Seyyid Serif Cuzcani (61. 1413) tarafindan yazilan 
hasiyesiyle ortaya gikmis olan "Hasiye-i Tecrid" adh eseri okutulmustur. Hatta bu eserin 
okutulmasindan dolayi, ayni zamanda medrese egitiminde bir seviyeyi belirtmek uzere, "Yirmili 
Medreselere" "Hasiye-i Tecrid Medreseleri" denilmektedir.28 

Osmanh medreselerine musavT olarak Osmanh tefekkurunun diger yarisi tekkelerde tesekkul 
etmistir.29 Gayesi insanin iyi bir kul olmasim saglamak olan tasavvuf kaynagini Kur'an ve sunnetten 
almis30 ondan neset eden tarikatlar da Osmanh'nin hayatinda devletin kurulusundan itibaren varhgmi 

257 



devam ettirmistir. Muslumanlann yasadiklan her yerde muntesipleri olmus muessis yapilan olarak 
tarikatlarla gunumuze kadar gelmistir. Tasavvufun nazarT tartismasindan ote esas olan, tasavvufun 
islam dunyasinda sosyal hayatla genis olgude birleserek, inanmis halk kutleleri arasinda buyuk alaka 
ve heyecan uyandiran bir iman, fikir ve irfan cereyani ve ask hadisesi haline gelmis olmasidir. islam 
devletleri ve milletleri cografyasinda ananevi islam ilimlerini ogreten medreseler gogahrken, bir 
taraftan da serbest tefekkur ve heyecan sistemlerini daha genis halk kutlelerine yaymak ve insanlara 
Allah'a varma yollanni gostermek amaciyla medreselerden gok fazla sayida tekkeler kurulmustur.31 

Turklerin islam dinini segmelerinde tesirleri olan Maveraunnehir tarikatlan, Turk tefekkurunun de 
en muhim kaynaklanndan birisi olmustur. Selguklular doneminin fetih hareketlerinin ve Osmanhlarin 
kurulusundan itibaren Osmanh devlet ve medeniyetinin sag ayaginda muessis ve munsi vazifesi 
yapmislardir: YesevT dervisleri ve Horasan erenleri.32 Turkge yazilmis Divan-i Hikmet'i elden ele ve 
dilden dile dolasan butun bu Turkmen dervislerinin, Ahmet YesevT'ye mensubiyetleri iddia 
edilmektedir.33 Osmanh Devleti'nin kuruldugu zaman diliminde, tasavvuf ve tarikatlartekamulunun en 
ust seviyesine ulasmistir. Osmanh Devleti'nin kurucusu Osman Bey'in, devletin tesekkulu sirasinda 
yaninda bulundurdugu kisilerin fakih ve tarikat seyhlerinden 

olusmasi tesaduf olmamahdir. Dursun Faki, Omer Fakih, §eyh Edebali ve §eyh Suleyman 
gibi.34 Osmanh'nin muessese ve medeniyeti, fikrT hayati, ilmT ve irfani bu kisilerce insa edilmistir. 
Osmanh'nin ilim ve fikir hayatinin bu kurucu sahsiyetleri, iki esas malzeme sahibidirler ki, bunlar; "akil" 
ve "ilim" dir. Sermayeleri Turk milletinin tarihi tefekkur mirasidir. Hazinesi, Turk tarihidir. Burada, 
Tefekkuru sahsi olmayan ve kimin yaptigi bilinmeyen ancak butun bir milletin ortak eseri olan diye tarif 
edersek, buraya "Hikmet" denilmektedir. Hikmet bir tarafiyla "dunya gorusu", bir diger tarafiyla 
"ahlak"tir.35 Osmanh da derin izler birakan Ahmet YesevT'nin eserine "Divan-i Hikmet" adini vermesi 
tesadufi olmamahdir. YesevT'nin Orta Asya'da meydana getirdigi halk tasavvuf edebiyati bir "Hikmet" 
tarzi tesekkul ettirmis ve bugune kadar devam eden mutasavvif-siirlerine ornek olmus, bu edebiyatin 
merkezi de tekkelerdir.36 Osmanh fakihleri ise, "Ehl-i sunnet" adi verilen islam dininin umumT kabul 
goren din hayatini surdurebilmek igin gaba harcamaktadirlar. Fakihlerle, sufilerin birlestikleri ortak 
alan "ahlakh bir toplum hayati" meydana getirmektir. Bu ortak alanin hazirlayicisi ve koruyucusu 
"Devleftir. Osmanh devlet adamlan kendilerine gaye olarak "Din-i Devlet ve Mulki-Millefi yasatmak 
ve baki kilmagi vazife kabul etmislerdir. Osmanh sultanlannin XVI. asnn sonuna kadar, devletin 
tesekkulundeki fikre daima bagh kaldiklan medrese-tekke terkibinin meydana getirdigi ahenkli dengeyi 
korumaya kararh olduklan bilinmektedir. Osmanh'da Musluman insanlann egitimi ya o gagi geregi 
kabul edilen hukuk, ilahiyat, mantik dilbilgisi medreselerde ya da tekkelerde hikmet ogretiliyordu. 
Osmanh'nin egitim muesseselerinde medrese-tekke aynhgi olsa da, medrese-tekke ikiligi en azindan 
XVII. asirdaki medrese-tekke kavgalanna kadar yok denecek kadar azdir. Bunun sebebi, bir gok 
muderrisin ayni zamanda seyh olmasi veya Osmanh egitiminin verildigi yerler itibariyle medreseler ve 
tekkeler birbirinin mutemmimi olmalandir.37 Bu muesseselerin dayanismaci egitimleri iyi egitilmis- 
ahlakh insan ve saghkh toplum guglu devlet terkibi bir medeniyet tesekkulunun kaynaklanni meydana 
getirmistir. Osmanh Medeniyeti mill?, islam? ve insanT sag ayaklan uzerine insa edilmistir.38 Bu 

258 



degerler, Osmanh Medeniyeti doneminde son derecede gelismis ve dunyanin bir gok yerlerindeki 
medeniyetlere ustunluk kurulmasinin sebepleri arasinda yer almaktadir. Bu kaynaklardan aldiklan 
terbiye ve bilgilerle mucehhez Osmanh insanlan arasinda temayuz eden: Kalemiyye, Mulkiyye, 
ilmTyye ve Seyfiyye mensuplan medeniyet mimarlan olmak vasiflanni tasimaktadir. Yine ayni 
kaynaklardan beslenmis "bilge toplum" devletin gaza ve cihat siyaseti igin uglarda veya kendi 
yasadiklan yerleri "sen ve abad" ederek, yerli halkla Osmanh Devleti'nin adil yonetimi altinda beraber 
yasamayi surdurmektedirler.39 

islam tarihinin basindan itibaren din ve devlet munasebetleri hususunda iki esas yorum 
gelismistir. Birincisi, siki sikiya bir yorumdur ki, din ve devlet hayati hakkinda "Kur'an" ve "Sunnefin 
ebedi ve degismez ilkelerine baghdir. Yalniz ve tek hukmetme hakkinin Allah'a ait oldugu ve kainat 
mulkunde istedigi gibi tasarruf edecegi ve hukukun tek kaynaginin bulundugu seklindedir. islam 
dininin korunmasinda saglam bir sekilde gunumuze kadar gelmesinde bu dusuncenin onemli rolu 
vardir. ikincisi Allah'tan baska kanun koyucular olarak hukumdarlan kabul eden gorustur. Kanun 
koyucular dinin temel Nas'lanna uygun olmak kaydiyla zaman ve zemin surecinde yaptiklan isleri din 
yetkilisi olarak Fakihlere tasdik ettirmislerdir. Osmanhlar ikinci yolu tercih etmislerdir. Osmanh 
Devleti'nde ilk Fakih, Dursun Faki ve daha sonra §eyhul islamlar bu vazifeyi ehliyetleri olgusunde 
temin etmislerdir. Osmanh'da bir terkip olarak ortaya gikan "§er'i-§erif ve Kavanin-i M u n if" bu yapinin 
en veciz ifade edilisidir. UmumT bir terkipte "§er\ Kanun ve Din, Devlet" seklindedir. Bazen bu 
yorumlara muhalif goruslerin bulundugu da bir gergektir.40 Osmanh Devleti'nde ser'i hukuk ile mutlak 
idare arasinda devletin kurulusundan itibaren kurulan ilgi sadece saray hayatimn idarT ihtiyaglan igin 
kaynak olarak kalmadi. Ulema Osmanh cemiyetinde de kendisine yakisir yuksek bir rol buldular. 
Osmanh ulemasi devletin idarecileriyle tarn bir ittifak iginde bir hayat tarzi belirlemislerdir. Boyle 
yapmakla ulema emir sahiplerinin hukumleri altina girdiler ama ayni zamanda dinin hukuki esaslanni 
da devletin merkezine getirmislerdir. Osmanh padisahlan devletin her alanmda tarn yetkili olmalannda 
ulemadan mesruiyet ahrken, kendileri de daima devletin sahipleri olduklanni dusunmektedirler.41 
Osmanh insani da, idarecilerini kirn olurlarsa olsunlar "ilahi bir iyilik" kabul etmisleridir. Devletin bu 
iyilikle beraber yurumesi gerektigini dusunmuslerdir. Devlet'in idarT esaslan "adab" ve bu adabi insa 
edecek ve devam ettirecek olanlar ise, "edeb"li insanlardi. Adab, gogunlukla ilim kelimesi ile karsihk 
bulur. idareciler igin h.k.m. kokunden turetilen "Hukema" da "bilgeli"e tekabul eder ve devleti 
yonetenler bilge kisilerdi. Diger taraftan devletin merasimleri "adab" ve "adafa uygun olmak 
durumundadir.42 

Osmanh Devleti'nde XVI. asnn ikinci yansina kadar devam eden olgunluk gagi bundan sonra 
birtakim sebeplerle bozulma alametleri gostermeye baslamis ve buhranh donemler ortaya gikmistir. 
Bu durumun sebeplerini iki ana bashk halinde ortaya koymakta fayda vardir. A- idarT ve askerT durum: 
Kesin bir baslangig tarihi ve olayi verilmemekle beraber, Kanuni'nin saltanatinin son on yihnda ortaya 
giktigi fikri umumT kabul gormektedir. Osmanh Devleti'inin asil dinamigi olan hukumdarhk muessesesi 
yara almis ve artik arka arkaya gelen 



259 



on dahi hukumdar donemi sona ermistir.43 II. Selim (1566-1574), III. Murat (1574-1595) 
donemlerinde daha once ortaya gikan buhranlar derinlesmeye baslamistir. III. Mehmed'in (1595- 
1603) sehzadeleri sancaga gonderme gelenegine son vermesiyle devlet tecrubesinden mahrum 
yetisen sehzadeler, idarede daha da ciddi meselelere sebep olmustur. Osmanli'ya pahahya mal olan 
sehzadeler rekabeti, I. Ahmet'in (1603-1617) "Ekber ve Ersed" sartiyla bir karara baglanacaksa da 
tecrube eksikligi telafi edilememistir. I. Ahmet'ten sonra II. Osman (1618-1622), IV. Murat (1622- 
1640), ibrahim (1640-648), IV. Mehmet (1648-1687) gocuk yasta tahta gegeceklerdir. Saltanat 
liyakatsizligi, kapikullannin askerT yapida kuvvet kazanmasina sebep olmus yeni silahli gugler 
tesekkul etmistir. Ordunun esasini meydana getiren Timarh sipahli bozulmus askerT islahatlara 
ragmen devrin ozelliklerine uygun tufenkli askerT birlikler tesekkul ettirilememistir. Gergi Osmanli 
ordusunda Levend ve Sekban gibi tufenkli askerT birlikler bulunmakta ve savaslarda da onemi 
basanlar kazanmaktaydi. Ama durum timarh sipahilerin aleyhine gitmekteydi. B- Sosyal ve ekonomik 
durum: Osmanli mali yapisinda da durum idan ve askerT bozulmalara musavT gitmekteydi. Timar 
sisteminin bozulmasi toprak yapisini altust etmistir. Sarsilan yapi sadece vergilerin rakamlarla 
azalmasi olarak ortaya gikmamis, topraklann isletme bigimleri iltizam ve emanet usulleri de ana yapiyi 
bozacak sikintilann sebebi olmus ve yapi degismeleri reayanin aleyhine donmustur. Olaganustu 
sartlarda ahnan "avanz" vergiler normal alinan vergilere donusmus ve bu durumdan en gok reaya 
zarar gormustur.44 ipek ve dokuma sanayiinde ortaya gikan sikintilann sebebi Avrupah tuccarlann 
Osmanli ulkesine girmesiyle baslayan suregte gittikge artan pay alma rekabeti Avrupahlann lehine 
gevrilmis, Osmanli esnaf ve tuccanna pahahya mal olmustur. Tanm alaninda bunalim donemi 
baslamis "buyuk kaggunluk" diye adlandinlan sartlar agir vergi ve musait olmayan iklim sartlannin da 
neticesiyle derinlesmistir. Osmanli koylusunun konar-goger hayati tercihiyle derinlesmistir. Halkin bir 
kismi asker olmayi tercih ederken Anadolu'da ve Rumeli'de bir gok yer harabeye donmustur.45 
Osmanli idaresinde reaya-asken olarak birbirlerinden tarn anlamiyla ayn olan tebaa kesimleri devlet 
tarafindan dengeli ve ahenkli olarak "daire-i adaleti sarsmayacak" sekilde bir arada tutulmaktaydilar. 
Dunyadaki ekonomik gelismelerin etki alanina giren Osmanli Devleti'nde temel ihtiyaglannin 
temininde sikintilar ortaya gikmistir. Toprak sistemindeki bozulma devletin birbirleriyle ilintili yapisinda 
sikintilan zincirlemeli bir sekle donusturmustur. Bu durum ayaklanmalann ve ig isyanlann gikmasina 
sebep olmustur.46 Devletin idarecileri igine dusulen durumdan devleti kurtarmak igin islahat 
galismalanna baslamislardir. Gelenekgi diye nitelendirilen islahat galismalan gegici tedbirler olmaktan 
oteye gidememistir.47 

XVI. asirda Osmanli ulkesinde meydana gelen, Devlet'in yapisini ve saghkli duzenini bozan 
hadiseler, Osmanli maseri vicdaninin ve hikmet alaninm iginde yetisen bu insanlann gatismaci bir 
duruma gelmelerinin sebepleri olmustur. XVI. asir Osmanlilann zirvede yasadiklan hem de devlet ve 
toplum hayatinda anzalann bas gostermeye basladiklan zamandir. Osmanli Devleti'nde, hilafetin 
Misir'in zaptiyla Osmanlilara gegmesi ile artik devlet butun Muslumanlann hamiligi ve koruyuculuguna 
yukselmistir. En buyuk islam devleti sifatiyla hem "mukemmel"i hem de "kutsal"i temsil etmektedir. 
Yani "Nizam-i alem"dir. Nizam-i alemin mumkun oldugunca degistirilmeden korunmasi gerekir. Bu en 
kutlu vazifedir. Aksi takdirde "ihlal" olur. Devlet hayatinda katilasmayi temsil eden durumun ig ve dis 

260 



sosyal ve siyasT sebepleri bulunmaktadir.48 Osmanh Devleti XVI. asnn baslanndan itibaren devlet 
hazinesi uzerine goken agir para darhgindan dolayi ig sarsilmaya baslamis, gelirleri artirmak igin 
tahrirlerde halktan fazla vergi talep edilmis bu da halkta huzursuzluklann artmasina sebep olmustur. 
Artik devlet saghkli yurumemektedir.49 

Osmanh Devleti'nin idan, askerT, iktisadT ve igtimaT hayatinda meydana gelen sarsilma ve 
buhranlar NmT hayata da yansimistir. XVI. asnn ikinci yansi ile XVII. asirdaki ilmT cereyanlar medrese 
ve muderrislerin goklugu kemiyet itibariyle hayli yekun tutsa da keyfiyet itibariyle yuksek ihatah 
mutefekkirin azligi ilim seviyesindeki dusuklugu medrese teskilatinin bozularak gocuk molla-zadelerin 
bilgisiz olarak yuksek makamlan elde etmeleri gibi haller bilhassa XVII. asirda almis yurumustijr.50 

Ancak, ilim sahasinda durgunlugun sebebi medreselerde okutulan akli ilimlerden vazgegilmis 
olmasidir. Yalniz durgunlugu bir gerileme seklinde anlamamak gerekir. Cunku Osmanli Devleti'nde 
XVII. asirda gozulmenin yasandigi siyasT ve iktisadT sartlann yaninda fikir ve kultur alanlannda hala 
bir gok onemli simalar yetismeye devam etmistir. Divan sairleri, NefT (61. 1635) ve NabT (61. 1712), 
halka adeta Yunus Emre'yi hatirlatan NiyazT MisrT (61.1693)51 Buyuk bir seyahatname yazan Evliya 
Celebi, Kogi Bey, Tarihgi Naima (61. 1716)52 ve buyuk mutefekkir Katip Celebi. 53 XVII. asirda 
medreselerdeki ilmT ve fikrT durgunluga ragmen tekke medrese arasindaki daha onceki asirda 
baslayan anlasmazhklar derinleserek devam etmis, medreselerdeki durgunluga mukabil tekkelerdeki 
canlilik az da olsa surmustur. Hatta tekkelerde dinamik bir vaziyetin devam ettigini soylemek gerekir. 
XVII. asra kadar Osmanh sultanlan ve idarecilerinin ulema, seyh, gibi kisilere gosterdikleri musamaha 
her zaman yerinde anlasilmamistir. Bazen bu musamahalar istismar edilmekte -umumTyetle- SunnT 
olmayan unsurlar tarafindan yapilan ve bazen de siyasT sekilde tezahur eden cereyanlar devlet 
tarafindan mudahale edilerek onlenmektedir. XVII. asirda Osmanli Devleti'nin siyasT ve fikrT olarak 
ortaya gikan seriata muhalif hareketlere mudahaleleri sert olmaktadir. Cezalar surgun seklinde 
uygulanmakta, idama kadar uzananlar da olmaktadir.54 

Osmanli Devleti'nin igine dustugu buhranlara hal garesi bulmak durumunda olan idareciler, ilim 
ve fikir ehli insanlann onunde iki tercih imkam bulunmaktadir. Birincisi gelenekgi, ikincisi, yeni ve farkh 
bir gozum yolu gostermektir. Tabii olarak birinci yol hem kolay hem de ilk akla gelendir. ikinci yol daha 
faydah olsa bile yeni olmasindan dolayi alacagi tepkiler bakimindan belirsizdir. §unu da unutmamak 
gerekir ki, toplumlann agir buhranh ve sikintih donemlerinde zihniyet degismeleri de 
yasanmaktadir.55 Dolayisiyla bu sekilde buhranh donemlerde teklif edilen gareler ve gelistirilen fikirler 
makuliyet sinirlanni zorlayabilir. Ancak, akl-i selimi ihmal ve ihlal etmemeleri gerekir. Osmanh 
Devleti'nin XVI. asnn sonlan ve XVII. asnn ilk yansina kadar olan donemdeki sikintilan ciddiyet arz 
etmektedir. Devlet ve toplumun butununu yakindan etkileyen hadiseler herkesin kendisini gozden 
gegirmesine ve yeni tavirlar almasina sebep olmustur. Osmanh Devleti'nde XVII. asirdaki medrese- 
tekke kavgalanni veya bir diger ifade ile seriat-tarikat anlasmazhgi seklinde tezahur eden sartlan, 
gelismelere karsi tavir almak seklinde degerlendirilmelidir. XVII. asirda ortaya gikan Kadizadeliler 
hareketini bir tavir ahs hareketi tarzinda anlamak gerekir. Kadizadelerin hareketlerine esas olan 

261 



du§uncesinin kurucusu Mehmet BirgivT'dir. (1522-1573), iginde yasadigi donemin hadiselerine hal 
gareleri olarak teklif ettigi gorus ve dusuncelerini yazdigi eserlerinde toplamistir. En meshur eseri 
Tarikat-i Muhammediyye'dir.56 

BirgivT, zamanin sartlan igerisinde iyi egitim almis bir medreseli, bunun yaninda Osmanh 
toplumunda derin tesirleri olan tasavvuf ve tarikatlan yakindan tammis, hatta bir donem bir tarikat 
muntesibi birisidir. Seriati korumak adiyla her turlu Bid'at'in aleyhine yazilar yazmis ve devletin 
idarecilerini uyarmak maksadiyla istanbul'a dahi gelmistir.57 BirgivT'nin du§uncelerine esas olan 
Tarikat-i Muhammediyye eseri, Allah'a hamd ve Peygamber'e ve aline salat-i selam ile baslamistir. 
Hamdm akabinde Allah'a "ummetlerin hayirhsi mutedil bir ummefe dahil edilmesi igin dualar etmistir. 
Daha sonra kitabi nigin yazdigina, "Siret-i Ahmediyye'yi agiklamak istedim ta ki her Hakk yolcusu 
kendi amelini buna arzede... boylece dogruyu bulan, hataya dusenden; kurtulan helak olandan segilip 
aynla." diye isaret ediyor. Kitap ve siinnete simsiki sanlarak, Peygamber'in sunnetine uymayan 
bid'atlardan kaginmayi tavsiye etmektedir. Sonrada Kitap ve sunnete tabi olmak hususlanndaki ayet 
ve hadislerden ornekler vermekte, Bid'at'lan bir bashk altinda ve izahatla yazmaktadir. Bu 
agiklamalarla BirgivT'nin dusuncesinin esaslan da ortaya gikmaktadir. Eser, a-kitaba-Kur'an'a-simsiki 
sanlmak, b) bid'atlar, c) Amelde iktisat. d) ilimlerin ruhsatlar -farz olanlar, yasaklananlar- ve hangi 
ilimlerin tahsiline musaade edildigi, e) takva ve diger bahisler bu basliklann teferruati seklindedir. 
Eserini ug bab seklinde tasnif etmis ve her bir bab igin birden fazla bolum ayrilmis ve bolumler kisim 
ve bahislere aynlmistir.58 ilk babin konusu Kur'an ve sunnete siki sanlarak yasamak bashgini 
tasimaktadir. BirgivT, islam'in ilk ve ornek hayatmin Peygamber ve O'na tabi olan sahabi ve tabiinle 
yasandigini dusunmekte ve bunlann yasama bigimlerine "Ehl-i Sunnet" demektedir. Bu donemi tek 
ornek olarak tavsiye etmektedir.59 

BirgivT'ye gore ornek yasama bigiminden uzaklasildigi igin devletin ve milletin basina sikintilar 
gelmistir. Kurtulusun garesi de tekrar terk edilen o donemin yasama bigimine donmekle mumkundur. 
Oyle saniyoruz ki, BirgivT'nin dusunce sisteminin esaslanni "Bid'at" kelimesine yukledigi mana 
sekillendirmektedir.60 Eserinde, Bid'at'in ser'i manasi, Ashab-i Kiram'dan sonra-din kurucusu 
tarafindan ne sozle, ne fiille, ne agik, ne de isaretle higbir musaade olmaksizin-dinde yapilan fazlahk 
ve noksanliktir.61 Bu tarif butun ilgili eserlerde ayni sekilde yapilmaktadir.62 

Sonra, Bid'at'la ilgili hadisleri kaydederek, Bid'at'i kufur-sapkinhk arasinda bir alana 
yerlestirmistir. Donemin ulemasini Bid'at'gihkla itham etmistir. Zira, Osmanh ilim ve fikir adamlan-Ehl-i 
Sunnet ulemasi ve tarikatlar-bid'at konusunda farkh dusunmektedirler. Bunlara gore Bid'at'lar vardir. 
Fakat bu Bid'atlar iki kisimda dusunulur: a) bid'at-i hasene-iyi.guzel-, b) bid'at-i seyyie- kotu, girkin- 
dir. Bid'at-i haseneler zaman, zemin sartlannin ortaya gikardigi ve Muslumanlann bunlarla 
yasamasinda bir sakinca olmayan, hatta insanlan iyiye ve guzele goturdukleri igin tercih edilebilir 
kiymet hukumleridir.63 BirgivT'nin bu goruslerine devrin ilim ve tefekkur adamlan da karsi gikmislardir. 
Bunlann arasinda Seyhu'l-islam Ebusuud Efendi'de bulunmaktadir.64 



262 



BirgivT'nin gorusleri arasinda uzerinde durulmasi gereken ikinci mesele, ilimlerin tahsili 
konusudur. BirgivT, ilimleri uge ayirmaktadir: a) emredilen ilimler b) yasak edilen ilimler c)mendup 
ilimler. Birinci kisim farz-i ayin ve farz-i kifaye seklinde tasnif edilmistir. Farz-i ayin ilimler her 
Muslumanin bizzat kendisini ahvali igin luzumlu ilimdir ki, mutlaka herkesin bizzat ogrenmesi lazim 
gelen ilimdir. ihtiyag farz ise bilgi farz ihtiyag vacipse bilgi de vaciptir. Namaz, orug, hac gibi. Farz-i 
kifaye olan ilim ise, baskalannin hallerine ait olan ilimdir. Burada ihtiyarilik vardir. Gerektigi zaman 
ogrenilmesi gerekir. Kisiden gok toplumun ihtiyaglan oldugu igin toplumda birkag kisi yerine getirirse, 
maksat hasil olur. Fikih, tefsir, hadis vs. Yasak edilen ilimler ise, kelam ve yildiz NmT gibi. Bu ilimlerin 
ihtiyagtan fazlasinin ogrenilmesi ve arastinlmasi su sekilde ifade ediliyor. ilahiyattan seriata muhalif 
olanlar "cehl-i murekkeptir" ve tahsili caiz degildir. Ancak, "hasmini reddetmek igin ogrenilmesinde bir 
beis yoktur". 

Mendup olan ilimler, ibadetler igin teferruath bilgiler ogrenmektir. Tip da buna dahildir. Bu 
ilimlerin bilgileri hayatiyet arz ediyorsa bunlann ogrenilmesi gerekir. Osmanh medreselerinde akh 
ilimlerin kovulmasimn sebebi olarak gosterilen bu dusuncelerde iki hususa dikkat gekilmesi 
gerekmektedir. Birincisi, akli ilimler konusundaki tavn muspet degildir. ikincisi, ilimlerin caiz olma alani 
belirlenirken bir esas tespit edilmektedir; "hasmini reddetmek igin" sartiyla akli ilimlerin ogrenilmesine 
cevaz verilmesidir. Bu konu teferruath tartisilmadigi igin bazi hususlar muglak ve muallakta kalmistir. 
Hasimlan reddetmekten kastedilen kimlerdir? Eger bunlar Musluman olmayan, diger dinlerin 
mensuplan midir? Yoksa Musluman olup kendisi gibi dusunmeyenler midir? Bu sorulann cevaplan 
net olarak belli degildir. Buna ragmen dikkatlerden kagmamasi gereken bir husus, sartli da olsa akli 
ilimlere "ruhsat" verilmis olmasidir. Bir muglak durum da bu ilimler nerelerde ve kimler tarafindan 
okutulabileceklerdir. Eger hasmi devlet tarif edecekse o zaman bu tarifin devlete yaptinlmasi 
hususunda bir bilgi gerekiyor ki bu da eserde sarih degildir.65 BirgivT'nin Devlet konusunda 
dusuncelerinin, donemin Osmanh ilim gevrelerinden farkh oldugu bilinmektedir. Devlet konusunda ibni 
Teymiyye'ye yakin gorusleri bulunmaktadir.66 

Ugunu mesele, Emr-i bil maruf yapmak konusudur. AN imran suresinin, "Sizden oyle bir cemaat 
bulunmahdir ki, (onlar herkesi) hayra gagirsinlar, iyiligi emretsinler kotulukten vaz gegirmeye 
gahssinlar iste onlar muradina erenlerin ta kendileridir" mealindeki 104. ayetini esas alarak 
dusuncelerini yazmistir. Arkasindan Muslim'den, Ebu Sa'id'den rivayet edilen bir hadisi "Sizden biriniz 
bir kotuluk gordugunde onu eliyle degistirsin. Buna gucu yetmiyorsa, diliyle degistirsin. Buna da gug 
yetiremezse kalbiyle bugzetsin ki, bu imanin en zayifidir" hadisini ilave ederek emr-i marufun "vacip" 
oldugu kanaatini belirtmistir.67 

BirgivT'nin bu gorus ve dusunceleri daha once islam dunyasmda gordugumuz ibni Teymiyye ve 
talebesi ibnu'l-Kayyum el-Cevziyye (61. 1350) ve baska islam alimlerinin goruslerinin tekranndan 
baska bir sey degildir.68 islam tarihinde, Ehl-i Sunnet denilen ve islam alimlerinin gogunlugunun 
ittifakini almis gorusler teferruath bilinmektedir. Kisaca, toplumun -millet- mutluluk ve saadetini 
saglamak, millet hayatinda huzursuzluklara sebep olan her turlu aksakhklan onlemek igin tedbirler 

263 



almak idare ve idarecilerin vazifesidir. Adalet ve hizmet etmekle vazifeli hukumdarm "kufu -siyasT 
hakimiyet hakki- ancak bu sartlar yerine getirilirse devam eder aksi takdirde kut'u kaybeder. Pekala 
XVII. asirda Osmanh hukumdarlari da ayni anlayis ve du§unce igerisinde devleti idare 
etmektedirler.69 

BirgivT kendi du§uncelerinin tutarh olmasi igin tatbik edilebilir "mesruiyyet alam" hazirlamak ve 
toplum ve hukumdarlar uzerinde nufuz meydana getirebilmek imkani hazirlamak ve idarecileri kendi 
dusunceleri istikametinde yonlendirmek maksadiyla bu goruslere yer vermektedir. Buraya kadar bizce 
onemli buldugumuz ve BirgivT'nin dijsunce migferini olusturan goruslerin tespitlerini yaptiktan sonra bu 
gorusleri XVII. asra tasiyan Kadizadelilerin gorusleri ve tartismalarim degerlendirebiliriz. 

XVI. asnn ikinci yansinda baslayan ig ve dis meseleler XVII. asirda iyice agirlasmistir. Devlet'in 
igine dustugu durum her kesimden insanlan etkilemektedir. Tabii olarak devlet idarecileri ve toplumun 
fertleri kendi seviyesine uygun tepkilerde bulunmakta ve gareler aramaktadirlar. Osmanli Devleti'nin 
idarecileri meseleleri gozmek igin hal gareleri aramaya devam etmektedir. Osmanli ilim ve fikir 
adamlan da nasihatname turu layihalar yazmakta ve hukumdarlara takdim etmektedirler. Kogi Bey70 
risalesini IV. Murat ve Sultan ibrahim'e sunmustur. Ayni zaman diliminde Kitab-i Mustetab, Hiziru'l- 
Muluk ve Kitab-i Mesalihi'l-Muslimin ve Menafi'i'l-Mu'minin71 adlanyla eserler yazilmistir. IV. Murat'in 
devleti fiilen idaresine aldigi 1630'dan sonra ulkedeki sikintilara hal gareleri bulabilmek igin 
islahatlanna baslamistir. IV. Murat once Osmanli cemiyet duzenini bozan; toplum hayatmda 
yaygilasan ve insanlan miskinlige sevk eden kahvehaneler ve tutun igmek gibi aliskanliklann onunun 
ahnmasi gerektigi dusuncesindedir.72 Ahnan gok sert tedbirlerle ve yasaklarla cemiyet duzeni 
saglanmistir.73 Osmanli toplumunda yaklasik yuz yilhk aliskanhklar olarak devam etmekte olan bu 
keyf verici aliskanhklara sert tedbirler almak hususu, devlet ve ilim gevrelerinde pek taraftar 
bulamamistir. Bu hususta IV. Murat'in isteklerine tek mesruiyyet verenler Kadizadelilerdir. XVII. asnn 
ilk geyreginden itibaren guglenen ve devlet idarecilerinden de yakin ilgi goren bu insanlann basinda 
Kadizade Mehmet Efendi74 adinda istanbul'da vaizlik yapan birisi bulunmaktadir. FikrT kaynagi 
yukanda tanittigimiz BirgivT Mehmet Efendi'dir. BirgivT'nin butun fikirlerine tarn olarak baglilik gosteren 
takipgileri, devletin sikintilannin sebebi olarak belirledikleri meseleleri, Bid'at diye nitelendirmisler ve 
bu konulan cami kursulerinde, vaaz-i nasihatla bulunduklan vaizlik makamlanndan dile getirmislerdir. 
Bu vaizlerin sozlerinin tesiri ve devletin istedigi tarzda halka bilgi vermeleri donemin idarecilerini 
memnun etmektedir. Osmanli tarihinde "Hoca Nufuzu" diye de adlandinlan bu husus, XVII. asirda 
ciddi sikintilara sebep olmus halki da hayli huzursuz etmistir. IV. Murat uzerinde nufuz sahibi olan 
Kadizade Mehmet Efendi'nin Osmanli sarayma yakinhgi daha once baslamistir. III. Murat, Manisa'da 
sehzadeliginde tanidigi Kadizade Mehmet Efendi-Seyh Suca-yi, tahta gegince istanbul'a getirtmis ve 
kendisine hayli kiymet vermistir.75 Kadizade'nin ilmT ve fikrT seviyesi devrin meselelerini gozmede ne 
kadar yeterli? bu tartismali ancak, belki daha ciddi bir durum ahlaki olarak hirsh olmasidir. Hirsin, 
akhn "makuliyet" alanini daralttigi igin saglikh hukumler vermesine mani olmaktadir.76 



264 



Kisa zamanda cerbezesiyle Molla Gurani Camii vaizliginden Ayasofya vaizligine terfi 
ettirilmistir.77 Bundan sonra IV. Murat uzerinde nufuz kuran Kadizade idare uzerinde gittikge etkisini 
artiracaktir. "Ne din ve ne de dunya igin faydasi olmayan fikirleri"ni devlet idarecilerine kabul ettirerek 
uygulamaya koyduracak ve bozulan cemiyet hayatimn duzeltilmesi yerine huzursuzluklan artiracaktir. 
Kadizade Mehmet Efendi, XVII. asnn baslannda daha da agirlasan iktisadT, igtimaT ve siyasT 
sartlardan kurtulus igin yapilmasi gerekenleri bir layiha seklinde Sultan IV. Murat'a sunmustur. Tacu'r- 
resail fi Menahici'l-Vesail admdaki risalenin ibni Teymiyye'nin es-Siyasetu's-ser'iyye admdaki devlet 
hakkindaki risalesinin tercumesidir.78 Kadizade'nin goru§leri ibni Teymiyye ile ustadi olan BirgivT'nin 
goru§lerinin bir butun halinde ortaya konulmasindan baska bir sey degildir. Kadizadeliler, ayni 
zamanda tarihi uzlasmayi da ihlal ederek toplumda derin yaralar agmislardir. Zira, imam-i Gazali'nin 
(61. 1111) uzlastirdigi seriat-tarikat ahengini de bozmuslardir. Kadizadeliler, daha onceki ve sonraki 
Selefiler gibi devletin igine du§tugu buhrandan kurtulusun ancak Kur'an ve sunnete donmekle 
mumkun olacagi aksi sartlann devleti felakete goturecegini savunmuslardir.79 

Kadizadelilerin tartistiklan konular 21 bashk altmda toplamislardir: 1- Akla dayanan ilimlerin 
mesru olup olmadigi, 2- Hizir Aleyhisselam'in hayatta olup olmadigi, 3- Teganni (Ezan, Kur'an, Mevlit 
vs.'nin makamla okunup okunmayacagi), 4- Sema ve Devranin caiz gorulup, gorulmeyecegi, 5- 
Tasliye (Hz. Muhammed'e salavat okuma) ve tarziyenin (Sahabeye Radiyallahu anh demek) icap 
edip, etmedigi, 6- Tutun igmenin caiz olup, olmadigi 7- Hz. Muhammed'in ebeveyninin imanla olup, 
olmedigi, 8- Firavun'un imanimn makbul olup olmadigi, 9- Muhyiddin-i Arabi'nin kafir sayilip 
sayilmayacagi, 10- Yezid'e lanet edilip edilmeyecegi, 11- Hz. Muhammed'in olumunden sonra ortaya 
gikan 6rf ve adetlerin terkinin sart olup olmadigi, 12- Kabir ve turbe ziyaretlerinin caiz olup olmadigi, 
13- Regaib, Kadir ve Berat gibi gecelerde cemaatle ibadet yapihp yapilmayacagi, 14- inhina 
(Buyuklerin eteklerini opmenin ve egilerek selam vermenin dogru olup olmadigi), 15- Emr-i bi'l-ma'ruf 
ve nehy-i ani'l-munker (iyiligi emir ve kottilugu menetmek) meselesi, 16- Rusvet almanin caiz olup 
olmadigi, 17- Musafaha etmek (el sikismak), 18- Kahve igmenin caiz olup olmadigi, 19- Millet-din 
meselesi, 20-21- Tarikat-Seriat tartismalan (Ebusuud Efendi-Mehmet BirgivT ve Kadizade-Sivasi)80 
yukandaki konulan Katip Celebi'nin daha once admi zikrettigimiz eserinden almayi uygun bulduk. Bu 
konulan degerlendirirken yukanda BirgivT'nin goruslerini degerlendirirken de yapildigi gibi, UmumT bir 
tasnifle uc esas, digerleri tali olmak uzere bir gergevede ele alinabilecegi tablo gikanlabilir. 

Bid'at diye tarif edilenler ve bunlann yasaklanmasi, akli ilimlerin medreselerde okutulmasinda 
BirgivT'nin goruslerinin tekrar edilmesi ve butun bunlan yapilmasim mesruluk zeminin saglanmasinda 
"Emr-i bi'l-Ma'ruf" yapilmasinm "vacip" oldugu dusunceleridir. Bu konularda yanlis gorduklerini devlet 
idarecilerine yasaklatma seklinde bir islahat fikirleri vardir. Kadizadeliler, Kadizade Mehmet ve ondan 
sonra da Ostuvani Mehmet81 tarafindan sevk ve idare edilmislerdir. IV. Mehmet devrinin ortalanna 
kadar giderek artan bir siddette goruslerini surdurmusler ve muhaliflerine de gok sert davranmislar 
onlan ya susturmus veya oldurmuslerdir. Butun bunlara curet etmelerine sebep devletin merkezindeki 
idarecilerin kesinlikle hos gormeleri ve destek vermeleridir. Burada bu hususun tamamini izaha gerek 
gormedik.82 Butun Selefiler gibi Kadizadelilerin de fikirleri "Makulattan"83 uzak olmasi dolayisiyla 

265 



devrinin akl-i selim insanlan tarafinda iltifat edilmemis ve Osmanh ahalisinin maseri vicdaninda da yer 
bulamamistir. XVII. asirda Osmanlilann en unlu mutefekkirlerinden olan Katip Celebi bu fikirlere en 
siddetli karsi gelenlerden biridir. Katip Qelebi, yukanda kaynak bilgiler verdigimiz karsi bir eser kaleme 
almistir. Yine ayni zaman diliminde yasayan Abdulmecid Sivasi adinda bir tarikat-Halveti-seyhi de 
muhalif gorusler belirtmistir. Sivasi ayni zamanda tartismalann merkezinde bir isimdir. Kadizadeliler- 
Sivasi mucadeleleri tarihi kayitlarda gogunlukla seriat-tarikat gekismeleri veya daha agir bir ifade ile 
seriat-tarikat kavgalan olarak yorumlanmislardir. Her seyden once bu munakasalar bir seriat taraftan 
ile bir tarikat seyhinin kendi sahsi dunyalarmi mudafaa mucadelesi degildir. Her iki kisi hakh veya 
haksiz arkalannda kalabalik toplum kitlelerini temsil etmektedirler. Burada dikkatten kagmamasi 
gereken husus, Osmanli'da ulemanin devletle olan yakinhgi ve devletin toplum nezdinde olan yuksek 
itibandir. XVI. asirda BirgivT-Ebussuud tartismalannda tarafsiz kalan devlet, Ebussuud'un goruslerini 
tercih etmistir. XVII. asirda ise Osmanh idarecileri devletin selametine once Kadizadelileri tercih etmis 
goruslerinden istifade ederek toplumu zabt u rabt altina almak igin istifade etmistir. Daha sonra 
Kadizadeliler tehlikeli ve devleti tehdit eden bir unsur olarak ortadan kaldinlmislardir. Bundan dolayi 
Kadizadelilerin itibar gormeyen fikirleri devlet igin "zaruret" nispetinde istifade edilebilir fikirlermis gibi 
dusunulebilir. Burada kastimiz Kadizadelilerin Teymiyyeci -Hambeli- devlet anlayisina Osmanlilann 
hosgorusu degildir. Osmanh Devleti'nin kurulusundan beri gorulen ulema-devlet yakinhgi ve devletin 
gerekmesi halinde ulemanin bir kisminm goruslerini tercih edebileceginin ortaya gikmis olmasidir. 
Kadizadelilerin fikirlerinin tahlil ve tenkit edilmesi hususunda ise, ayni devirde yasamis ve "Akl-i 
Selim'i" temsil eden Katip Celebi'nin goruslerinin burada zikredilmesinin faydah olacagini 
dusunuyoruz. 

Katip Qelebi en esas diye belirttigimiz bid'at konusunda sunlan yazmaktadir. "Bid'at odur ki, din 
ve dunya islerinde, Peygamberden sonra gelen dort halife zamaninda, yahut daha sonra gikmis ola. 
Hazret-i Peygamber -Allah'in salat ve selami uzerine olsun- ve ulu arkadaslan- Allah onlann 
hepsinden razi olsun- zamaninda olmayip kavli, fiili ve takriri sunnetlerden biriyle O'na isaret 
olunmamis ola ve hakkinda eserler bulunmaya. Bu makale iki boluktur. Birine bid't-i hasene derler. ilk 
zamanlarda olmayip sonradan gerektigi igin din ululannin caiz gordukleridir. Mesela minareler 
yapmak, kitaplar yazmak gibi. Bir bolugu de bid'at-i Seyyiedir. itikat islerinde sunnet ehlinden baska 
yoldan azmis olan boluklerin akaidi gibi. Ve dinin amel ile ilgili konulannda halkin kendi asilsiz 
inancina gore ibadetler ortaya koymak gibi". 84 Akli ilimlerin okunmasi ve okutulmasi konusunda da 
eserinde bir bolum ayiran Katip Celebi, ilimler meselesini teferruath tartistiktan sonra, "imdi gerektir ki 
basiret sahipleri, insanhgin ondan aynlmaz yonleri olan temeddunun ve toplu halde yasamanin 
gerektirdiklerini... -bilmeli bu bilindikten sonra da-hikmet-i temeddunun-medeni olmanin- sirlan gittikge 
agihr..." demektedir.85 Katip Qelebi, Emr-i bi'l Ma'ruf konusunda da hassas tahliller yapmistir. Bu 
hususta islam alimlerinin vacip veya mutlak vacip dediklerini belirttikten sonra emr-i bi'l ma'ruf 
yapacak kisilerin yedi kayitla dokuz sarti tasimalan gerektigini belirtmektedir. Eger ehil kisiler 
yapmazlarsa "Muslumanlann birbirleriyle savasip dogusmelerinin gogu buna dayanmaktadir"86 
demektedir. Kadizadeliler-Sivasi gatismalannda taraf olan ve tekkeyi temsil eden, Sivasi'de, Bid'at'le 
ilgili lugat ve istilahta bilgiler verdikten sonra, -lugat ve istilahta, BirgivT ve Katip Celebi ile ayni 

266 



dusunmekte- "§eriatta hakkinda delil bulunmayan ve sonradan ihdas edilen sey, her ne kadar lugat 
bakimindan bid'at olsa da seriat agismdan bid'at degildir"87 demektedir.88 Akli ilimlerin okutulmasi, 
okunmasi ve Emr-i bi'l-Mar'uf konulannda da SivasT'nin goru§leri89 Katip Celebi'nin gorusleri ile 
yakinlik gostermekte ve Akl-i Selimi temsil etmektedir. Bu dusuncelerin Osmanh tefekkuru igerisindeki 
yerinin degerlendirilmesi halinde her bir konu hakkinda du§unceler yerine umumT bir degerlendirme 
daha dogru olur dijsuncesindeyiz. 

Bir fiknn tahlilinde iki kelime anahtar durumundadir: "akil" ve "hikmet"; bu kelimelerin etrafinda 
sekillenen diger kavramlar tali malzemelerdir. Allah'in emirlerinin muhatabi insandir. Muhatabin 
olmazsa olmazi ise, "akil" dir. Zira akli olmayan dusunemez ve mukellef insan da degildir. Bir insanin 
du§unme melekelerinin merkezinde akil ve hikmetin yaninda bilgi ve fikir de son derece onemlidir. 
Bunlar tefekkur adaminm -mutefekkirin- temel malzemeleridir. Akhn tarifini yapmak zor 
gorunmektedir. 

Akil, insanin varligini devam ettirmesi igin kendinde var olan ve onu diger canhlardan ayiran en 
onemli ozelligidir. insanin akla ihtiyaci hususunda izah yapacak degiliz. Ancak Turk tefekkurunun 
islam oncesi doneminde bilgi ve bilgeligin ehemmiyetini nasil mitoloji, destanlar ve Orhun 
Kitabelerinde anyorsak90, islami donem Turk-islam tefekkuru igin, islam dininin temel kaynaklan 
Kur'an ve hadislerle beraber Divan-i Lugat-i Turk, Kutadgu Bilig basta olmak uzere nasihatname 
turunden eserler ve diger edebi ve sanatla ilgili eserlere de muracaat edilmektedir.91 Kur'an akil 
sahiplerine seslenmekte, O'nu ancak akil sahiplerinin anlayacagini dile getirmekte, akhn bilgi ve 
bilmek igin sart oldugu belirtilmektedir.92 Tefekkur akhn isleyisi ve gahsmasi manasina gelmektedir. 
Bu mefhumla alakah da Kur'an da onsekiz ayet bulunmaktadir.93 Bilgelik kelimesine karsihk 
kullanilabilen hikmet, sozunde ve yaptiklannda isabetli olmak, her seyi yerli yerine koymak seklinde 
tarif edilmistir.94 Tefekkurun mahsulu demek olan bilgi ise, bir nesnenin ne oldugu sorusunun 
cevabina sahip olmaktir. 

Bu hususta da bir gok ayet bulunmaktadir.95 Kur'an'da bu kelimeler yalniz kullanildiklan gibi bir 
kagi birlikte de kullanilmaktadirlar.96 Hadis kitaplannda "Kitab-i ilim" bashklan altinda toplanan 
hadisler bulunmaktadir.97 DinT kaynaklann ovdukleri gibi, Turk dilindeki bir gok atasozu ve deyim de 
bu kelimelerin etrafinda kurulmaktadir.98 

XVII. asirdan itibaren Osmanh'da ve butun islam dunyasinda tefekkur alaninda durgunlugun 
basladigi umumT kabul gormektedir. Bunun bir gok sebeplerinin oldugu muhakkaktir. Bazi ilim 
gevreleri tefekkur durgunlugunu Gazzali'yle (61. 1111) baslatmakta iseler de iddialan tutarh 
bulunmamaktadir. Ancak, XVI. asirda islam cografyasinda ve Osmanh ulkesinde meydana gelen 
siyasT, igtimaT ve iktisadT sartlann neticesinde menfT degismeler tefekkur hayatini da menfT yonde 
etkilemistir. XVII. asira gelindiginde ig ve dis sebeplerle baslayan sosyal hareketsizlik durgun ve dar 
bir gevre, durgun ve dar bir dusunce ahskanhgi dogurur. Arti zihinler gevreye dikkat etmez. 
Dusuncenin ufuklan darahr ve daralan, siglasan alanlarda gaba ve gayret gostermek isteyen 
mutefekkirler derinlesmenin neticesinde azalan fikir malzemelerini yuksek zekalanyla da 

267 



sekillendirseler de ortaya gikan zenginlesmis yeni urun degil99, 6z ve cevher gibi algilansa da eski ve 
ihtiyaci karsilamaktan uzak olan kiymetlerdir. Halbuki, islam'in temel inang ve itikat degerlerini ozunde 
muhafaza ederek akil ve ilmi kullanacak mutefekkirlerin hikmet meslegiyle bilgelik meyvelerinin olma 
ve olgunlasmasim saglamalan gerekmektedir. Belki, Selefiyye'nin felseff du§unce ve munakasayi 
toptan reddetmesi, zuhd ve tasavvufun ise amel ve du§unce yerine kesfe yonelmeyi terk edereklOO 
toplumun ihtiyaglanna gozum bulmasi daha dogru olurdu. Osmanli Devleti'ndeki Kadizadelilerin 
eksikliklerinden birisi de islam toplumunun meselelerine hal garesi ararken tarihT mirasi ihmal etmis 
olmalandir, diye dusunuyoruz. 

Burada "tarihT" olanla "dint" olan gibi bir ayrima gitmek niyetinde degiliz. islam toplumlannin 
hayatlannda boyle bir aynmin yapilmasi zordur. Bu zorluktan kaynaklanan ciddi bir durum soz 
konusudur. Toplumlann tarihi sureglerinde kazandiklannin Bid'at olarak nitelendirilmeleridir. Bundan 
saghkli -Bid'at'a bulasmadan- gikmanin yolu; tarihT olan ile din? olanlar arasindaki tezatlan ayiklamak 
ve din? safiyetini asliyetini koruyarak tarihten de istifade etmektir. Bunun tarihte ornekleri goktur.101 

Fakat dinin tarihi surecinin goz ardi edilemeyecegi gergegini hatirlatmak niyetindeyiz. Bu tarihi 
sureg, bir gok sikintilann gozumlerini kolaylastiracak kultur ve bilgi birikimine sahiptir. islam tarihinde 
Kadizadeliler de dahil Selefi hareketlerin her zaman ayni hataya dusmelerinin sebepleri bu olmahdir. 
Burada suna dikkat gekmek gerekmektedir. Osmanli doneminde -belki de bugun- Turk-islam 
tefekkurunun dint kaynaklan olan Kur'an ve sunnet degismeyecegine, tarihT miras da zengin olduguna 
ve reddedilemeyecegine gore, mesele tefekkuru yapacak olan mutefekkirin "kirn" oldugu veya 
olacagidir. Kim "huviyet" ve "sahsiyefi butun olarak ifade etmektedir. 

Karsimiza gikan sorunun cevabi pek kolay olmasa da mumkundur. insan kendini "tanimak" ve 
"tanismak" ikili merhalelerini tamamlayip "kamil" olmak zorundadir.102 XVII. asir ve ondan sonraki 
donemde mutefekkir kithginin sebebi budur diye dusunuyoruz. 

1 Fahri Unan, "Dinde Tasfiyecilik Yahut Osmanli SunnTligine SunnT Muhalefet: BirgivT 
Mehmet Efendi", Turk Yurdu, S. 36, Ankara 1990, s. 33-42. 

2 M. Hulusi Lekesiz, "Osmanli ilmi Zihniyeti: Tesekkulu, Gelismesi ve Cozulmesi Uzerine Bir 
Deneme", Turk Yurdu, S. 49, Ankara 1991 , s. 20-32. 

3 Selefi hareket, itikaten Ehl-i Sunnet mezhebi uzerinde olan sahabi ve tabiinin yolu 
demektir. islam dunyasmda daha sonra itikad ve amelde yeni Ehl-i Sunnet mezhepler ortaya gikinca 
bu defa, bu zamana ve sartlara gore gikan dusuncelere karsi olan ve onlan tasfiye etmek isteyen 
gorus ve dusuncelere "Selefiyye" denilmeye baslanmistir. (Bkz. AN Asian Aydin, islam inanglan ve 
Felsefesi, Ankara 1964, s. 48-51; islam tarihinde gorulen selefi hareketler: Teymiyyecilik ve 
Vahhabilik igin bkz. Huseyin G. Yurdaydin, islam Tarihi Dersleri, Ankara 1988; Huseyin Atay, islam'in 
inang Esaslan, Ankara 1992, s. 124-138. 



268 



4 Sabri F. Ulgener, iktisadT Cozulmenin Ahlak ve Zihniyet Dunyasi, istanbul 1991, s. 11-15 
(S. F. Ulgener, Zihniyet ve Din ve Darlik Buhranlan ve islam iktisat Siyaseti, isimli eserlerinde de 
toplumlann buhranli zamanlan ile zihniyet degismeleri arasindaki alakayi tetkik etmekte ve bir cumle 
ile ifade etmek gerekirse soyle demektedir: iktisat, siyaset, din, kultur ve zihniyet arasinda esash 
baglar bulunmakta bu mevzulann tarihi zihniyetler bilinmeden yazilmamahdir). 

5 Ahmet Refik, Osmanli'da Hoca Nufuzu, istanbul 1997. 

6 A. Y. Ocak, "XVII. Yuzyilda Osmanli imparatorlugu'nda Dinde Tasfiye (Purutanizm) 
Tesebbuslerine Bir Bakis: "Kadizadeliler Haraketi"", Turk Kulturu Arastirmalan, XVII-XXI/1-2, Ankara 
1984, s. 208-225. 

7 Semseddin Sami, Kamus-i TurkT, istanbul 1317, s. 422. 

8 Hilmi Ziya Ulken, Turk Tefekkur Tarihi, Ankara 1 933, s. 3. 

9 Bkz. Osman Turan, Turk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, istanbul 1978. 

10 ibrahim Kaba, "Osmanli Dusunce Geleneginin Olusumu", Osmanli, C. 7, Ankara 1999, s. 
38-39. 

11 Mustafa Cetin Varhk, "Anadolu Beylikleri", D. G. i. T, istanbul 1989, s. 483-592; ismail 
Hakki Uzungarsili, Anadolu Turk Beylikleri ve Devletleri Tarihi, Ankara 1988, s. 209-232. 

12 Osman Turan, Selguklular Tarihi ve Turk islam Medeniyeti, istanbul 1980, s. 331-342 
[Osmanli medreselerinde ders okutan muderrisler iki ana kaynaktan beslenmislerdir. Akli ilimlerde, 
Sam, Misir nakli ilimlerde ise, Bagdat Semerkant bolgeleridir. Bu bolgeler o gagin geleneklerine gore 
bugun ekol diyebilecegimiz usul ve bilginin belli bir zihniyet, disiplin ve bilgiden mutesekkil verildigi 
yerlerdir. Mesela, Orhan Bey'in kurdurdugu iznik Medresesi'nin (1331) muderrisleri Davud-i Kayseri, 
egitimini Kayseri ve Kahire'de Aleaddin AN Esved 

(61. 1475) ise iran'dan almislardir. I. Murat devrinin muhim muderrisleri Kadizade Rumi (61. 
1413), Bursa'da basladigi egitimini Mavaraunnehir'de tamamlamis, Seyyid §erif Cuzcani'ye talebe ve 
Ulug Bey'e hoca olmustur. Molla Fenari (61. 1431) iznik, Karaman ve Kahire'de egitimini ikmal 
ederken, II. Murat tarafindan Edirne'de kurulan medreseye -Halebiye- adi verilen Siraceddin Mehmet 
Halep'ten gelmistir. Alaeddin TusT bu donemde Bursa'ya gelmistir. Aleaddin AN Fenari (61. 1497) Herat 
ve Semerkant'ta egitim almistir]. 

13 Nihat Sami Banarli, Resimli Turk Edebiyati Tarihi I, istanbul 1987, s. 298-306 vd.; Fuat 
Koprulu, Turk Edebiyati Tarihi, Ankara 1981, s. 296 vd. 

14 Bkz. Hamza Gundogdu, Beylikler Donemi Turk Sanati, Ankara 1986. 



269 



15. Bkz. Fuat Koprulu, Osmanli Devleti'nin Kurulusu, Ankara 1959, s. 78-80; Fuat Koprulu- 
Franz Babinger, Anadolu'da islamiyet, istanbul 1996, s. 41 vd. 

16 Bekir Karhga, "Osmanli Dusuncesinin Olusumu", Osmanli, C. 7, Ankara 2001, s. 32. 

17 Ziya Kazici, "XV. ve XVI: Asirlarda Osmanlilarda ilim Hayati", XV ve XVI. Asirlan Turk 
Asm Yapan Degerler, istanbul 1997, s. 270. 

18 Resat Ongoren, "XV ve XVI. Asirlarda Osmanh'da Tasavvuf Anlayisi", XV ve XVI. Asirlan 
Turk Asn Yapan Degerler, istanbul 1997, s. 409. 

19 Cahit Baltaci, "Egitim Sistemi", Osmanli Dunya'yi Nasil Yonetti, Tarihsiz, (Yani §afak 
Gazetesi Yayini), s. 247 vd. 

20 ilim gevrelerinde "Turk Asn" seklinde adlandinlmaktadir. Bkz. XV ve XVI. Asirlan Turk Asn 
Yapan Degerler, istanbul 1997; (Bir Batih ilim adami ise, XI. asirdan itibaren islam cografyasinda 
Arapga ve Farsganin yaninda Turkge de kullamlmaya baslanmistir. Araplar ve Farslar yalniz Arapga 
ve Farsga bilirlerken, Turkler Arapga, Farsga ve Turkge bilmektedirler. Bu vaziyet Turklerin dil ve 
kultur ustunlugune yol agmaktadir. Bernard Lewis, Muslumanlarin Avrupa'yi Kesfi (Cev. Nimet 
Yildirim), Erzurum 1997, s. 93-119. 

21 Cemil Merig, C. A. Sainte Beuve'den naklen klasik igin "hem yeni, hem kadim, her gagin 
kolayca gagdasi" seklinde bir tarif kullanmaktadir, Kirk Ambar I, istanbul 1 980, s. 82. 

22 M. Hulusi Lekesiz, "Osmanli ilim Zihniyeti: Tesekkulu, Gelismesi ve Cozulmesi Uzerine Bir 
tahlil Denemesi", Turk Yurdu, S. 49, Ankara 1 991 , s. 21 . 

23 Cahit Baltaci, XV. ve XVI. Asirlarda Osmanli Medreseleri, istanbul 1976, s. 36; M. Hulusi 
Lekesiz, a.g.m., s. 21-23. 

24 Ziya Kazici, "Egitim", D. G. i. T., istanbul 1993, s. 95. 

25 Bu Hanefi-Maturidi merkezli gelenek, Turk Muslumanligi seklinde yorumlanmaktadir. Sait 
Baser'in Yahya Kemal'de Turk Muslumanligi, istanbul 1998, eseriyle son yillarda yeniden 
tartismalann merkezine yerlesmistir. Bu muellifin goruslerini tetkik ve tenkit eden bir eseri de Hulusi 
Yavuz, Turk Muslumanligi ve islam, istanbul 2001, adiyla yayinlamistir. Eserleri tartismak yerine 
okuyucuya tavsiyeyi kafi gormekteyiz. 

26 Davud-i Kayseri, Osmanli medresesi ve ilim tarihinin en onemli simasi kabul edilmektedir. 
Bkz., Mehmet Bayraktar, "Davudu'l-Kayseri ve Osmanli ilim Geleneginin Tesekkulu", Osmanli, C. 7, 
Ankara 1999, s. 57-65. 



270 



27 Ahmet Y. Ocak, "Osmanh Medreselerinde Esari Geleneginin Olusmasinda Selguklu 
Medreselerinin Tesirleri" XIII. Turk Tarih Kongresi, 4-8 Ekim 1999, Ankara (A. Y. Ocak bu bildirisiyle 
Osmanh egiim ve medreseleri uzerine su ana kadar genel kabul goren Maturidi-Hanefi usuluyle ilgili 
dusunceleri tartismaya agmistir. Sahsen bizim tarafimizdan kabul gormektedir. Bkz. M. Hulusi 
Lekesiz, a.g.m., s. 22 vd. Maturidi-Hanefi demektedir. §amil Ocal, "Osmanli Kelamcilan Es'ari 
miydi?", Dini Arastirmalar, C. 2, S. 5, Eylul-Aralik 1999, s. 225-255, isimli makalesinde, Es'arilerin 
eserlerinin okutulmasi Osmanli Ulemasinin Es'ari olduklarim ispata yetmez diyerek itiraz ediyor ve 
yazdiklan eserlere bakmak lazim diyor ve ekliyor "SunnT bir alternatifi olarak Maturidiligin gelismesi 
iginde gayret gosterdiklerini varsaymak gerekir" bu sozler yazarm goruslerinde iddiali olugunu ifadeye 
yetmemektedir. Aynca iddiada icazetnamelerin de varoldugu unutulmamalidir). 

28 ismail Hakki Uzungarsih, Osmanli Devleti'nde ilmiye Teskilati, Ankara 1988, s. 36 vd.; 
Cahit Baltaci, a.g.m., s. 248; Cahit Baltaci, a.g.e., s. 37. 

29 F. Koprulu, Osmanli Devleti., s. 94-102; Hasan Kuguk, Osmanli Devleti'ni Tarih Sahnesine 
Cikaran Kuvvetlerden Biri Tarikatlar ve Turkler Uzerindeki Musbet Tesirleri, istanbul 1980, s. 150-183. 

30 Tasavvuf ve Tarikat nedir? Tartismalan uzerine bir gok eser yazildigi bilinmektedir. 
Burada bu konuyu tartismayi ve tartismalarla ilgili genis bilgi vermeyi de dusunmemekteyiz. Ancak, 
bilgi edinmek isteyenlere, ibni Haldun, Es-§ifau's-Sail, (Tasavvufun Mahiyeti, Nsr. Suleyman Uludag) 
istanbul 1977, eserini tavsiye edebiliriz. Tasavvuf konusunda tarihi bir bakis esasli bir degerlendirme 
olarak, Ahmet Yasar Ocak'in "islam, Tasavvuf ve Tarikatlar", Turkiye Gunlugu, S. 45 Mart-Nisan 
1997, s. 5-10'daki onemli buldugum makalesini tavsiye etmem mumkundur. 

31 Genis bilgi igin bkz. Osmanhlarda Devlet/Tekke Munasebetleri, istanbul 1989, s. 14-66 
Mustafa Kara, "Tasavvuf", D. G. i. T, istanbul 1993, s. 309-440. 

32 N. S. Banarh, a.g.e., s. 116. 

33 Genis bilgi igin bkz. Fuat Koprulu, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavvuflar, Ankara 1981; 
Mikail Bayram, "Haci Bektas HorasanT Hakkinda Bazi Yeni Kaynaklar ve Yeni Bilgiler", Osmanli, C. 7, 
Ankara 1999, s. 51-56 (Turkler arasinda Pir-i Turkistan lakabi ile sohret bulan Ahmed YesevT (61. 
1166) Hace Yusuf Hemedani'ye (61. 1140) intisap etmis seyhini teveccuhune binaen uguncu halifesi 
olarak 1160 yilinda Buhara'da posta oturmus ve onun mensuplan dervislerin bilhassa Mogol 
istilasindan sonra dervisleri Anadolu'ya gelmisler, gaza ve cihatla ugrasmislardir. Taptuk Emre, 
Yunus Emre, Haci Bektas, Ahi Evren, Baba ishak, Baba ilyas vardir. Osmanh devlet geleneginde 
yenigerilerin tesekkulunden itibaren Bektasiligin bu muessesede kok salmasiyla gelisen tarikat bu 
etkisini Yavuz Selim devrinin sonuna kadar surdurdu. Bilahare, Mevlevi, Halveti ve Naksibendiler gibi 
sehir hayatinda gelisen tarikatlann arasina dahil oldu. Anadolu'nun kir kesimlerinde foklorik Bektasilik 
yasamaya devam etmistir. Ira M. Lapidus, "Tasavvuf ve Osmanh islam Toplumu", (gev: Celal Guler), 
Turkiye Gunlugu S. 45, Mart-Nisan 1997, s. 111-112, (Makale, The Dervish Lodge, Architecture, Art 

271 



and Sufism in Ottoman Turkey, Ed. Raymond Lifchez, Oxford, 1992 kitabindan, sayfa 15-32 
arasindan ahnmistir). Tarikatlar arasmda SunnT islam'i yasayanlann yaninda Siilige yakm 
Kalenderiler'de Anadolu'da taraftar bulmuslardir. Osmanli Devleti siyasetinin de etkili oldugu hosgoru 
zemininde varhklarini devam ettiren Ehl-i Sunnet disi tarikatlann Osmanli ile her zaman anlasma 
iginde yasamadiklan bazen isyanlar gikardiklan bilinmektedir. Seyh Bedreddin ayaklanmasi tipik bir 
ornektir. Bunlara XVI. asirda Kizilbas isyanlarmi da eklemek mumkundur. Bilahare SafevT Devleti'nin 
kurulmasiyla bir gok Turkmen topluluklan ve Bektasiler bu devlete duyduklan yakinhk Anadolu'daki Sii 
propogandasiyla Safeviler tarafina gegmistir. John Robert Barnes, "Osmanli imparatorlugu'nda 
Tarikatlar", (gev. Celal Turer), Turkiye Gunlugu, S. 45 Mart-Nisan 1997, s. 113-122 (Makale, The 
Dervish Lodge, Architecture, Art and Sufism in Ottoman Turkey, Ed. Raymond Lifchez, Oxford, 1992 
kitabindan, sayfa 33-48 den ahnmistir); Halil inalcik, "Osmanli Devleti'nin Kurulusu", islam Tarihi 
KulturveMedeniyeti, (Cev. Hulusi Yavuz), c. 1, istanbul 1988, s. 319-321. 

34 Sezai Sevim, "Osman Gazi'nin irtibath Oldugu Dusunurlere Dair", Osmanli, C. 7, Ankara 
1999, s. 44-48. 

35 H. Z. Ulken, a.g.e., s. 69, (Olken'e gore, "Tarihin muhtelif zamanlannda yasamis 
medeniyetler hikmet birakmamislardir. Bunun sebebini iki noktada toplayabiliriz: Birincisi, o 
medeniyetlerde ferdiyetlerin fazla inkisafidir. Filhakika bu halde, kollektif tefekkur pek gok ve hususi 
goruslere aynhr. ikincisi onlann mistik tefekkuru muhafaza etmeleridir. Bu suretle de ameli ve 
rasyonel bir dunya gorusu teessus etmez"). 

36 F. Koprulu, Turk Ed. ilk Mutasavviflar., s. 356-357. 

37 irfan Gunduz, a.g.e., istanbul 1989, s. 70-86. 

38 O Turan, a.g.e., s. 343-354 (Bernard Lewis, Modern Turkiye'nin Dogusu, Ankara 1996 
adindaki eserinin, s. 3-17. sayfalannda, Turk uygarhginin kaynaklan, bashgi altinda ug unsur 
saymakta; a- Mahalli unsur, b- Milli unsur, c- islamhk unsurlan demektedir). 

39 Stanford Shaw, Osmanli imparatorlugu ve Modern Turkiye, (Cev. Mehmet Harmanci), 
istanbul 1982, C. 1, s. 53-54; Bilal Eryilmaz, "Osmanli Devleti'nde Farkhliklar ve Hosgoruye 
Kavramsal Bir Yaklasim", Osmanh'da Hosgoru, istanbul 2000, s. 55-62; Ahmet Akgunduz, "Osmanli 
Devleti'nde Bans ve Hosgorunun Hukuki Temelleri", Osmanh'da Hosgoru, istanbul 2000, s. 63-74. 

40 Halil inalcik, Osmanh'da Devlet, Hukuk, Adalet, istanbul 2000, s. 39-46; Vecih KevseranT, 
Osmanli ve Safevilerde Din-Devlet iliskisi, (gev. Muhlis Canyurek), istanbul 1992, s. 91-108; Ahmet 
Akgunduz, Turk-islam Hukuk Tarihi, istanbul 1990, s. 268-282; M. Akif Aydin, "Osmanh'da Hukuk" 
Osmanli Devleti ve Medeniyeti Tarihi, istanbul 1994, s. 375-390. 

41 M. G. S., Hudgson, islam'in Seruveni, istanbul 1995, C. 2, s. 1 1 1-1 14. 



272 



42 Bernerd Lewis, islam'in Siyasal Dili (Cev. Fatih Tasar), istanbul 1992, s. 46-50. 

43 S. J. Shaw, a.g.e., s. 236. 

44 Metin Kunt, "Siyasal Tarih 1 300-1 600", Turkiye Tarihi, C. 2, istanbul 1 995, s. 1 31 -1 44. 

45 Suraiya Faroqhi, "iktisat Tarihi 17. ve 18. Yuzyillar", Turkiye Tarihi, C. 2, istanbul 1995, s. 
191-196; S. Shaw, a.g.e., s. 256-257; i. H. Uzungarsih, a.g.e., s. 

46 S. J. Shaw, a.g.e., s. 235-243; Mustafa Akdag, Turk Halkinin Dirlik ve Duzenlik Kavgasi, 
istanbul 1995, s. 455-499. 

47 Metin Kunt, "Siyasal Tarih (1600-1789)" Turkiye Tarihi, C. 3, istanbul 1985, s. 30-31. 

48 A. Y. Ocak, "XV-XVI. Yuzyillarda Osmanli Resmi Dini ideolojisi ve Buna Muhalefet 
Problemi", islami Arastirmalar, C. 4, S. 3, Temmuz, Ankara 1990, s. 190-194; (Osmanli Turk'u igin, 
butun ilk islam anayurtlanni kapsayan imparatorluk islamiyet'in ta kendisi idi. Osmanli 
vakayinamelerine imparatorlugun topraklan "memalik-i islam", hukumdan, "islam Padisahi ordulan 
"asakir-i islam", dini baskani "Seyhulislam" adlandinhrdi. Turk sozcugu batida Musluman'in 
esanlamhsi haline gelmis, Musluman olmus bir Batihya "Turk" olmus denilmektedir. Bernard Lewis, 
Modern, s. 13). 

49 Mustafa Akdag, Turkiye'nin iktisadi ve igtimai Tarihi, Ankara C. 2, s.; Halil inalcik.; S. J. 
Shaw, a.g.e., s. 160. 

50 i. H. Uzungarsih, a.g.e., C IN/2, kisim, s. 490; Andre Miguel, islam ve Medeniyeti, (Cev. 
Ahmet Fidan-Hasan Mentes), C. 2, Ankara 1991, s. 438-447. 

51 N. S. Banarh, a.g.e., C. II, s. 653-704;. 

52 S. Shaw, a.g.e., s. 382-392; N. S. Banarh, a.g.e., C. II, s. 649 vd. 

53 Orhan Saik Gokyay, Katip Celebi, Ankara 1 982. 

54 A. Yasar Ocak, "ibni Kemal'in Yasadigi XV ve XVI. Asirlar Turkiye'sinde ilim ve Fikir 
Hayati", Seyhu'l-islam ibni Kemal Sempozyumu, Ankara 1986, s. 31-40; Cengiz Gundogdu, Bir Turk 
Mutasavvifi Abdulmecid Sivasi, Ankara 2000, s. 20-24; (Osmanh'nin XVI. asnni degerlendirirken, 
iran'da Sii ulemanin Safevilere kazandirdigi gug ve kuvvete mukabil Osmanli Devleti'nde de SunnT 
ulamamn ayni vazifeyi uslendikleri Osmanh'da daha onceki asirlarda gorulmeyen ulema-emir 
ittifakinin yasandigi ve ulemanin devletin kontrolune girdigi seklinde yorumlanmaktadir. Hodgson, 
a.g.e., s. 111-112); Bir baska eserde, Kemal Pasa-zade ve Ebusuud Efendi'nin fetva makamina 
parlakhk getirdikleri iddia edilmektedir. Mustafa Nuri Pasa, Netayic Ul Vukuat, (Nsr. Neset Cagatay) I- 
II, Ankara 1987, s. 125. Butun bunlar seriatin idarenin merkezine gekilmesi olarak yorumlanmaktadir). 

273 



55 Eser, Celal Yildirim tarafindan Turkgeye gevrilmistir. 

56 Lahbabi, Milli Kulturler ve Medeniyet, (Cev. Bahaeddin Yediyildiz), istanbul 1980, s. 64-7; 
F. Z. Ulgener, iktisadT Cozulmenin Ahlak ve Zihniyet Dunyasi, istanbul 1 991 , s. 1 1 -25. 

57 Kasim Kufrali, "BirgivT", I. A. II, s. 634-635; Fahri Unan, "Dinde Tasfiyecilik Yahut Osmanh 
SunnTligine SunnT Muhalefet: BirgivT Mehmet Efendi", Turk Yurdu, S. 36, Ankara 1990, s. 34-35; M. 
Hulusi Lekesiz, "Osmanh ilmi Zihniyeti: Tesekkulu, Gelismesi ve Cozulmesi Uzerine Bir deneme", 
Turk Yurdu, S. 49, Ankara 1 991 , s. 24. 

58 Muslumanlar, Peygamber ve sahabelerinin yasadiklan donem, "Asr-i Saadet" olarak 
ornek yasanmis bir donem diye adlandinlmaktadir. 

59 imam-i BirgivT, Tarikat-i Muhammediye, (Cev. Celal Yildirim), istanbul 1996, s. 10-41. 

60 Butun Selefi gorusler muhaliflerini "Bid'at" gilikle itham ederler. H. Atay, a.g.e., (S. 125), 
Esari ve Maturidiler, Selefiyyeyi Ehl-i Sunnet kabul ettikleri halde, Selefiyye, Esari ve Maturidileri Ehl-i 
Sunnet kabul etmezler. (s. 136). 

61 imam-i BirgivT, a.g.e., s. 37. 

62 Bkz. Rahmi Yaran, "Bid'at", D. i. A., s. 129-131. 

63 A. A. Aydin, a.g.e., s. 48. 

64 M. Cavit Baysun, "Ebusuud", i. A, istanbul 1993, s. 92-96; A. Y. Ocak, a.g.m., s. 206. 

65 M. BirgivT, a.g.e., s. 65-85. 

66 F. Unan, a.g.m., s. 36. 

67 M. BirgivT, a.g.e., s. 362-369. 

68 A. Y. Ocak, "XVII. yuzyilda Osmanh imparatorlugu'nda Dinde Tasfiye (Purutanizm) 
Tesebbuslerine Bir Bakis: Kadizadeliler Haraketi, Turk Kulturu Arastirmalan, XVII-XXI/1-2, Ankara 
1984, s. 206. 

69 Turk devlet gelenegi ile ilgili bir gok eser bulunmaktadir. Bkz. ibrahim Kafesoglu, Turk Milli 
Kulturu, Ankara 1977, (XVII. asirda Osmanh idaresindeki aksakhklan onlemek igin "Adaletnameler" 
yayinlanmistir. Hali inalcik, "Adaletnameler", Belgeler II, S. 3-4, Ankara 1967. 

70 Bkz., Kogi Bey Risalesi, (Sad. Zuhuri Danisman) Ankara 1985. 

71 Bkz. Yasar Yucel, Osmanh Devlet Teskilatma Dair Kaynaklar, Ankara 1988. 

274 



72 Suraiya Faroqhi, Osmanli Kulturu ve Gundelik Yasam, istanbul 1998, s. 84, 238, 240, 
283. 

73 Katip Celebi, Mizanu'l-Hakk Fi ihtiyaru'l-Ahakk, (Nsr: Orhan Saik Gokyay), istanbul 1980, 
s. 40-49'da Tutun igmek ve kahve konulan uzerinde gegmiste gok kavgalann oldugunu belirterek, 
dusuncelerini agiklamakta; tutun igmekle ilgili, "bu konuda kimseye karismamah", kahve igin ise 
"Sevdai olmamak sartiyla, gok olmamasi onlara zarar vermez" demektedir. 

74 Doganci Mehmet Efendi, adinda bir kadinin ogludur. BirgivT'nin talebelerinden ilk egitimini 
aldiktan sonra istanbul'u Gelmis ve Dursunzade Abdullah Efendi'ye murid olmus, bilahare Omer 
Efendi'ye mensubiyetten sonra tasavvuf hayatini terkederek Aksaray'da Murat Pasa Camii'nde 
dersler vermis daha sonra Sultan Sekim Camii'nde vaizlik gorevi yapmakta ve evinin yanindaki 
mescidde de dersler vermektedir. I. H. Uzungarsili, a.g.e., Ill, s. 364; Naima, Tarih, IV, s. 

75 Ahmet Refik, Osmanh'da Hoca Nufuzu, istanbul 1997, s. 102 vd. (Ahmet Refik kitabindaki 
bilgileri Katip Celebi'nin Fezleke isimli eserini II. Cildinden ozetlemektedir). 

76 i. H. Uzungarsili, a.g.e., Ill, 364; A. Y. Ocak, a.g.m., s. 206. 

77 Naima Mustafa Efendi, Tarih-i Naima, (Cev. Zuhuri Danisman), istanbul 1969, C. VI, s. 
2718. 

78 A. Y. Ocak, a.g.m., s. 210. 

79 A. Y. Ocak, a.g.m., s. 204. 

80 Naima, a.g.e., C. VI, s. 2718. 

81 Naima, a.g.e., C. V, s. 2091 . 

82 Genis bilgi igin bkz., Naima Mustafa Efendi, a.g.e., s. 2091-2096; S. Shaw, a.g.e., s. 284- 
286; Mucteba llgurel, "IV. Mehmet", D. G. i. T. C. 11, s. 36-42; L H. Uzungarsili, a.g.e., s. 

83 islam'da akhn yeri meselesi mezheplerin temel tartisma konulanndan biridir. Bkz. Neset 
Cagatay-ibrahim Agah Cubukgu, islam Mezhepleri Tarihi, Ankara 1976, s. 154 vd. 

84 Katip Celebi, a.g.e., s. 72-73. 

85 Katip Celebi, a.g.e., s. 17-24. 

86 Katip Celebi, a.g.e., s. 85-88. 

87 C. Gundogdu, a.g.e., s. 106 (dan naklen). 



275 



88 Ahmet Refik, a.g.e., 102-131 (Kadizadeleler-SivasT ve bilahare UstuvanT tartismalan 
teferruath bir sekilde anlatilmaktadir). 

89 C. Gundogdu, a.g.e., s. 96; A. Refik, a.g.e., 1 02-1 31 . 

90 L Kafesoglu, a.g.e., s. 292-295. 

91 L Kafesoglu, a.g.e., 297-343. 

92 Kur'an, 1/35;/7. 

93 Kur'an, 2/266; 6/50; 30/8. 

94 Kur'an, 10/1; 21/2; 36/2; 31/12. 

95 Kur'an, 35/28; 39/9. 

96 Bkz., Nihat Keklik, Felsefe, istanbul 1978, s. 87-93. 

97 ibrahim Canan, Hadis Ansiklopedisi (Kutub-i Sitte), istanbul 1993, 11/222, 223, 249, 250, 
274,; 13/534-536; 7/309; 6/101, 332 vs. 

98 Bkz. §ukran Eren, Atasozleri ve Deyimleri, istanbul 1997. 

99 Taha Akyol, "inanmis Aydinin Problemleri", Ankara 1983, s. 25-34. 

100 Hayrettin Karaman, inanmis Aydinin Problemleri, Ankara 1983, s. 77-83. 

101 Ahmet Arvasi, inanmis Aydinin Problemleri, Ankara 1983, s. 35-50. 

102 Ekber S. Ahmet, islam ve Antropoloji, (Cev. Bedri Gencer) istanbul 1995, s. 12; Merly 
Wyn Davies, islami Antropolojinin Olusturulmasi, (Cev. Tayfun Dogukiran), istanbul 1991, s. 115vd. 



276 



ALTMI§INCI BOLUM, OSMANLI KLASIK DONEMINDE BILIM 

Osmanh imparatorlugu'nda Klasik Bilim Geleneginin Tarihgesi / Prof. Dr. 
Ekmeleddin ihsanoglu - Dog. Dr. Mustafa Kagar [s.155-174] 

islam Tarih, Sanat ve Kultur Arastirma Merkezi (IRCICA) Genel Direktoru / Turkiye 

Dog. Dr. Mustafa Kagar 

istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanh imparatorlugu'nun sinirlan igerisinde alti asirhk tarihi boyunca meydana gelen bilim 
hareketlerinin, kendine has bir gelisme gizgisi takip ettigi gorulmektedir. Bu gizgi, Osmanh 
imparatorlugu sinirlan disinda kalan diger islam toplumlar ile tarihT miras ve gelenek bakimindan 
birgok musterek unsura sahip olmakla beraber, cograff konumu, devlet idaresi ve toplumun dinamizmi 
agisindan bazi yonleri ile farkhhklara sahiptir. Boylece Osmanh bilimi, kaynagi bakimindan onun 
disinda kalan islam dunyasi ile mustereklik iginde olmakla birlikte gegirdigi gelismeler bakimindan 
oncij vasfmi tasir. Baslangigta kendisinden daha eski islam devletlerinin birikiminden etkilenerek 
olusan Osmanh bilimi, gok gegmeden eski bilim ve kultur merkezlerini etkileyecek ve onlara ornek 
olacak bir noktaya ulasmistir. Diger taraftan, XVII. yuzyildan itibaren Bati biliminin etkilerinin Osmanli 
dunyasinda tedricen gorulmeye baslamis olmasi ve Osmanhlar kanahyla diger islam ulkelerini 
etkilemeye baslamasi bu oncij karakterini vurgulamistir. Bu gelismeler, islam dunyasini bir butun 
olarak temsil eden, Osmanh'yi islam ile modern Bati arasinda kendine has bir sentez olusturma 
noktasina goturmustur. 

Osmanh kultur hayatindaki buyuk degismeler, genis bir zaman dilimi igerisinde gergeklesmistir. 
Bu yuzden Osmanh tarihindeki koklu degismeleri belirli olaylara baglamak veya belli bir tarihten 
itibaren baslatmak zordur. Genellikle "eski ve yeni" bir arada ve birbirine paralel olarak uygulanmistir. 
Bu makalede, bir yandan Osmanh oncesi islam bilim gelenegine ve daha ziyade Selguklulann 
mirasina dayanan, ancak imparatorlugun dismdan yapilan katkilarla da gelisen, klasik Osmanli bilim 
geleneginin olusmasi ve gelismesine kisaca temas edilecektir. Osmanli tarihinin bu yonu analitik 
olarak ana hatlanyla ortaya konmaya gahsilacaktir. Bu bashk altinda imparatorlugun Asya ve 
Avrupa'daki topraklannda yasayan Hiristiyan mezheplerine mensup Rum, Ermeni, Bulgar, Sirp, 

277 



Macar ve Romenler gibi degisik kavimler ile Yahudilerin olusturdugu gayrimuslim nufusun Turkge, 
Arapga ve Farsga dilleri dismda yazmis olduklan eserler ve bu degisik dil ve din muhitlerinde yapilan 
ilmT faaliyetler yer almamaktadir. Cunku bu sahada simdiye kadar yapilan gahsmalar, bu unsurlann 
genel gergeve igine yerlestirilmesini saglayacak yogunluga ulasmadigi gorulur. Suphesiz ki 
Osmanlilardaki ilmT faaliyetler ile ilgili genel ve kapsayici degerlendirmelerin, fazla dikkati gekmeyen 
ve uzerinde layik oldugu olgude durulmayan bu yonlerinin de ele almmasiyla daha mukemmel hale 
gelecegi muhakkaktir.1 

A. Osmanh Devleti'nin Kurulusu-Yeni Bir Kultur ve ilim Muhitinin Ortaya Cikisi 

Osmanli Beyligi'nin kuruldugu XIII. ytizyilin sonu ve XIV. yuzyilin ilk yansi Anadolu'da siyasT ve 
sosyal hayatin karmasik ve galkantih bir devrini teskil etmektedir. Mogol istilasi ve Anadolu Selguklu 
Devleti'nin ig ve dis siyasetindeki zayiflama ve bagimsizhgim kaybetmesi gesitli bolgelerde yeni yeni 
bagimsiz Turk beylikleri kurulmasina sebep olmustur. Osmanh beyligi de diger Anadolu Selguklu 
beylikleri gibi tipik patrimonial bir devlet olarak ortaya gikmis ve kurucusunun adini alarak Bati 
Anadolu'da Sogut kasabasi yakinlannda 1299 tarihinde kurulmustur. Cok kansik bir etnik yapiya 
sahip olan "ug" cemiyetleri gibi Osmanlilar da hareket kabiliyeti buyuk gogebelerle merkezden kagan 
siyasi muhalifler, Rafiziler ve maceracilar gibi degisik unsurlardan meydana gelmistir.2 

XIII. ve XIV. yuzyillarda siyasT istikrarsizhga ragmen Selguklulardan beri devam eden 
Anadolu'daki kultur ve fikir hayatinm canliligina dikkat gekmek gerekir. Anadolu Beyliklerinin 
hukumdarlan ilim adamlanna gosterdikleri ilgi ve her turlu fikir hareketlerine karsi hosgoruleri sehirleri 
birer ilim merkezi haline getirmekte ve diger islam ulkelerinden alim ve mutefekkirleri kendilerine 
gekmekteydi. ibn-i Batuta, Anadolu'daki seyahati sirasinda ziyaret ettigi hemen her beylikte ilme 
verilen kiymetten ve ilim adamlanna gosterilen hurmetten sikga bahsetmistir. Buralardan gelen alimler 
ve muderrisler Osmanh devlet teskilatlanmasini ve bilim geleneginin olusmasini saglamislardir. 

1. ilim Geleneginin Olusmasi 

Osmanli Devleti'nin ilk yapilanmasinda gorev alan vezirler ve yoneticiler genellikle alimler 
arasindan segilmistir. Yine Osmanli Devleti'ne gelen Musluman alimler, toplumun sosyal ve 
entelektuel ihtiyaglan igin din, hukuk, astronomi, matematik, tip ve diger konulardaki ilk eserleri 
vermislerdir. Diger bir ifadeyle Osmanh ilim gelenegi, donemin en ileri kultur merkezlerinden olan iran, 
Misir, Suriye, Irak ve Turkistan'da egitim gormus ve Osmanh topraklanna gelmis olan bilim adamlan 
vasitasiyla sekil bulmustur. Osmanh toplumu, kurulus ve olusma safhasindaki kir kulturunden, devlet 
buyudukge yuksek medeniyet kulturune dogru tedrici olarak gelisen bir yapi kazanmasiyla aydinlar 
grubunu teskil eden alimlerin etki ve yeri artmistir.3 

Osmanhlann XIV. yuzyildan itibaren Anadolu'dan Rumeli'ne gegerek guney-dogu Avrupa 
iglerine dogru fetihler yapmalan, yeni bir kultur mozaigi olusturdugu gibi islam kultur ve ilim 
geleneklerinin yeni cografyaya yayilmasini saglamis ve boylece islam medeniyetinin eski 

278 



merkezlerinin yam sira Bursa, Edirne, istanbul, Uskup ve Saraybosna gibi yeni kultur ve bilim 
merkezleri ortaya gikmistir. XX. yuzyilin basma kadar genis topraklann hakimi olan Osmanhnin kultur 
ve bilim gelenegi, gunumuz Turkiye'sinin ve birgok Orta-Dogu, Kuzey Afrika ve Balkan ulkesinin 
kulturel kimliginin temelini ve bilim mirasinin kaynagini olusturmustur. 

Osmanli alimleri, zaman zaman din, hukuk ve adaletle ilgili devlet hizmeti olarak kurulan 
mahkeme ve benzeri muesseselerde gorev almakla beraber ulema gevresi esas itibanyla 
medreselerde olusmustur. Medreseler, XII. yuzyildan itibaren butun islam devletlerinde oldugu gibi 
Selguklulann bir devami kabul edilen Osmanhlarda da din, kultur ve bilim faaliyetlerinin kaynagini 
olusturan bir kurum olarak gorulebilir. Ancak Osmanli dunyasinda medreselerin bu temel fonksiyonu 
yaninda degisik etnik menselerden gelen Musluman halklar mozaiginin kultur birligini ve ortak dunya 
gorusune sahip olmasini saglayan bir kurum olarak ayni zamanda fertler arasinda sagladigi egitim 
esitligi ile toplumdaki degisik tabakalar arasinda hareketliligi kolaylastiran sosyal bir fonksiyona da 
sahip olmustur. Boylece Osmanli medreseleri, ayni fikrT temele oturan kamu hayatinm bir pargasi 
olarak, zihniyet bakimindan dint muessesenin gudumunde, yapisi agisindan vakif sisteminin iginde, 
mail yonden ise muhtar bir kurulus olup hizmetini devletin denetiminde yuzyillar boyu surdurmustur. 

Diger taraftan AhT tekke ve zaviyeleri, Osmanhnin kurulus, yayilma ve iskan politikasi 
gergevesinde donemin hukumdarlanndan himaye ve tesvik gorerek buyuk imkanlara sahip 
olmuslardir. Din? ve mistik karaktere sahip bu teskilatlar (tekkeler), ayni zamanda Osmanhlarda egitim 
faaliyetlerinin basladigi ilk mekanlar olmustur ve bunlann birgogu daha sonralan medrese haline 
d6nusmustur.4 

Osmanhlarda formel egitim, medreselerde yapilmistir. ilk Osmanli medresesi, iznik'in fethinden 
hemen sonra Orhan GazT tarafindan, iznik'te (1331) kurulmustur. Orhan Bey, iznik'i fethettikten sonra 
buradaki bir kiliseyi camiye ve bir manastin da medreseye donusturmustur. Bu medresesinin 
masraflanm karsilayabilecek kadar vakiflan bagladiktan sonra muderrisligine ve mutevelliligine de 
donemin en meshur alimlerinden Mevlana Davud el-Kaysen'yi (o. 1350)tayin etmistir.5 

Osmanli Devleti'nde ilk muderrislik gorevini ustlenen, bilim ve kultur hayatm ilk onemli 
simalanndan birisi olan Davud-i KayserT'nin iznik'e gelis sebebi ve Orhan Bey medresesine nasil 
muderris oldugu hala cevap bekleyen sorular olmakla birlikte, bu ilk medrese ve muderrisinin Osmanli 
bilim ve egitim geleneginin olusmasindaki rolu muhakkak buyuktur. 

Davud-i KayserT, Anadolu'da dogup ilk tahsilini akIT ve nakIT ilimlerde Kayseri'de tamamladiktan 
sonra, dint ilimlerde ihtisas igin Misir'a gitmis ve buradaki alimlerinden (kirn olduklan belli degil) ders 
gordukten sonra, yine o donemin teamullerine uygun olarak ilmT seyahatlerine devam etmistir. Davud- 
i KayserT'nin Kemaleddin Abdurrezzak el-KasanT (61. 1329) ile iran'da gorustugu, Anadolu'da ise 
Konya, Aksaray ve Bursa gibi sehirlere seyahat ettigi bilinmektedir.6 



279 



Tenkit edici ve sistemlestirici bir zihniyete sahip olan Davud-i Kayseri, Nihayetu'l-Beyan ft 
Dirayeti'z-Zaman adli felsefeyle ilgili eserinde zamani "oncelik ve sonraliga gore hareketin sayisi" 
olarak agiklayan Aristo'yu ve zamani "varhgin sayisi ve muddeti" olarak tarif eden Ebu'l-Berekat el- 
BagdadT'yi tenkit etmistir. Davud-i KayserT'ye gore zaman, varhklardaki olgulann birbiriyle olan iliskisi 
ve bu iliskinin muddeti ve olgusudijr. Bu sekilde yeni bir zaman felsefesi gelistirmeyi deneyen Davud-i 
KayserT igin fizikT zaman, riyazT bir zamandir; bu da varliklar arasindaki iliskinin muddetinin 
olgumudur. Ona gore fizikT zaman (aksam, sabah, gece ve gunduz, yil, ay ve gun dedigimiz 
zamanlama), gunes yuzeyinin konumu ve onun hareketinin dunya ufkuna gore olan durumuna bagli 
ampirik bir iliskidir.7 

ibnu'l-ArabT'nin tasavvuff dusunce yapisinm Osmanh dunyasinda ve otesinde yayilmasini ve 
anlasilmasim saglayan Matla' Hususu'l-Kelim ft MaanT Fususi'l-Hikem adli eseri ile de muderris ve 
dusunijr olarak Osmanh medreselerinin tesekkulunde ve Osmanh dusunce yapisinm sekillenmesinde 
etkili olmustur. Bu etki, vefatindan sonra da surmustur. Davud-i KayserT'nin vefatiyla gagdasi olan ve 
fikih, usul, kelam, felsefe ve mantik gibi akIT ilimlerde devrin otoritesi sayilan Siraceddin el-UrmevT'nin 
talebesi olan Taceddin GeredevT (Kurd?) iznik Medresesi'nin muderrisi olmustur. Onun vefatindan 
sonra bu goreve Maveraunnehir'de tahsil gormus olan Afyonkarahisarh Kara Hoca olarak da bilinen 
Alaeddin AN b. Omer (Alaeddin Esved) (1397) getirilmistir. Gerek Davud-i KayserT ve gerekse onun 
halefleri olan bu iki alim, daha gok fikih ve felsefe ile ilgili eserler vermislerdir. 

Osmanhlarda kurulus safhasi diyebilecegimiz bu donemde daha ziyade dusunce yapisi 
saglamlastiran kelamT-felsefT, tasavvufT ve dint konularda eserlerin verilmis oldugunu goruyoruz. 
Osmanh kultur muhitinde akIT ilimlerde ilk eserler, XV. asnn baslanndan itibaren gorulmektedir. 
Osmanh alimleri kurulusundan yaklasik bir asir sonra riyazT ve tabiT bilimlerde elsine-i selasede 
(Turkge, Arapga ve Farsga), eserler vermeye baslamistir.8 

Kadizade-i RumT, §erhu Eskali't-Te'sis adli eserinin mukaddimesinde, "kainatin yaradihsini ve 
sirlanni dusunen filozoflann, dint meselelerde fetva veren fakihlerin, devlet islerini yuruten memurlann 
ve yargi islerine bakan kadilann geometri bilmelerinin geregi" uzerinde durmakta ve boylece felsefT, 
dunyevT ve uhrevT islerde riyazi ve tabii bilimlerin luzumuna isaret etmektedir. Kadizade'nin yukanda 
belirtilen bilim anlayisi, Osmanh alimlerinin temel dusuncelerini olusturmakta ve bu anlayis 
modernlesme donemine kadarki klasik Osmanh biliminin karakterini yansitmaktadir. Bundan dolayi 
Avrupa'da "bilim ve teknoloji vasitasiyla insanin tabiati hakimiyeti altina almasi" seklinde gelisen Bati 
dusuncesinin Osmanh kultur muhitine intikal etmeye baslamasiyla bu yeni anlayisin Osmanh bilim 
adamlan tarafindan yadirganmis oldugunu tahmin etmek zor degildir. 

2. Osmanh Biliminin Kaynaklan ve ilk Eserler 

Baslangigta gerek Osmanh gerekse onun disinda Anadolu Turk hakimiyetinin oldugu yerlerde 
egitim ve bilim literaturu, genellikle, islam medeniyetinin temel dili olan Arapga yazilmistir. Bunun 
yaninda XIV. ve XV. yuzyillardan itibaren Arapga ve Farsga eserler Turkge'ye tercume edilmeye 

280 



baslamis ve boylece aktif bir tercume hareketi dogmustur. Bu hareket, gok iyi Arapga bilmeyen 
zamanin idarecilerinin destegi ve tercume edilen eserleri okuma firsatini elde eden daha genis bir 
okuyucu kitlesinin olusmasimn verdigi sevk ile yayilmis, islam biliminin (matematik, astronomi, tip, 
eczacihk, cografya konusundaki metinler ile ansiklopedik kilavuzlar, ruya tabirleri, muzik ve sozlukler) 
her konusunda basit ve anlasihr bir Turkge'yle tercumeler yapilmis ve islam kulturu halk arasinda 
yayilma imkani bulmustur. Bunun yaninda orijinal eserler deyazilmistir. 

Buyuk gogunlugu ders kitabi olan telif ve tercume eserler ile kugumsenmeyecek olgudeki orijinal 
gahsmalardan meydana gelen klasik donem bilim literaturunun kaynaklannin, sirasiyla astronomi 
matematik, cografya ve tip sahalanndaki eserleri ele ahnacaktir. Osmanh muderrislerinin umumiyetle 
iyi bildigi "elsine-i selase" denilen ug dilde yani Arapga, Turkge ve kuguk bir kismi Farsga dillerinde 
hazirlanmis olan bu eserlerin gok azi incelenmistir.9 

Astronomi konusunda ilk sirada ele alacagimiz eser, XIV. yuzyil sonu veya XV. yuzyil basmda 
yazilmis olan Ahmed-i DaT'nin Muhtasar ft llmi't-TencTm ve Ma'arifeti't-TakvTm (Tercume-i ST Fasl) 
adh Turkge tercumesidir. Bu eser, Nasireddin-i TusT'nin Si Fasl adli meshur astronomi kitabinm 
muhtasar bir tercumesidir. Osmanhlarda konusundaki ilk Turkge tercume olmasi ve astronomi 
terimlerinin Turkge karsiliklanni ihtiva etmesi eserin onemini belirlemektedir. Osmanh astronomlarimn 
uzun yillar kullandiklan bu Turkge terimler, Osmanh bilim dilinin olusmasinda da bilinen ilk ornegini 
teskil etmistir. Eserin muhteviyati da ayni sekilde Osmanh Astronomi geleneginin olusmasinda oncu 
olmustur. Soz konusu eser, "cumel hesabi (Ebced) " ile baslamaktadir ve sirasiyla haftanin gunleri, 
Arab? aylar, RumT tarih aylann adlari ve kagar gun olduklan, FarisT tarih ve aylannin adlan, Selguklu 
Sultani Meliksah tarihi, gezegenler, takvim yildizlan, Gunes ve Ay'in enlemi ve bunlann astroloji ile 
ilgili tanimlanndan olusmaktadir. Ahmed-i Dai eserini herhangi bir sahsa ithaf etmemistir. Eserin 
hazirlanis gayesi, giris kisminda "...bu risale'nin mutercimi bende-i sa'T Ahmed-i Da'T.... eydir Risale-i 
ST Fasl kirn efdalu'l-hukemai'l-muteahhinn Hoca NasTr-i TusT tabe serahu ma'arifet-i takvTmde 
duzmustur bazi mubtedTlere muskil oldugu igin Turk diline tercume eyledik ve heyete ve zice taalluk 
yerlerinin eskalini tasvTr eyledik ta mutala'a kilanlann fehmine karib olup faide tutmak asan ola..." 
seklinde agiklamaktadir.10 Osmanhlardaki bu ilk astronomi eseri, takvim hazirlama, yaninda teorik 
astronomi ve astroloji konulanni da ihtiva etmektedir. Bu eserin telifinden hemen sonra Osmanh 
dunyasinda istinsah edilmeye baslanan astronomi kitaplan teorik astronomi konusunun 
yayginlasmasina yol agmistir. 

Bursah Kadizade-i Rumi, (61. 1440 civan) Osmanh bilim gelenegi ve literaturunun gelismesinde 
buyuk katkilan olmus Osmanh alimlerindendir. ilk eserini ilmT kariyerine basladigi Anadolu'da yazan 
Kadizade, daha sonra Semerkand'a yerlesmistir. Eserleri arasinda Muhammed b. Musa b. Omer el- 
CagminT' el-Harezmi'nin (1221?) el-Mulahhas fi'l Hey'e adh astronomi kitabina yaptigi §erhu 
Mulahhas fi'l-Hey'e adh Arapga serhi Osmanh'daki ilk mustakil teorik astronomi eserini 
olusturmaktadir. Bir mukaddime ve iki makaleden mutesekkil eserin birinci makalesi "eflak" bashgini 
tasimakta ve bes alt bolumden olusmaktadir. Bu makalenin bolumleri, "Heyetu'l-eflak, Harekatu'l- 

281 



eflak, Devairu'l-eflak, Kusiyyu'l-eflak ve Kevakibu'l-Sabite" hakkindadir. FT Beyani'l-heyeti'l-arz 
bashgim tasiyan ikinci makale "Arza dair (tul, arz ve iklimler); ekvator, esya-yi mufrede" olarak ug 
bashk altinda toplanmistir.1 1 

§erhu Mulahhas fi'l-Hey'e'nin Osmanh medreselerinde astronomi tahsil etmek isteyen ogrenciler 
igin temel ders kitabi oldugu anlasilmaktadir. Gunumuze ulasan 313 adet nushasi ile Osmanlilarda en 
mutedavil eser olma ozelligi yaninda bu eser ayni zamanda Osmanh alimleri (12 kisi) tarafindan 
hakkinda en gok inceleme (serh, hasiye, hamise ve tercume seklinde) yapilan eser olma ozelligine 
sahiptir. Eserin nushalarimn istinsah kayitlanna bakildiginda, bunlann sirf Osmanh dunyasinda degil, 
iran, Orta Asya, Hindistan ve Fas gibi Osmanh devleti idaresi disinda kalan diger islam ulkelerinin 
medreselerinde de okutulmus oldugu anlasilmaktadir. XV. yuzyildan XX. yuzyila kadar uzanan 
gunumuze ulasan istinsah kayitlan incelendiginde, bu eserin hemen hemen bes asir boyunca 
Osmanh ve genel olarak islam dunyasinda temel ders kitabi oldugu gorulmektedir.12 

Kadizade, Osmanh Bursa sehrinden TimurTlerin baskenti olan Semerkand'a gidip yerlesince 
Ulug Bey (6. 1449) tarafindan burada kurulmus olan Semerkand Medresesi'nin ve Rasathanesi'nin 
basina getirilmistir. Farsga yazilan meshur Ulug Bey ZTci'nin (ZTc-i GurganT veya ZTc-i HakanT) 
hazirlanmasina buyuk katkida bulunmustur.13 Kadizade'nin uygulamah astronomi konusunda da 
Risale ft istihrac-i Hatt-i Nisf al-Nahar ve Semt al-Kibla adh bir eseri bulunmaktadir.14 

Kadizade'nin §erhu'l-Mulahhas fi'l-Hey'e'sinden sonra Osmanlilarda en gok islenen ikinci teorik 
astronomi eseri AN Kusgu'nun (1474) al-Fathiya fT'l-Hay'a'sidir. Eser 1458 yihnda Farsga telif edilmis 
Risale der Mm-i Hey'e'nin 11 Agustos 1473 tarihinde bazi kuguk degisikliklerle yapilan Arapga 
versiyonudur.15 islam heye't geleneginin orneklerinden biri olan bu eser, Nasireddin TusT'nin Tezkire 
ft ilmi'l-Hey'e'sinden buyuk olgude etkilenmistir. el-Fethiye, giriste geometriye ve tabiiyata (fizik ve 
metafizik) ait temel bilgiler ile baslamaktadir. "Gok cisimlerinin heyeti" bashkh birinci makalesinde 
sirasiyla feleklerin sayilan ve siralanislan, buyuk ve kuguk dairelerin (feleklerin) adlan; dokuzuncu ve 
sekizinci felegin heyeti ve hareketi; yedi gezegenin felekleri ve heyeti, gezegenlerin feleklerinin 
hareketleri; gezegenlere anz olan haller (tulda, arzda, tulda ve arzda) gezegenlerin vaziyetleri gibi 
konular ele ahnmistir. Eserin ikinci makalesi, heye't-i arz hakkindadir. Bu makalede ise heyet-i arz; 
hatt-i ustuva (Ekvator) Afak-i maile; afak-i mailenin ozellikleri; arzlari 90 derece olan bolgelerin 
ozellikleri; metal'i-i burug; derecat-i memer-i safak ve gurup (bir yildizin dogus veya batis noktalannm 
meridyen duzlemi uzerinde yaptigi agi); tarih, yil ve ay; golgeler ve son olarak da meridyenler ve 
kiblenin yonu konulan ele ahnmistir. 

Eserin uguncu makalesinde ise Farsga versiyonunda olmayip sadece el-Fethiye'de bulunan 
ebat ve gok cisimlerinin olgumleri konusuna aynlmis ve TusT'nin Tezkiresi'ndeki gibi alti bashk altinda 
incelenmistir. Bunlar: yer mesahasi; Ay'in boyutunun olgulmesi; Ay'm yangapinin ve gunesten 
uzakhginin olgumu; gunes ve Ay'in yangaplannin olgumu; Gunes ve diger "sufliyTn" gezegenlerin 
kalan boyutlan; ve son olarak da "ulviym" ve sabit gezegenlerin boyutlannm olgulmesi 
konusundadir.16 AN Kusgu'nun bu eseri Sinaneddin Yusuf (v. 1506) ve Mirim Celebi (v. 1525) 

282 



tarafindan serh edilirken, SeydT AN Reis ve Seyyid AN Pasa tarafindan birincisi onaltinci yuzyilda 
ikincisi ise ondokuzuncu yuzyilda olmak uzere iki defa da Turkge'ye tercume edilmistir. Bu 
tercumelerden ikincisi Mir'at-i Alem adiyla 1823'te istanbul'da basilmistir. 

Osmanhlardan once telif edilen ancak Osmanhlar doneminde en gok islenen teorik eserler 
arasinda sirasiyla Nasireddin al-TusT'nin al-Tazkira al-Nasiriyya17 ve Tahrir al-MacestT; Kutbiddin-i 
SirazT'nin al-Tuhfat al Sahiyya ve Nihayetu'l-idrak'i ve son olarak da Giyaseddin Cemsid al-KasT'nin 
Sullam al-Sama'sini zikredebiliriz.18 Osmanli biliminin gelisme donemdeki diger astronomi kitaplan 
arasinda, Qelebi Sultan I. Mehmed devri tabip ve astronomlanndan olan Abdulvahab b. Cemaleddin 
b. Yusuf el MardanT'nin (1421'de sag) Arapga yazmis oldugu Ay'in dogusu ve menzilleri ile ilgili 
Urcuze fi Menazili'l Kamer ve'l-Tuluiha ft KQ Hi Asr ve onemli yildizlann hareketlerinden bahseden 
Mazume fi Silk el-Nucum adli didaktik eserleri sayilabilir. 

XVI. Osmanli klasik bilim hayatimn zirvesini olusturur. Bu devirde de astronomi gelisme 
kaydeden bilimlerin basinda gelmektedir. Donemin unlu astronomu Takiyeddin el-Rasid ve kurmus 
oldugu istanbul Rasathanesi, Osmanli biliminin bir bakima da islam biliminin ulastigi zirveye isaret 
etmektedir. Meride bahsedecegimiz Takiyeddin el-Rasid (61.1585), optik, mekanik, matematik, 
trigonometri sahalannda gahsmis ve eser vermis olmasina ragmen, onun en onemli gahsmalan 
astronomi sahasindadir. 

Osmanhlar devrinde matematikgiler genellikle, bu ilmin pratikte kullammi fazla olan hisab dah ile 
alan ve hacim olgulerini hesaplamaya yarayan mesaha konulannda eserler yazmislardir. Buna 
ragmen hesap kitaplannin gogunun sonunda cebirve gozumu gug problemlerden bahseden bolumler 
de yer ahr. 

Matematik sahasinda ilk teorik eserleri yine Kadizade-i RumT ile baslatabiliriz.19 Onun 
Semseddin SemerkandT'nin geometri konusundaki Eskalu't-Te'sis'ine yazdigi Tuhfat al-Ra'is §arhu 
Askal al-Ta'sis adli kitabi, Konusunda Osmanhlarda en yaygin olanidir. Matematik alaninda yazdigi 
en onemli eserlerden biri de Risale ft istihraci Ceybi Derece Vahide bi Amalin Muessetin ala Kavaidin 
Hisabiye ve Hendesiye ala Tarikati Giyaseddin el-KasT adli risalesidir. Eser, adindan anlasilacagi 
uzere Cemsid el KasT'nin bir derecelik yayin sinusunun hesaplanmasi igin gelistirdigi cebir yontemi 
hakkinda bir agiklamadir. Kadizade'nin Semerkand'da yetistirdigi talebeleri olan AN Kusgu (6.1474) ve 
Fethullah SirvanT (6.1486) gibi bilim adamlan, Turkistan'dan Osmanli ulkesine gelerek Osmanli 
biliminin gelismesine onemli katkida bulunmuslardir.20 

Osmanli Medreselerinde aritmetik alaninda genellikle "muhtasar-mufid" denilen orta 
buyuklukteki kitaplar okutulmustur. AN Kusgu'nun el-Muhammediye'sine kadar Osmanli 
medreselerinde ibnu'l-Haim, Nizamuddin el-Nisabun, Kemaleddin FarisT ve daha baska 
matematikgilerin kitaplan okutulmustur. Osmanli alimleri en gok AN Kusgu'nun el-Muhammediye'si ile 
Bahaeddin el Amili'nin Hulasat al-Hisabiye'sini kullanmislardir.21 



283 



Tip konusunda ise ilk olarak olusum doneminde Osmanli biliminin diger bir kaynagini teskil 
eden Misir'da yetisen unlu Osmanli tabibi Haci Pasa'nin (Celaleddin Hizir) (6.1417) ve Kitabu't-TeshTI 
Fi't-Tib adinda bir Turkge tip kitabi ile Sifa al Askam ve Dava al-Alam ve Kitab al-Talim fi'l-Tib 
adlannda iki Arapga eserinden bahsedebiliriz. Bunlardan baska gok sayida Turkge ve Arapga eseri 
bulunan Haci Pasa, Osmanli tip biliminin gelismesine onemli katkilar yapmistir. 

Tip konusunda ikinci olarak, Serefeddin Sabuncuoglu'nun (6.1468 civan) yazdigi eserlerin 
Osmanli tip literaturunun gelismesinde onemli biryeri vardir. Onun Cerrahiyyetu'l-Haniyye adindaki ilk 
Turkge cerrahT eseri, Enduluslu bilim adami Ebu'l Kasim ZahravT'nin (61. 1013) el-Tasrif adli genel tip 
kitabinin cerrahT kisminm tercumesi ile kendi yazdigi ug bolumu ihtiva etmektedir. Tercumede eserin 
ashnda oldugu gibi cerrahT aletler resmedilmistir. Eser, klasik islam tip bilgilerine ilaveten yazann 
kendi tecrubeleri yaninda, Turk-Mogol ve Uzak Dogu tibbinin etkilerini tasimaktadir. Sabuncuoglu'nun 
etkisi, ozellikle onun talebesi Giyas b. Muhammed isfahanT vasitasiyla Osmanli sinirlannin dismda ve 
ozellikle SafevT iran'da gorulmustur. Bu eserin dunya tip tarihinde buyuk sohrete ulasmasina yol agan 
en onemli ozelligi cerrahT mudahaleleri minyaturlerle tespit etmesidir.22 

Osmanlilarda cografyacilik gelenegi, XIX. yuzyila kadar biri medreseden yetisen alimlerin temsil 
ettigi Dogu tarzi cografya ekolu ve digeri denizcilerin veya medrese gevresi dismda kalan kisilerin 
temsil ettigi Bati Avrupa'daki kartografyaya ve cografT kesiflere dayanan ekollerden olusmaktadir. Bu 
iki ekol birarada varhgini surdurmustur. Medresenin ders programinda cografya bulunmadigi halde, 
birgok medrese mensubu cografya ile ilgilenmistir. Medreselilerin cografya konusundaki eserlerini iki 
grupta toplamak mumkundur. Bunlardan birincisi; islam cografya gelenegine dayanan ve onun 
devami olan eserlerdir. Hellenistik bilim mirasindan etkilenen islamT ilmT cografya geleneginin bu 
donemdeki en onemli ornegi Fatih'in Trabzonlu Amirutzes (61. 1475) ile oglu Mehmed'e tercume 
ettirdigi Batlamyus cografyasi'dir. Klasik islam cografyacilan tarzinda eser yazan Osmanli alimleri 
arasinda Sipahizade'nin (61. 1589) Avzah al-Masalik'i ile Asik Muhammed b. Omer'in (61. 1613) 
Menazir al-Avalim adli eserler ornek olarak zikredilebilir. Bu tur eser yazanlar, derledikleri eski 
malzemeye kendi zamanlanna ait bilgileri ilave etmislerdir. Osmanlilarda cografya ile ilgili eserler, 
genellikle medrese mensuplan tarafindan verilmistir. Bu gevre cografyacilan, gok sayida Menzilname 
kitabi da hazirlamislardir. Bunlar istanbul, Misir ve Sam'dan Mekke'ye giden Hac yollannin mil ya da 
saat hesabiyla uzunlugunu ve yol etrafindaki yerlesim bolgelerinin evsafini mumkun mertebe anlatan 
eserlerdir. Bunlar arasinda Semsuddin Muhammed (16. yuzyil) Menazil al-Harameyn'i; Kayit el- 
DavudT'nin (61. 1534) Menazil al-Hac adindaki eseri ve XVIII. yuzyilda yasamis olan Muhammed Edib 
b. Muhammed Dervis'in Behcet el-Menazil'i bu konuda dikkati geken eserlerdir. 

Menzilnamelerin bir miktari ise askerT maksatla yazilmistir. Bu tarz eserlerin en basinda 
Matrakgi Nasuh'un Turkge yazmis oldugu Beyan-i Menazil-i Sefer-i Irakeyn adli eseri gelmektedir. Bu 
eser, Osmanli cografyacihginda tavsifT cografyanin en iyi orneklerinden birisi olup minyaturleriyle de 
mustesna bir ehemmiyeti bulunmaktadir.23 



284 



Osmanli cografyacihginda ikinci tur ise; ilmT bir kaygidan gok, edebT bir yaklasimla, eglendirici, 
yan efsanevT tarzda yazilan kozmografya, cografya, botanik ve zooloji kansimi Acaibu'l-Mahlukat tarzi 
eserlerin serbest tercumelerinden olusmaktadir. Bunlar Zakariyya al-KazvinT'nin Acaib al-Mahlukat'i 
ile ibn al-VardT'nin Haridat al-Acaib'nin serbest tercumelerine, diger islam cografya kitaplanndan 
ahnan pasajlann ve mutercimlerin kendi zamanlanna dair bazi bilgilerin ilaveleriyle meydana getirilmis 
Turkge eserlerdir. Osmanli doneminde bu turden 12 kadar eser tespit edilmistir. Bunlann ilk ikisi Ali b. 
Abdurrahman (61.1398) ile Ahmed Bican (1453'te sag)'in ayni adi tasiyan Tercume-i Acaib al- 
Mahlukat'landir.24 

Osmanli imparatorlugu'nun ayni zamanda bir Avrupa ulkesi olmasi ve Bati Avrupa ulkeleriyle 
hem-hudut olmasi, Osmanhlarin Bati bilim ve teknolojisi karsisindaki tutumlannda guglu bir 
imparatorlugun kendi dunyasi ve nufuz alani disindaki gelismeler karsisinda takindigi segici tavir 
seklinde yorumlanir. ilk asirlannda Osmanhlarin surekli genisleyen sinirlan, Akdeniz'in kontrolunu ele 
gegirmeleri, Kizildeniz, Karadeniz ve Hint Okyanusu'nda gergeklestirdikleri deniz seferleri, onlarm 
yeni cografya bilgilerine ihtiyag duymalanna sebep olmustur. Klasik islam cografya eserleri ve 
Avrupa'daki gagdas literatur bu konuda kaynak olmustur. Aynca Osmanli cografyacilan, sahsT 
gozlemlerini ilave ettikleri orijinal gahsmalar da ortaya koymuslardir. "Yenilesme donemi Osmanli 
Bilimi" makalemizde deginildigi gibi: XVI. asirda, Osmanli haritacihgi buyuk sahsiyetlerinden Piri 
Reis'in iki adet dunya haritasi ve Kitab-i Bahriye'si; Seydi Ali Reis'in (6.1562) Muhit ve Muhammed b. 
Emir el-SuudT el-NiksarT'nin (6.1591) Tarih-i Hind-i Garbi adh eserleri, Osmanlilan Bati'daki cografT 
kesiflerden haberdar etmislerdir.25 

XVII. yuzyilda ise Katip Qelebi (6. 1657), Mercator ve A. S. Hondio'nun Atlas Minor adh eserini 
Levamiu'n-Nur fi Zulmeti Atlas Minor adiyla tercume etmistir. Katip Celebi'nin Bati ve Dogu 
kaynaklanndan yararlanarak kaleme aldigi Cihannuma adh eseri ise Osmanli cografyasi ve kultur 
tarihi bakimindan kiymetli bir eserdir. Osmanli kulturunu ve genel olarak islam kulturunu bibliyografik, 
biyografik ve tarihT kaynak eserleri ile zenginlestiren ve Avrupah yazarlann tarihe ait bazi eserlerini 
Turkge'ye tercume eden Katip Qelebi, Cihannuma kitabiyla da kendisinden sonra gelen Osmanli 
alimleri uzerinde buyuk bir etki birakmistir. Piri Reis'le ciddi sekilde baslayan Osmanli cografyacihgi 
Cihannuma ile gelismis ve bu akim kesintisiz olarak XIX. yuzyila kadar devam etmistir. 

Osmanli cografyacilannm hem Bati hem de Dogu'ya ait bilgileri elde etmeleri ve o donemde 
Avrupa'da ise Dogu dunyasina ait haritalann mevcut olmamasi bu konuda Osmanhlar'in tahmin 
edilegelenden daha ileri bir seviyede olduklanni gostermektedir. Haritacihk, Osmanhlarda bir meslek 
halinde teskilatlanmistir. XVII. yuzyilda istanbul ve civannda sekiz is yerinde 15 kisinin haritacihk 
sanatiyla ugrastigi gorulmektedir. 

Evliya Qelebi, bu haritacilann birkag lisan ve ozellikle Latince'yi bildiklerini ve Avrupa cografya 
eserlerinden istifade ile deniz haritalan hazirlayarak denizcilere sattiklanni anlatmaktadir. Ozellikle 
"hukema-yi salifin* ilm-i hey'et telifatindan Atlas Minor ve Papa Monte (Mappa Mundi)26 gibi cografya 
eserlerinin kullamlmakta oldugunu belirtmektedir. Klasik donem Osmanli cografya literaturu hakkinda 

285 



bir diger degerlendirme XVII. yuzyilda istanbul'da bulunmus olan italyan asilzadesi Comte de Marsigli 
tarafindan yapilmistir. Marsigli, Osmanh haritalannin ustunlugunden bahsederken o gun igin 
Avrupa'da Turkiye, Arabistan, iran ve Turkistan haritalannin bulunmadigim ve bunlann elde 
edilebilmesi igin Turk cografya eserlerinin tercume edilmesi gerektigini belirtmektedir.27 

B. Osmanh Bilim Geleneginin Tekamulu 

1. Bilim Hayatindaki Yeni Gelismeler 

Kurulustan yaklasik 150 yil sonra 1453'te Fatih Sultan Mehmed tarafindan istanbul'un fethi, bu 
sehrin imparatorlugun baskenti olmasi ve islam kultur geleneginin guglenip yayginlasmasi yaninda 
ozellikle yeni fethedilen topraklardaki Hiristiyan toplumlann geleneklerinin biraraya gelmesi Osmanh 
kultur hayatimn zenginlesmesine yol agmistir. Fatih'in bir yandan Hocazade ve Alaeddin TusT gibi 
Osmanh alimlerini kendi ihtisas sahalannda eser yazmalan igin tesvik etmesi ve onlardan Gazali'nin, 
Aristo gelenegine mensup filozoflann metafizik olaylara bakislanni tenkit eden Tahafutu'l Felasife'si 
ile ibni Rust'un ona yazdigi cevap "Tehafutu't-Tehafut'u karsilastirmalanni istemesi diger yandan 
mesela, Trabzonlu Rum alimi Georgios Amirutzes ve ogluna Batlamyus'un cografyasini Arapga'ya 
tercume ettirmesi ve bir dunya haritasi yaptirmasi bu kultur bulusmasina guzel bir ornektir. Diger 
taraftan Sultan Mehmed, gelismekte olan Avrupa Ronesans kulturu ile de ilgilenmistir. Daha sehzade 
iken 1445'de Manisa Sarayi'nda italyan humanist Ciriaco d'Ancona ve diger italyan alimlerden Roma 
ve Avrupa tarihi dersleri almistir. Gentile Bellini'ye resmini yaptiran Fatih, sarayin duvarlarmi 
Ronesans uslubu fresklerle susletmistir. Patrik Gennadious, Hiristiyan inancini anlatan itikadname'sini 
Fatih igin telif ettigi gibi, Francesco Berlinghieri Geographia, Roberto Valturio ise De re Militari 
(Verona 1492) adh eserini Fatih'e takdim etmek istemistir. Yaninda bulunmus olan humanistlerden G. 
Stefano Emiliano, olumunde Fatih'e mersiye yazmistir.28 

Fatih doneminin suphesiz en dikkate deger bilim adami, Semerkand geleneginin temsilcisi daha 
once ele aldigimiz, astronomi ve matematik konusunda on iki kitap yazmis olan, AN Kusgu adiyla 
anilan Muhammed b. Ali'dir. Dikkate deger bir diger sahsiyet, Sultan II. Beyazit devri (1481-1512) 
alimlerinden Molla Lutfu'dur. Onun bilimlerin tasnifi konusunda yazmis oldugu Mevzuatu'l-Ulum adh 
Arapga bir risalesi ve geometrideki kisaca Delos problemi olarak bilinen bir kupun iki katina 
gikanlmasi konusunda kismen Yunanca'dan tercume edilmis olan Tadif al-Mazbah adh bir eseri 
vardir. 

Ayni donemin meshur astronom ve matematikgilerinden biri de Kadizade ile AN Kusgu'nun 
torunu olan MTrim Celebi'dir (6.1525). Zic-i Ulug Bey'e yapmis oldugu serhle astronomiye dair 
risaleleriyle astronomi ve matematik sahalannda Osmanh bilim geleneginin gelismesine buyuk katkisi 
olmustur. 

Dedesi Hocazade ve Sinan Pasa gibi devrin buyuk alimlerinden akli ve nakli ilimleri okuyarak 
yetisen Mirim Qelebi, Gelibolu ve Bursa Manastir medreselerinde muderrislik yapmis, Matematik ve 

286 



astronomideki bilgisini takdir eden Sultan II. Beyazit, onu kedisine hoca olarak tayin etmistir. Sultan I. 
Selim zamaninda Anadolu kazaskerligi gorevinde de bulunmustur. Astronomi ve matematik 
sahalannda oldugu kadar edebiyat, tarih sahalannda da bilgili bir zat olan Mirim Celebi AN Kusgu'nun 
el-Fethiye'sini Sarh al-Fathiya fi'l-Hay'a adiyla serh etmistir. Mirim Celebi'nin diger eserleri arasinda 
Rub'-i muceyyeb ve kullamhsi hakkinda kaleme almis oldugu ve II. Beyazit'a sundugu Arapga Risalat 
al-Cayb al-Cami'a ve yine ayni konuda Farsga yazdigi Risala Fi'l Rub'-i Muceyyeb'i zikredilebilir. 
Aynca Rub'-i mukantarat, Rub'-i Sikaze, Usturlab gibi astronomi ve matematik aletleri ile ilgili risaleleri 
yaninda Gok kusaginin olusmasi ve mahiyeti hakkinda Arapga kaleme aldigi Risala Fi'l-Hale ve Kavsi 
Kuzah onemli bir eseridir.29 

XVI. asir boyunca Osmanh imparatorlugunun askeri, siyasi ve iktisadi sahalardaki ihtisami bilim 
sahasinda da kendini gostermistir. KanunT Sultan Suleyman devri ve sonrasmda bilhassa astronomi, 
tip, cografya ve matematik dallannda Osmanh alimlerinin buyuk gapta galismalan bulunmaktadir. 

KanunT Sultan Suleyman devrinde yasamis ve astronomi sahasinda yetismis buyuk Osmanh 
alimlerinden biri de suphesiz Mustafa b. AN el-Muvakkit (61. 1571)'tir. Yuzyilin baslannda istanbul'da 
dogan, uzun zaman Sultan I. Selim Camii muvakkitligini yapan AN el-Muvakkit, daha gok 
Muneccimbasi Mustafa Celebi diye meshur olmustur. Eserlerinin hemen hepsi astronomi ile ilgili olan 
AN el-Muvakkit, vakit tayini konusunda gogu Turkge ve birkagi da Arapga olan 24 adet eser 
hazirlamistir. Buna ilaveten alti kadar eser de kendisine izafe edilmektedir. ilk eseri, KanunT'nin 
sadrazami Makbul/Maktul ibrahim Pasa'ya ithaf ettigi ve kendi icadi olan "rub'-i afakT" adh aletin 
kullanisindan bahseden ve Turkge kaleme aldigi Ferah Fezadir. ikinci olarak 27 Arahk 1531'de 
tamamladigi ve Ayas Pasa'ya ithaf ettigi Hall-i Da'ire-i Muaddilu'l-Nehar adh ve istanbul enlemine 
gore ekinoks dairesinin hesaplanmasi ile ilgilidir. Rub'-i mukantarat ile ilgili eseri ise 1529'da telif 
edilmis ve Kifayetu'l-Vakt bT Ma'arifeti'd-Da'ir ve FazlihT ve's-Semt adini tasimaktadir. 117 nushasinm 
gunumuze kadar gelmis olmasindan bu eserin, gok elden ele dolasmis oldugu anlasilmaktadir. 

Arapga kaleme aldigi Risala fi'l-'Amal bi'l-Rub' al-Mucayyab ve Risala ft Ma'arifat al-Sa'at adh 
eserleri ile yine rub'-i muceyyeb, usturlab, zatu'l-kursu gibi astronomi aletleri ve daha gok vakit tayini 
ile ilgili gok sayida eseri bulunmaktadir.30 Eserleri hakkinda mustakil bir arastirma yapilmamis bu 
Osmanh astronomunun galismalan, onun halefi olarak muneccimbasihk gorevine getirilen donemin 
buyuk astronomlanndan Takiyeddin el-Rasid igin uygun bir zemin hazirlamasi agisindan da dikkate 
degerdir. 

Klasik donem Osmanhlarda bilimlerin tasnifi bir yonuyle bilimde branslasmanin boyutlanni ve 
ihtisas alanlannm zenginligini gosteren onemli bilgiler oldugu muhakkaktir. Bu konuda eser veren kisi 
donemin en onemli biyograflanndan biri olan Taskoprulu-zade Isameddin Ahmed b. Mustafa'dir (1495 
Bursa-1561 istanbul). Osmanh klasik donemin kultur ve bilim hayatini konu edinen Sakayiku'n- 
Nu'maniyye adh eserinde zikrettigi, dogrudan telif edilen veya oncekiler uzerine sonradan serh veya 
hasiye seklinde yazilan eserler analitik bir sekilde incelendiginde bu donemin ilmT hayatinin ozellikleri 
agik bir sekilde ortaya gikmaktadir. Buna gore zikredilen donemde Osmanh alimlerinin dogrudan telif 

287 



ettikleri eserlerin %25,7'sini akIT ilimler, %25,7'sini tarih-edebiyat-ahlak, %22,8'ini tefsir, %14,2'sini 
fikih, %8,5'ini tasavvuf ve %2,8'ini akaid eserleri olusturmaktadir. Osmanh oncesi donemde telif 
edilmis eserlere Osmanh alimlerinin yazdiklan serh, hasiye, talik veya tercumelerin ise %26,6'sini 
fikih, %20,8'ini akIT ilimler, %15,8'ini kelam, %13,5'ini tarih-edebiyat-ahlak, %9,5'ini akaid, %8,5'ini 
tefsir, %2,7'sini tasavvuf ve %2,2'sini hadis konusundaki eserler meydana getirmektedir.31 Bu 
degerler, Osmanh kultur ve bilim hayatinin ilk 250 yilhk donemine tekabul etmekte ve Osmanh 
alimlerinin ilgilerinin yogunluk kazandigi konulan agik bir sekilde sergilemektedir. Ayni zamanda 
Osmanh kultur ve bilim hayati hakkinda da bilgiler veren Taskoprulu-zade fikih, hadis, kelam, 
edebiyat ve tarih konulannda olmak uzere 20 eser vermistir. Taskoprulu-zade'nin bashca eseri, ilk on 
Osmanh padisahi doneminde yasamis olan Osmanh alimlerinden ve seyhlerinden bahseden bir 
biyografi kitabi olan §akayiku'n-Nu'maniyye fi ulema el-Devleti'l-Osmaniyye'dir. Taskoprulu-zade'nin 
bu eseri yaninda, Miftah el-Saade ve Misbah el-Siyade adh ilimlerin tasnifi konusundaki eserinde 350 
kadar ilim dah saymis ve bu dallara ait onemli eserleri ve muelliflerini tamtmistir.32 

2. istanbul Rasathanesi ve Takiyeddin El-Rasid 

Osmanh Devleti'nin yetistirdigi en buyuk astronom ve matematikgisi olan Takiyeddin el-Rasid, 4 
Ramazan 932/14 Haziran 1526 tarihinde §am'da dogdu.33 Basta babasi olmak uzere §am ve 
Misir'daki gesitli alimlerden akIT ve nakIT bilimleri tahsil etti. Matematik sahasindaki hocasi §ihabeddin 
el-GazzT'; astronomi sahasindaki hocasi ise muhtemelen Muhammed b. Ebu'l-Feth el-Suff'dir. 

Takiyeddin, tahsilini tamamladiktan sonra, kisa bir muddet §am'daki medreselerde muderrislik 
yapti. MiladT 1550 yih civannda babasi Maruf Efendi ile birlikte istanbul'a geldi. Civizade, Ebu's-Suud, 
Kutbeddinzade Mehmed ve Sagh Emir gibi alimlerin meclislerine devam ederek onlardan faydalandi. 
Daha sonra Misir'a dondu ve Kahire'de §eyhuniyye ve Surgatmisiyye medreselerinde muderrislik 
yapti. Kisa bir muddet igin yeniden istanbul'a geldi. Semiz Ali Pasa'nm sadrazamhgi zamaninda 
Edirnekapi Medresesi'nde muderrislik yapti. Bu sure zarfinda Ali Pasa'nm ozel kutuphanesinden ve 
saat koleksiyonundan faydalandi. Ailesinin Misir'da olusu ve Ali Pasa'nm da Misir'a vali tayin edilmesi 
uzerine tekrar Kahire'ye dondu. Misir'da muderrislik ve kadihk gorevlerinde bulundu. Kazasker ve 
Misir Kadisi olan Abdulkerim Efendi ve babasi Kutbeddin, Takiyeddin'i matematik ve astronomi ile 
ugrasmaya tesvik ettiler. Kutbeddin gesitli rasat aletleri ve dedesi Ali Kusgu, CemsTd el-KasT ve 
Bursah Kadizade'nin matematik ve astronomi ile ilgili eserlerini temin edip Takiyeddin'e verdi; ayrica 
onun astronomi gahsmalanna yardimci oldu. 

Takiyeddin, matematik sahasinda bes, astronomi sahasinda yirmi, fizik-mekanik sahasinda ug, 
tip ve zooloji sahasinda birer eser telif etmis, ayrica olgu ve tartilar ile ilgili bir risale yazmistir. 
Eserlerinin hepsi Arapga'dir. Astronomi sahasinda, ayrica Takiyeddin ile ilgisi olan besi Turkge, ikisi 
Arapga ve birisi Farsga olmak uzere sekiz eser mevcuttur. Bu eserlerden ozellikle Alatu'l-Rasadiyye li 
ZTc-i §ehinsahiyye adh Turkge eser onemlidir. 



288 



Takiyeddin rasat gahsmalanna Misir'da iken baslamis ve ilk eserlerini bu sirada vermistir. Onun 
asil amaci, Ulug Bey ZTci'ndeki bazi eksik kisimlan tamamlamak ve yeni bir zTc hazirlamaktir. istanbul 
Rasathanesi'nin tesisi, bu amacina ulasmasina imkani tammistir. 1570 yihnda yeniden istanbul'a 
gelen Takiyeddin, donemin muneccimbasisi olan Mustafa Celebi'nin olumu uzerine Sultan II. Selim 
tarafindan 1571 yihnda muneccimbasi tayin edildi. Bu arada donemin onemli sahsiyetlerinden 

Hoca Sadeddin Efendi ile dostluk kurdu ve onun himayesini gordu. 1574 yihnda Tophane 
sirtlannda bir binada veya Galata Kulesi'nde rasat gahsmalannda bulundu. Bu gahsmasi Sultan III. 
Murad'in hocasi Hoca Sadeddin Efendi ve Sadrazam Sokullu Mehmed Pasa'mn dikkatlerini gekti. 
1579 yih baslannda Sultan III. Murad'in birfermaniyla, Tophane sirtlannda ve bugunku Fransiz Elgilik 
Sarayi'nm bulundugu yerde bir rasathane insasina baslandi.34 Astronomi sahasindaki onemli kitaplar 
ve aletler bu rasathanede toplandi.35 

Takiyeddin'in Rasathane'sinde kullanilan aletler, gagdasi Avrupali meshur astronom Tycho 
Brahe'nin 1576'da Uraienborg'da kurmus oldugu rasathanedeki aletlerle benzer ozelliklere sahip 
oldugu dikkati gekmektedir. Takiyeddin Sidratu MunteheTEfkar adh ZTc'inde istanbul'daki rasat 
faaliyetlerine on bes yardimcisi ile birlikte 1573 yihnda basladigmi belirtmektedir. Buna gore 
rasathane, gahsmalarin basladigi 1573 yilmdan, yikihs tarihi olarak herkesge kabul edilen 4 Zilhicce 
987/22 Ocak 1580 tarihine kadar rasat faaliyetlerini surdurmustijr.36 

Ayni zamanda Takiyeddin icatlanyla, daha once islam dunyasinda kullanilan rasat aletlerine 
yeni aletler ilave etmistir. Takiyeddin'in rasathanede kullanmis oldugu aletlerin bazilan: Batlamyus 
tarafindan icat olunmus zatu'l-halak, paralaktik cetvel ve usturlap, bir kismi daha once islam 
dunyasinda kullanilan kadran, zatu's-semt ve'l-irtifa, zatu's-subeteyn, rub'u mistar, zatu's-subkateyn, 
zatu'l-evtar gibi aletlerdir. Aynca Takiyeddin tarafindan icat edilmis olan "musebbehe bi'l-menatik" adh 
sekstant aleti, Tycho Brahe'nin icat ettigi alete gok benzemektedir. Takiyeddin rasatlannda, 
rasathanede kurmus oldugu ahsap duvar kadranini ve "saatleri, dakikalan ve saniyeleri gosteren 
kadranh bir mekanik saat insa ettik, her dakikayi beser saniyeye bolduk" diye tarif ettigi, kendisinin 
yapmis oldugu mekanik saati kullanmistir. Bu, daha evvel kullanilan saatlerden daha dakik oldugu 
igin, uygulamah astronomi konusunda, on altinci asnn onemli icatlanndan birisi olarak kabul edilmistir. 

istanbul Rasathanesinde yapilan gozlemler sonucunda Takiyeddin, Gunes parametrelerinin 
hesaplanmasi igin yeni bir metot gelistirmistir. Sabit yildizlann enlem ve boylamlarimn tespitinde ise 
Venus gezegenini ve Aldebaran ile Spica Virginis adh iki yildizi kullanmistir. Aynca gunumuzde 61" 
olarak hesaplanmis olan Gunes'in apojesini 63" olarak hesaplamistir. Bu, Kopernik'in 24" ve Tycho 
Brahe'nin 45" degerleriyle mukayese edildiginde gergege en yakin degerdir. Takiyeddin'in asil 
amacina yonelik olarak da yeni gozlemlerine dayanarak, Gunes ve Ay cetvellerini ihtiva eden zicler 
hazirlamis ve Sultan III. Murad'a ithaf etmistir. 

Simdiye kadar yapilan arastirmalara gore Takiyeddin'in matematige yaptigi en onemli katki, 
daha once el-OklidTsT ve el-KasT gibi islam matematikgileri tarafindan gelistirilen ondahk kesirleri 

289 



trigonometriye ve astronomiye uygulamasi, buna uygun sinus ve tanjant tablolan hazirlamasi ve 
bunlan CerTdetu'd-Durer ve HarTdetu'l-Fiker adli zTcinde kullanmasidir. Takiyeddin konunun teorik 
gergevesini de Bugyetu't-Tullab'in ikinci makalesinin dokuzuncu babinda olusturmus ve bunlarla nasil 
islem yapilacagini ornekleri ile gostermistir. Takiyeddin ayrica, Osmanlilar'da daha once Molla 
LutfT'nin ele aldigi unlu Delos problemini yeniden ele almis ve bu problemin ug gozum yolu uzerinde 
durmustur.37 

Takiyeddin'in astronomi sahasinda ilk onemli eseri, Sidretu Muntehe'l-EfkarfT Melekuti'l-Feleki'l- 
Devvar adini tasimaktadir. Bu eser, Takiyeddin tarafindan Ulug Bey ZTci'nin tashih ve ikmali igin, Misir 
ve istanbul'daki gozlemlerinin sonuglanna gore hazirlanmistir. Takiyeddin, eserin ilk kirk sayfasinda 
trigonometrik hesabi inceler. Sonra astronomik saatleri, gok dairelerinin vb. konulan ele alir. Daha 
sonra rasat aletlerinin ve rasat usullerinin tarifi, Ay ve Gunes hareketlerinin rasatlan ile altmishk 
tabana gore hesap edilmis sinus ve diger trigonometrik fonksiyonlarm incelenmesi gelir. Hatimesi 
bulunmadigindan eserin tamamlanmadigi soylenebilir. Sevim Tekeli tarafindan incelenen bu eserde, 
trigonometri ve pratik astronomiye iliskin su sonuglar tespit edilmistir: Takiyeddin agilann 
olgulmesinde kirisleri degil, islam astronomi gelenegine uyarak sinus, kosinus, tanjant ve kotanjant 
gibi trigonometrik fonksiyonlan kullanmistir. Diger taraftan, Ulug Bey'den esinlenerek, CemsTd el- 
KasT'nin uguncu dereceden bir denklem sekline soktugu sinus 1°'nin degerini tespit igin farkh bir 
yontem gelistirmis ve bu degeri tarn olarak bulmaya gahsmistir. Ayrica Gunes parametrelerinin 
hesabmda yeni bir yontem olan ve Avrupa'da Kopernik ile Tycho Brahe'nin haberdar olduklan, ug 
gozlem noktasi metodunu uygulamis, sabit yildizlann enlem ve boylamlarimn hesaplanmasinda ise 
Ay'in araci olarak kullanilmasini terk ederek yukanda belirttigimiz gibi Venus'u ve ekliptige yakm 
Aldeberan ve Spica Virginis'i kullanarakfarkli bir hesaplama usulu gelistirmistir. 

Takiyeddin'in astronomi sahasinda ikinci onemli eseri, CerTdetu'd-Durer ve HarTdetu'l-Fiker adini 
tasir. Yukanda da ifade ettigimiz gibi Takiyeddin, bu eserinde ilk defa, ondalik kesirleri trigonometriye 
ve trigonometrik fonksiyonlara uygulamis sinus-kosinus ve tanjant-kotanjant 

tablolan hazirlamistir. Bu eserin ihtiva ettigi konular arasinda basta yildizlann ve gezegenlerin 
gokyuzundeki konumlannin belirlenmesi, namaz vakitlerinin tespiti ile ilgili (ilm-i mikat), "el-asl" 
usturlap, rubu tahtasi gibi aletlerin gizimi, gunes saatleri, takvimler, gunes ve ay tutulmasi, zigler ve 
istanbul boylamina gore yapilan gozlemler ve tablolar gelmektedir. Yine kendisinin hazirladigi 
TeshTlu'z-ZTciTAsariyyeti's-§ehinsahiyye adli zTcinde oldugu gibi, bu zTcinde de yay ve agilann derece 
aksamini ondalik kesirlerle ifade etmis ve hesaplamalanni da buna uygun olarak yapmistir. Ayrica 
yine bu zTcte sabit yildizlartablosu disinda turn astronomik tablolan ondalik kesirlerle hazirlamistir. 

Takiyeddin'in yukanda zikrettigimiz ug onemli astronomi eserinin yaninda, ikinci derecede onemi 
haiz ve astronominin gesitli konulanna ait baska eserleri de mevcuttur. Bunlardan biri olan el- 
Dusturu'r-Racih li Kavaidi't-Tastih, kurelerin duzlem haline getirilmesini konu alir ve kismen geometri 
ile ilgilidir. Diger bir eseri Reyhanetu'r-Ruh fT Resmi's-Saat ala Musteva's-Sutuh adini tasimaktadir ve 
mermer yuzeyler uzerine gizilen gunes saatlerinden ve bunlann ozelliklerinden bahseder. Eser 

290 



ogrencisi Omer b. Muhammed b. EbT Bekr el-FariskurT (6. 1018/1609-1610) tarafindan Nefhu'l-Fuyuh 
bi §erh Reyhaneti'r-Ruh adiyla serhedilmis ve bu serh XI./XVII. yuzyilm baslannda adi bilinmeyen biri 
tarafindan Turkge'ye tercume edilmistir. 

Takiyeddin, fizik-optik sahasinda Euclides, ibn el-Heysem ve Kemaleddin el-Farisi"nin konu ile 
ilgili eserlerini inceleyerek Nevru HadTkatu'l-Ebsar ve Nuru HakTkati'l-Enzar adh eserini telif etmistir. 
Bu eserinde Takiyeddin, isigin mahiyeti, yayilimi ve kinlmasi gibi konulan ele almis, isigin kuresel 
yayilimi uzerinde durmus, aynca renk ile isik arasindaki iliskileri incelemistir. Takiyeddin'in eserinde 
dikkati geken noktalardan biri de durbunden ve kullanimindan bahsetmesidir. Eserindeki, 

"Ben uzakta bulunmalan nedeniyle gorulemeyen [gozden gizlenmis olan] esyayi en ince 
ayrintilanyla gosterebilen ve ortalama uzaklikta bulunan gemilerin yelkenlerini bir ucundan tek bir 
gozle baktigimizda gorebilecegimiz ve (daha once) Yunanli bilginlerin yapip, iskenderiye kulesine 
yerlestirmis olduklanna benzer bir billur (mercek) yaptim".ifadesinden de anlasilacagi gibi uzagi 
gosteren birduzenegi yapmasi onun mucit kisiligini agikga ortaya koymaktadir.38 

Takiyeddin mekanik sahasinda iki eser kaleme almistir. Bunlardan en onemlisi, 1558 yilinda 
Nablus'ta telif ettigi ve mekanik saatleri islam ve Osmanli dunyasmda ilk olarak ele alan el- 
Kevakibu'd-Durriyye ft Vad'iTBenkamati'd-Devriyye adh eseridir. Takiyeddin, eserin on sozunde, 
Semiz AN Pasa'nin ozel kutuphanesinden ve hizanesinde bulunan Avrupa'dan gelme mekanik 
saatlerden faydalandigmi belirtmektedir. Eserde, Takiyeddin mekanik saatlerden, bunlann 
gesitlerinden ve sekillerinden bahsetmekte ve her tur saati ele alip incelemektedir.39 Takiyeddin'in 
mekanik sahasindaki ikinci eseri, el-Turuku's-Seniyye fi'l-Alati'r-Ruhaniyye adini tasimaktadir ve 
"ilmu'l-hiyel" denilen ve klasik islam medeniyetinde Musaogullan ve CezerT'nin inceledigi konulan 
ihtiva etmektedir.40 

Takiyeddin'in tip alaninda mufredat ilaglan alfabetik olarak inceledigi Tercumanu'l-Etibba ve 
Lisani'l-Elibba, zooloji alaninda ise el-Mesabihu'l-Muzhire ft ilmi'l-Bezdere isimli eserleri kaleme almis; 
olgu ve tartilarla ilgili olarak da Risale fT Ameli'l-MTzani't-TabiT adh risalesini telif etmistir. Ancak bu 
eserler henuz incelenmemistir. 

Klasik Osmanli bilim geleneginin en yuksek seviyesi olarak nitelendirilen Takiyeddin'in, 
gahsmalannda islam bilim adamlannin konuyla ilgili yazilanni incelemeyi bir esas kabul etmis ve 
eserlerinde daha onceki astronomi eserlerinin bir kritigini yapmayi ihmal etmemistir. §uphesiz onun 
gahsmalan Osmanli biliminin zirvesini olusturmus ve istanbul Rasathanesi'nin kurulusundan sonraki 
faaliyetleri, islam astronomi gelenegindeki en ileri gelismeyi saglamistir. Rasathanenin devlet 
adamlan arasindaki rekabet ve kiskanghk yuzunden bazi bahaneler ileri surulerek hazin bir sekilde 
yikilmasi, bu gelismenin sonunu hazirlamistir.41 

Takiyeddin, arastirma ve gozleme dayah ilmT bilgiye ulasma yaninda onun tecrubeye dayah bir 
metot kullandigina da suphe yoktur. Eserleri konulan itibanyla incelendiginde onun hassas gozlem 

291 



sonuglanna ulasabilmek igin, gerek insanin duyu organlanndan kaynaklanan hatalann belirlenmesine 
gerekse olgme aletlerinin dakikligine asin titizlik gostermis oldugunu anlamaktayiz. Diger taraftan 
astronomide teorik gahsmalann hesaplanmasmda daha dogru sonuglara daha pratik ulasmak 
amaciyla ondalik kesirleri astronomiye uygulamasi onun ilmT metodolojisini yansitmaktadir. Eserleri 
ilmT yonden oldugu kadar didaktik uslup agisindan da dikkati geker. 

C. Bilim ile ilgili Faaliyetlerin Yurutuldugu Vakif ve Saray Kuruluslan 

Osmanli doneminde genel olarak din ve din disi ilmT faaliyetleri yuruten alimler, genellikle tek bir 
ilim gevresine mensup insanlar idi. Bu alimler, daha once ifade edildigi gibi medrese kurumu 
gevresinde bulunmaktaydilar. Ancak bu alimler, daha sonralan ihtisaslasan muesseselerde gahsip 
yeni gevreler olusturmuslardir. Osmanhlardan once prototipleri degisik islam devletlerinde ozellikle 
Timurlular, ilhanhlar ve Selguklularda bulunan kurumlar, Osmanhlar doneminde gelismis ve daha da 
belirgin bir yapiya kavusmus olduklan gorulur. Bu bakimdan medreseler yaninda Saraya bagli 
Hekimbasihk ve Muneccibasihk gibi muesseseler olusup koklesmis aynca buyuk camilerin bulundugu 
kulliyelerin temel bir unsuru olan Muvakkithaneler yaygin hale gelmistir. Dolayisiyla medreseler, 
sifahaneler, daru't-tip ve muvakkithaneler gibi umumi karakterdeki vakif kurumlan ile Hekimbasihk ve 
Muneccibasihk gibi Saray'a mensup muesseseler, ayni zamanda bilimin uretildigi kurumlar olmustur. 
Yukanda bahsettigimiz ve 1573-1580 yillan arasmda rasat faaliyetinde bulunan donemin padisahmin 
himayesinde Takiyeddin el-Rasid'in kurmus oldugu istanbul Rasathanesi, bu konuda ozel bir yere 
sahip olmustur. XVIII. yuzyilda kurulmaya baslanan ve XIX. yuzyilda butun yonleriyle yaygin hale 
gelen Bati tarzi yeni egitim kurumlanna ragmen, klasik bilim kurumlarimn medreseler ve 
muvakkithaneler gibi birgogu fonksiyonlanni imparatorlugun sonuna kadar devam ettirmislerdir. 

1 . Medreseler 

ilk Osmanli medreselerinde egitim, gelenege dayah olarak tamamen vakiflann (vakfi kuranlann) 
koymus olduklan sartlar gergevesinde tayin olunan muderrislerin inisiyatiflerine birakilmis 
gorulmektedir. Mesela, iznik Orhan Bey Medresesi'nin vakfiyesinde, Muderris Davud el-Kaysen'nin 
"medresede talib-i ilme her gun ders okutacagi" sarti disinda baglayici bir ifade bulunmamaktadir.42 
Yine 1348'de kurulan Bursa Lala §ahin Pasa Medresesi vakfiyesinde "muderrisi alim ve ifadeye kadir 
bir kimse olmasi ve tatil gunleri disinda ser'T bir ozru olmadigi takdirde dersleri katiyen terk etmemesi" 
ifadesi yer almistir. 1415 senesinde Karamanoglu AN Bey'in Nigde'de kurdugu Akmedrese'nin 
vakfiyesinde "bu medreseyi ulum-i ser'iyye tedrisiyle mesgul fukaha ve mutefakkihaya ve ulum-i 
dinTye'nin muhtac oldugu ulum-i edebiyye tahsili ile mutevaggil evli, bekar, leylT ve neharT talebe ile 
HanefT ve §afiT mezhebine gore olan muderris ve muide vakfetti. Muderrisin her gun fikih ve usul-i 
fikih ve sair umur-i seri'yye ve alTyeyi takrir etmesini, muidin ise fukahanin her gun muzakere ile 
dersleri tekrar etmesi...."43 denilmektedir. Bu ibareler Fatih'in kurdugu Sahn-i Seman Medreseleri 
oncesinde, gelenege dayah medrese egitiminin temel ozelliklerini agiklamasi bakimindan onemlidir. 



292 



Fatih Sultan Mehmed, istanbul'u fethettikten sonra, sehre yeni bir sahsiyet kazandirmak igin 
imar faaliyetleri baslatmis, etrafindakileri de bu hamleye katilmalan igin tesvik etmistir. Bu faaliyetler 
neticesinde bazi Bizans binalan mescit, medrese ve hanikaha donusturiJImustur. Fatih, yeni 
bassehrini daru'l-ilm (ilim ve kultur merkezi) haline getirme planina uygun olarak, istanbul'un bir tepesi 
uzerinde, daha sonra kendi adi ile anilacak bir kulliye insa ettirmistir. Bu Kulliye, Fatih'in merkeziyetgi 
tavir ve politikasimn bilim ve egitim hayatindaki mucessem abidesidir. 

Fatih Kulliyesi vakfiyesine gore medreseler, Cami'nin etrafinda "Sahn" medreseleri diye bilinen 
yuksek sekiz medrese ve bu medreselerin arkasinda "Tetimme" adiyla bilinen ve Sahn 
Medreseleri 'nin hazirlayicisi olan sekiz kuguk medreseden olusmaktadir. Boylece caminin iki 
tarafinda toplam on alti medrese olup bunlann disinda, bati kapisina bakan tarafta bir de "daru't-talim" 
yani sibyan mektebi bulunmaktadir. Vakfiye'den bu kulliyenin mutekamil bir egitim merkezi olarak 
duzenlendigi, bunun igin yeme, igme, bannma ve tedavi ihtiyaglannin gorulecegi imaret, daru's-sifa ve 
kutuphane gibi muesseselerin kuruldugu anlasilmaktadir. 

Yakin zamanlara kadaryapilan bazi modern galismalarda, Fatih'in emri uzerine, kendisinin insa 
ettirdigi Sahn Medreseleri, Avrupa universitelerine benzetilerek AN Kusgu, Vezir Mahmud Pasa ve 
Molla Husrev tarafindan bir ders programi duzenlendigi iddia edilmektedir. Ancak son arastirmalarla 
Fatih medreseleri ile modern universite kavrami arasinda kurulan benzerliklerin ve Fatih medreseleri 
hakkinda olusturulan yanlis imajin duzeltilmesine gahsmistir.44 

Fatih medreselerinin kurulmasiyla, Osmanli egitim hayatinda yeni bir donem baslamis ve 
medreselerin hiyerarsik yapisi yeniden duzenlenmistir. Nitekim medrese tarihi ile ilgili yapilan 
galismalarda medreselerin akademik seviyelerinin, onlann basinda bulunan muderrise odenen 
ucretlere ve o medresede okutulmasi gereken temel ders kitabina gore Fatih doneminde duzenlendigi 
hususu, XVI. yuzyil Osmanli tarihgilerinden Gelibolulu Mustafa AIT'nin verdigi bilgiye dayanarak 
Uzungarsili'dan beri kabul gormustur.45 AIT'nin verdigi bilgiden Yildirim Bayezid doneminden itibaren 
egitim hayatini duzenleyen bazi kaide ve usullerin (genellikle bunlara "kanun" denilmektedir) 
bulundugu ve bazilannin Fatih donemine kadar uygulandigi, ancak onun doneminde bunlann bir 
araya getirilip bir butun olarak derlendigi anlasilmaktadir.46 

Fatih Teskilat Kanunnamesi'nde, muderrislerin tayini konusunda, medreselerin payeleri 
muderrislerin aldigi yevmiyeye gore yirmi akgeliden baslayan ve beser akge artisla yirmi bes, otuz, 
otuz bes, kirk, kirk bes ve ellili akgeye ulasan bir hiyerarsiye baglanmistir. Ellili medreseler "Dahil", 
"Harig" ve "Sahn" olarak ug ayn isimle anilmislardir. Sahn Medreseleri'nin yani Fatih Kulliyesi'ndeki 
ust seviyeli sekiz medresenin muderrisleri de ulemanin en ileri gelenleri kabul edilmis ve resmT 
tesrifatta sancak beylerinin onune yerlestirilmislerdir.47 

Fatih oncesi Osmanli medreselerinin vakfiyelerinde yukanda verilen bazi orneklerde de 
goruldugij uzere genellikle dim ilimlerin egitimine isaret edilmektedir. Halbuki Fatih Medreseleri 
vakfiyesinde ilk defa medreselere tayin edilecek muderrislerin, hem dint (nakIT) hem de mantik, 

293 



felsefe, matematik ve astronomi gibi ilimleri kapsayan "akIT" ilimleri bilenlerden segilmesi sarti 
getirilmistir. Yine vakfiyede bu medreselerin temelinin hikmet esaslanna dayandigi ve kurulusunun 
geometrik kaideler iginde oldugu edebT bir uslupla belirtilirken, Sahn-i Seman'in daha oncekilerden 
farklan ortaya konulmustur. Kanaatimize gore Semerkant'ta Ulug Bey'in gevresinde bulunan ve 
matematik-astronomi agirhkh ilim muhitinden gelen AN Kusgu'nun tesirini burada aramak gerekir. 
Onun etkisini bu medreselerin gergevesini gizen vakfiyede akIT ilimlerin dint ilimlerin yaninda 
okutulmasi imkanini hukuken saglamis olmasinda aramak lazim gelir. Bu tesirin, Fatih'ten sonra 
Suleymaniye Medreseleri'ne kadar artarak uzandigini gormek mumkundur. 

istanbul'un kurulu oldugu yedi tepeden ikincisine de KanunT Sultan Suleyman Osmanli kultur, 
bilim ve egitim tarihinin zirvesini teskil edecek olan kulliyesini kurmustur. KanunT devrinin ihtisamim ve 
Sermimar Sinan'in dehasini aksettiren bu kulliyenin insasi (1550-1557) Osmanli egitiminde onemli 
gelisme ve yeniliklerin oldugu bir merhaleyi teskil etmistir. Camiin etrafinda egitimin degisik seviyede 
ve ihtisaslarda yurutuldugij mektep ve medreseler insa edilmistir. Kulliyede bir sibyan mektebi ile 
Sahn medreseleri adiyla da bilinen dort medrese kurulmustur. Aynca Kulliyede ihtisas medreseleri 
olarak da "Daru'l-Hadis" in yam sira "Daru't-Tib" adiyla da amlan bir tip medresesi yer almistir. 
BTmarhane, imaret veya Daru'z-Ziyafe, Tabhane ile tip medresesinin yaninda kurulan Daru'l-Edviye 
(eczahane) gibi unsurlan bulunan bu kulliyenin insanT, dim, sosyal ve kulturel hizmetlerin bir butun 
olarak yurutuldugij Osmanli kulliyelerinin Fatih Kulliyesi'nden sonra tekamul etmis ornegini teskil 
etmektedir. 

Suleymaniye Medreseleri, medrese hiyerarsisindeki ustun yerini daha sonraki donemlerde de 
korumustur. Ancak ileriki donemlerde medrese payelerinde degisiklikler oldugu gorulmektedir. XVIII. 
yuzyilm ilk yansinda payeler su siraya gore duzenlenmistir: ibtida-i harig (birinci harig), ikinci harig, 
ibtida-i dahil (birinci dahil), ikinci dahil, Musila-i Sahn, Sahn, ibtida-i altmish, ikinci altmish, Musila-i 
Suleymaniye ve Suleymaniye. Daru'l-Hadis ile birlikte on bir payeli bu sisteme, Musila-i Suleymaniye 
ile Suleymaniye medreseleri arasinda Havamis-i Suleymaniye adi altinda yeni bir paye daha Nave 
edilerek on iki payeli bir sistem olusturulmustur. On iki payeli bu sistem, ikinci Mesrutiyet'e kadar 
surmustijr.48 

ikinci Mesrutiyet doneminde medreselerin islahi gayretleri iginde, istanbul'da bulunan butun 
medreseler Seyhulislam ve Evkaf Nazin Mustafa Hayri Efendi'nin zamamnda gikanlan Islah-i Medaris 
Nizamnamesi 29 Eylul 1914 ile "Daru'l-Hilafeti'l-Aliyye Medresesi" adi altinda birlestirilmis ve tali kism- 
i evvel, tali kism-i sani ve all kisim olmak uzere her biri dort yilhk ug seviyede duzenlenmistir. 
Tasralardaki medreselerde ise egitim sureleri bes sene olarak ayarlanmistir.49 

Daru'l-Hilafeti'l-Aliyye Medreseleri ustunde "Medresetu'l-Mutehassisin" adi ile bir ihtisas 
medresesi kurulmustur. Seyhulislam Musa Kazim Efendi'nin doneminde, 1916'da gikanlan 
nizamname ile bu medreselerin egitim sureleri yeniden duzenlenmis ve klasik donemde oldugu gibi 
ibtida-i harig, ibtida-i dahil, Sahn ve Suleymaniye isimleriyle amlmaya baslanmistir. 1845'de kadi 
yetistirmek igin Suleymaniye'de kurulan Muallimhane-i Nuvvab medresesi 1908'de Mekteb-i Nuvvab, 

294 



1909'da ise Medresetu'l-Kuzat adi ile faaliyetini surdurmustur. ikinci Mesrutiyet doneminde imam 
hatip ile vaiz yetistirmek igin Medresetu'l-Eimme ve'l-Hutaba ile Medresetu'l-irsad aynca 1914'de hat 
ve onunla ilgili klasik sanatlan okutmak uzere Medresetu'l-Hattatin kurulmustur. Modern universite 
yapisi iginde dint ilimlerin egitimi igin 1900'de tesis edilen Daru'l-Funun-i Sahane'ye bagli olarak 
kurulan Ulum-i AITye-i DTnTye (ilahiyat) Subesi, 1914'de gikanlan Islah-i Medaris Nizamnamesi ile 
Daru'l-Hilafeti'l-Aliyye'nin medreselerinin alTkismina devredilmistir. 

Medrese egitiminde uzun zaman tartisilip yapilmasi istenilen bu koklu duzenlemelerden 
beklenen semereler tarn olarak ortaya konmadan, 1924 tarihli ve 430 sayili TevhTd-i TedrTsat Kanunu 
ile Osmanh medreseleri tarihe kansmistir. Cumhuriyetin ilk yillannda MilIT Egitim Bakanhgi'na bagli bir 
imam Hatip Mektebi ile istanbul Daru'l-FunCmu'nun bunyesinde bir ilahiyat Fakultesi agilip kisa sure 
sonra kapatilmistir. Cok partili demokratik hayatin gelmesiyle yeniden agilmaya baslanan imam Hatip 
okullan ile ilahiyat Fakulteleri, ikinci Mesrutiyet'in bu muesseselerini isimleriyle gunumuze 
tasimaktadir. 

2. Darussifalar, Hekimbasihk ve Suleymaniye Tip Medresesi 

Osmanlilarda pratik ihtiyaglan karsilamaya yonelik uygulamah bilim muesseselerinin arasinda 
saghk hizmeti veren muessesler onemli bir yer tutmaktadir. Genellikle "darussifa", "sifahane" veya 
"bTmaristan" olarak adlandinlan bu muesseseler ayni zamanda tip egitimi verme fonksiyonunu da icra 
etmislerdir. Osmanhlar gok onem verdikleri darussifalan, devamlihklarini saglamak igin mustakil birer 
bina olarak degil daha ziyade kulliyelerin bir birimi olarak insa edegelmislerdir. 1470'te Fatih Sultan 
Mehmed tarafmdan kurulmus olan Fatih Darussifasi, 1481 'de II. Bayezid'm emriyle Edirne'de kurulan 
Bayezid Darussifasi ve 1550'de tesis edilen Suleymaniye Darussifasi ile ayni donemde kurulan, 
Haseki Darussifasi (1550), Sultan I. Selim'in hanimi Hafsa Sultan'in Manisa'da kurmus oldugu Hafsa 
Sultan Darussifasi (1522-23) bu gesit onemli yapilardan bazilandir. Darussifalar, hasta tedavisi 
yaninda hekimlerin yetismesinde de onemli bir yere sahiptir. Selguklularm kurdugu saglam temel ve 
yaygin uygulama anlayisina dayali olarak baslayan Osmanh Darussifa gelenegi XIX. asnn ortalannda 
modern hastaneler agilana kadar varhgini devam etmistir. 

Suleymaniye Daru's-Sifasimn karsisinda bulunan ve gunumuze sadece guneydogu kanadi ile 
gelen tip medresesinin girisi Tiryakiler Qarsisi'na agilmaktadir. Daru't-Tibbi'nin bulundugu bina halen 
mevcut olup gunumuzde Suleymaniye dogumevi olarak kullanilmaktadir. Yapinin kuzey-dogu kanadi, 
garsinin kemerleri ve dukkanlan uzerinde yer almaktadir. 

KanunT Sultan Suleyman tarafmdan yaptinlan, Suleymaniye kulliyesinin bir bolumunu olusturan 
ve vakfiyesinde "ilm-i tibb igin bina olunan medrese-i tayyibe" olarak tarif edilen Daru't-Tib, Osmanh 
Turkleri tarafmdan insa edilen ilk tip medresesidir (1555). Daha onceki bazi islam devletlerinde 
rastladigimiz tip medreselerine benzeyen bu kurum, bir kulliye dahilinde ve duzenli olarak ug yuz yila 
yakm egitim vermesi agismdan onlardan farkli bir yapi kazanmistir. Suleymaniye Tip medresesi, 
mutehassis hekim yetistirmek maksadiyla kurulmus olup Osmanlilarda tip egitimi sahasmda, tibbT 

295 



ihtisaslasma agisindan gok onemli bir noktada yer almistir. Zira daha once daru's-sifalarda yapilan tip 
ogretimi, bu medrese ile mustakil biryapiya kavusmustur.50 

Yukanda bahsi gegen ve kendi ozel vakiflannca desteklenen muesseseler disinda devletin 
resmT muesseseleri iginde, daha gok padisahin, hanedan mensuplannin ve saray gorevlilerinin 
isleriyle ilgili olarak Hekimbasihk muessesesi de bulunmaktadir. Hekimbasilar, basta padisah ve ailesi 
olmak uzere saray halkinm saghgiyla ilgilenen tabiplerdir. ilmiye sinifmdan iyi yetismis kimseler 
arasindan segilen hekimbasi, ayni zamanda imparatorlugun tabip, eczaci, cerrah, kehhal (goz hekimi) 
ve saglikla ilgili butun muesseselerinden sorumluydu. Hekimbasihk muessesinin sona ermesine kadar 
(1844), bazilan bir kereden fazla olmak uzere toplam 42 kisi bu vazifeye tayin edilmistir.51 

Osmanh imparatorlugu'nda XVI. yuzyilda Hekim Muhiddin Mehmed (61. 1504) ile baslayan XIX. 
yuzytlda Abdulhak Molla ile sonlanan 350 yilhk donem iginde gorev alan hekimbasilann, hem 
hizmetleriyle hem de bu sahada hazirlamis olduklan eserleriyle, Osmanhlarda tip ilminin gelismesinde 
surekli katkilan olmustur. Kurulus ve gelisme devrinde (1507-1512 ve 1515-1520 tarihleri arasinda) iki 
kere bu goreve getirilmis Hekimbasi Ahi Celebi, Risale-i Hasatu'l-Kilye, Farsga kaleme aldigi 
Fevaidu's-Sultaniye fi'l-Kavaidi't-Tibbiye ve Turkge olarak kaleme aldigi Risale fi't-Tibb ile MesnevT 
fi't-Tibb adh eserleri ile Osmanlida islam tibbi geleneginin yayginlasmasinda etkili olmus hekimlerden 
biridir. Klasik islam tibbinda eser vermis bir diger hekimbasi, Misir'da tip tahsili goren ve Kahire 
Kalavun Hastahanesi'nde uzun sure bastabiplik yapan IV. Murad'in unlu hekimbasisi Emir Qelebi'dir 
(6. 1639). Onun Enmuzecu't-Tib adh eseri Osmanh tabipleri arasinda uzun sure muracaat kitabi 
olarak kullanilmistir. 

XVI. asirdan itibaren, basta istanbul olmak uzere buyuk Osmanh sehirlerinde Avrupa kaynakh 
birgok salgin hastahgin ortaya gikmasi karsismda hekimbasilann hem yeni tedavi ve korunma 
metotlan gelistirdikleri hem de Avrupa kaynakh tibbT fikirlere dayah yeni eserler hazirlamis olduklan 
gorulur. Bunlardan uzun sure hekimbasihkda bulunmus, telif ve tercume birgok tip eseri kaleme almis 
olan Salih b. Nasrullah (6. 1671) Osmanh tip tarihinde onemli bir yere sahiptir. Ozellikle Gayetu'l- 
Beyan ft TedbTri Bedeni'l-insan adh eseri ile Paracelsus'un eserlerini tercume ederek Osmanhlarda 
tibb-i cedid akiminin baslamasina sebep olmustur. Ayni yuzyihn bir diger hekimbasisi HayatTzade 
Mustafa Feyzi Efendi (6. 1691) de bes risaleden meydana gelen er-Resailu'l-Musfiye ff'l Emrazi'l- 
Muskile adh Turkge olarak kaleme ahnan eseri ile Osmanh tibbinda etkiler meydana getirmistir. XVIII. 
asirda yetisen onemli hekimlerden birisi de Hekimbasi Subhizade Abdulaziz Efendi (6. 1782) dir. 
Suphizade, Hollandah Herman Boerhaave'nin (6. 1738-1739) Aforizmalari'm Kitaat-i Nekave ft 
Tercume-i Kelimat-i Boerhave adi ile Turkge'ye tercume ederek bu eserlerin Osmanh tip literaturune 
kazandinlmasini saglamistir. 

Hekimbasilann Osmanh imparatorlugu'nda modern tip egitiminin baslamasinda ve yeni tip tibbT 
muesseselerin kurulmasinda da onemli roller ustlenmis olduklan gorulur. Bu konuda ilk sirada 
Hekimbasi Mustafa Behget Efendi (6. 1835) ve gocuklan Hayrullah Efendi ve Hekimbasi Abdulhak 
Molla gelir. Behget Efendi, hem Cigek Asisi Risalesi ve Risale-i illet-i Efreng gibi kuguk fakat onemli 

296 



risaleleri ile hem de yeni Tibbiye'nin agilmasindaki onderligi ile Osmanhlarda modern tip egitiminin 
kurucusu olarak tamnmistir.52 

3. Muneccimbasihk 

Devletin resmT muesseseleri iginde bulunan, daha gok padisahin, hanedan mensuplannin ve 
saray gorevlilerinin isleriyle ilgili olan bir kurum da Muneccimbasihk idi. Bu kurum XV. asnn sonlanna 
ve XVI. asnn baslanna dogru kurulmustur. ilmiye sinifindan segilen muneccimbasilar, sarayda gorevli 
olup astronomi ilmiyle, takvim, imsakiye hazirlama, hanedan mensuplan ve yuksek rutbeli devlet 
adamlan igin zayice gikarma gibi islerle mesgul olmuslardir. Muneccimbasilar kendi sahalannda 
yazdiklan eserler yaninda, diger ilmiye mensuplan gibi dint ve edebT konularda da gesitli eserler 
vermislerdir. 

Muneccimbasi veya kidemli yardimcilanndan biri sultanlarm tahta gikisi, saraydaki dugun ve 
dogum gunleri, kizaktan gemi indirilisi gibi onemli hadiseler igin, ugurlu gun ve saatlerin tespitini 
yapardi. Ayrica, astronomi ile ilgili hadiseleri Gunes ve Ay tutulmalanm (kuyruklu yildizlar, gokte 
gorunen cisimler ve saire gibi), zelzele ve yangin felaketlerini takip eder, elde ettigi bilgileri kendi 
yorumlan ile Saray'a iletirdi. Yukanda sozu edilen muvakkithanelerin idaresi de muneccimbasilarmin 
mesuliyetindeydi. III. Murad (1574-1595) zamaninda istanbul'da kurulan meshur rasathane 
Muneccimbasi Takiyuddin el-Rasid'in (6.1585) idaresi altindaydi. Osmanli imparatorlugu'nun sonuna 
kadar 37 ilim adami muneccimbasilik gorevini ustlenmisti. Bu muessese Cumhuriyet'in ilani ile 1924 
yihnda lagvedilmis yerine 1927'de Basmuvakkitlik kurulmustur.53 

4. Muvakkithaneler 

Uygulamah astronomi ile ilgili muesseselerden bir digeri ise muvakkithanelerdir. imparatorlugun 
kurulusundan itibaren sehirlerde ve kasabalarda belirli mescit veya camilerin avlusunda kurulan bu 
yapilar, ozellikle istanbul'un fethinden sonra, kulliyelerin bir unsuru olarak yaygin bir sekilde tesis 
edilmis ve faaliyetlerini kulliyenin vakif gelirleri ile surdurmuslerdir. Burada ozellikle namaz vakitlerinin 
tayinini yapan bir muvakkit bulunmaktadir. Muvakkitler zaman tayini igin rubu' tahtasi (quadrant), 
usturlap, sekstant, oktant, gunes saatleri ve mekanik saatler ile kronometre gibi aletler kullanmislardir. 
Muvakkithaneler zaman olgme bilgisi disinda matematik ve astronomi ogretilen birer merkez olma 
ozelligine de sahip muesseseler olmuslardir.54 

5. Mekteb-i Fenn-i Nucum 

XIX. yuzyilm baslannda muhendislik, tip ve askerlik sahalannda yeni egitim kurumlarimn 
kuruldugu bir donemde muvakkit yetistirmek uzere Mekteb-i Fenn-i Nucum adiyla, klasik bilim 
egitimine yonelik bir okulun kurulmus oldugunu gormekteyiz. 

Muneccimbasi Huseyin Husnu Efendi (61. 1841) ve muneccim-i sani Sadullah Efendi'nin (61. 
1848) gayretleriyle Tanzimat'in (1839) ilanindan once kurulan Mekteb-i Fenn-i Nucum, Sadullah 

297 



Efendi'nin ifadesiyle: "...zabt-i sinin-i suhur ve ahbar-i evkat-i salat igin tahsTI olunmakta olan fenn-i 
nucumun mebdei ve esasi olan rakam-i takvimin istihraci..." maksadiyla kurulmustur. Kurulus tarihi ve 
egitimi hakkinda pek bilgi bulunmayan bu kurum ne yazik ki kuruculannin gayretleriyle ayakta kalmis 
ve kisa sure sonra mulga durumuna dusmustur. Ancak kisa sureli de olsa bu kurumun ilk ogrencileri 
olan Ahmed Esref Efendi, Hasan Efendi, Mehmed Efendi ve Muneccim-i sani Sadullah Efendi'nin oglu 
Ahmed Muhsin Efendilerin takvim hazirlama konusunda gahsmalarda bulunmus olduklan 
gorulmektedir. Daha sonra ogrenci sayisi alti kisiye ulasmis olan Mekteb'in ne zaman kapandigi 
bilinmemekle beraber bu tarih 1845'ten sonra degildir.55 

6. Uygulamah Astronomi ile ilgili gahsmalar 

Yukanda genel hatlanyla temas ettigimiz uygulamah astronomi ile ilgili muesseseler, basta 
zigler olmak uzere takvim ve astronomi aletleri hakkindaki eserlerin telif edilmesi hususunda da 
onemli birer merkez olmuslardir. Osmanhlarda ve genel itibarla islam dunyasinda vakit tayini ve 
takvim hazirlama, alimler arasmda en fazla ilgi duyulan ugraslardir. Bu sebeple Osmanh alimleri daha 
ilk donemlerden itibaren astronomi ile ilgili galismalarim agirhkla bu konulara hasretmislerdir. 
Osmanhlarda bu sahada gerek serh ve hasiyelerde gerekse tercumelerde Semerkant astronomi 
ekolunun etkisi agikga gorulmektedir. Diger taraftan 17. yuzyihn ikinci yansindan itibaren Osmanh'da 
Bati kaynakh astronomi cetvellerinin tercume edilmis oldugu bilinmektedir. Ancak takvim hazirlamada 
Avrupa kaynakh bu cetvellerin XIX. yuzyila kadar gok etkili olmadigi da muhakkaktir. 

Osmanhlarda takvim hazirlama konusundaki eserlerin basinda Nasireddin el-TusT'nin Si Fasl 
adh eseri gelmektedir. Daha once de bahsettigimiz gibi bu konuda ilk tercume Ahmed-i Dai'nin 
Muhtasarfi Mm el-Tencim ve Marifet el-Takvim (Risale-i ST Fasl)'dir. 

ikinci olarak Seyh Vefa'nin Ruznamesi'dir. Bu eser, Muezzinzade Ayn-i AN (1609'da sag) Efendi 
ve el-VanT tarafindan serh edilirken, el-AnkaravT tarafindan nazim haline getirilmistir. Takvim 
konusunda ibn el MecdT'nin al-Durr al-Yatim'i de Osmanhlar tarafindan oldukga itibar edilen bir 
eserdir. Osmanhlarda teorik astronomi eserlerinin gogunda da takvim konusu aynca ele ahnmistir. 

Osmanhlarda takvim hazirlamada en gok kullanilan zig, Ulug Bey'in Zic-i HakanT'si olmustur. AN 
Kusgu vasitasiyla Osmanh dunyasinda tamnmis ve kullanilmistir. Cok sayida serhi vardir. Aynca 
Turkge'ye gesitli tercumeleri bulunmaktadir.56 Eserin Osmanh Devleti'nde takvimler resmen Avrupa 
kaynakh Cassini ve Lalande Zig'lerine gore hazirlanmaya gegildikten sonra bile kullanildigi 
gorulmustur. 

Ulug Bey Zici'nden sonra Osmanh doneminde en ragbet goren ikinci zig, ibn el-§atir'in (61. 
1375) al-Zic'idir. Birgok Osmanh alimi tarafindan serh, tercume ve ihtisar edilmek suretiyle islenmis 
olan bu zig de keza XIX. yuzyil sonlanna kadar kullanilmistir.57 Osmanh dunyasinda daha az 
kullanilan diger zigler de sunlardir. Nasireddin TusT'nin Zic-i ilhanisi, Abu'l-Vefa el BuzcanT'nin (61. 
998) al-Zic al-Vazih ve al-Zic al-Samil veya al-Zic al-Kamil adlanyla bilinen zicidir. Bu zig, daha XIV. 

298 



yuzyilda AN el-Komamati tarafindan serh edilerek Celebi Sultan Mehmed'e sunulmustur. 
Osmanlilarda etkisi sinirh olmustur. 

Osmanh dunyasinda yeni gozlemelere dayah hazirlanan orijinal zigler de hazirlanip 
kullamlmistir. Bunlann basinda Takiyuddin el-Rasid'in istanbul Rasathanesi'nde yapmis oldugu 
gozlemler neticesinde hazirlamis oldugu zig gelir. Bu zicin her ne kadar Osmanh dunyasinda uzun 
sureli bir etkisi olmamis ise de hazirlanis teknigi ve dakikligi agisindan Osmanhlardaki bilim seviyesini 
gosteren en buyuk isaretlerden biridir. 

XVII. asir boyunca Avrupa kaynaklanndan tercume edilen bilim eserlerinin sayisi artmistir. Bu 
tercumeler vasitasiyla yeni bilim kavramlarimn Osmanh bilim dunyasina tedricT girisinin basladigi 
gorulur. Tespitlerimize gore astronomi konusunda Avrupa dillerinden tercume edilmis olan ilk eser, 
Fransiz astronom Noel Duret'nin (6.1650 civan) Paris'te 1641'de basilan Ephemerides Celestium 
Richelianae ex Lansbergii Tabulis adh zicidir. Bu eser, Osmanh astronomu Zigetvarh Tezkereci Kose 
ibrahim Efendi tarafindan 1660 da Secencelu'l-Eflak fi Gayeti'l-idrak adiyla tercume edilmistir. Bu 
tercume ayni zamanda Osmanh'da, Kopernik ve onun gunes merkezli (heliocentric) kainat 
sisteminden bahseden ilk kitaptir. Bu konu "Yenilesme Donemi Osmanh Bilimi" baslikh makalemizde 
deha detayh olarak ele ahnmistir.58 

Osmanh astronomlarimn ilgi duydugu bir diger saha ise astronomi aletleri olmustur. Osmanh 
astronom ve matematikgileri genellikle Rub'-i Muceyyeb, Rub'-i Mukantarat ve Usturlap gibi hesap ve 
gozlem aletleri ile bunlann yapihsi ve kullanihsi hakkinda eserler hazirlamislardir. 

Birtarafi rub'u'l-muceyyeb birtarafi da rub'-i mukantarat olarak kullanilan, Hint dairesi veya Turk 
tahtasi olarak da bilinen Rub'i tahtasi, astronom ve matematikgilerin ellerinden birakmadiklan bir 
alettir. Tahtanin rub-i muceyyeb tarafi, garpma, bolme, karekok ve kupkok alma gibi matematik 
islemler yaninda sin, cos, tg ve cotg gibi trigonometrik fonksiyonlann hesaplanmasi isi igin kullanihr. 
Rub'i-mukantarat tarafi ile ise astronomi ile ilgili gozlemler (Gunesin irtifai, yildizlann uzakhgi, ogle 
vaktinin ve zaman hesaplama ve (kiblenin) yon bulma gibi fonksiyonlan yerine getirmede kullanihr. 

Rub'u'l-muceyyeb konusunda en yaygin eser, Sibt el-MardinT (v. 1543)'nin al-Risalat al-Fathiyya 
fi'l-A'mal al-Caybiyya'dir. Bu eserin serh, tercume ve istinsahlannin goklugu, onun ne kadar gok 
kullanildiginin bir isaretidir. Rub'i dairenin mukantarat tarafinin kullanisi hakkindaki eserler arasmda 
ise Osmanhlar arasmda en gok kullanilan ve islenen eser, Cemaluddin Abdullah al-MardinT'nin al- 
Nucum al-Zahirat'idir. Bu konuda aynca ibn al-MecdT ve Abdulaziz el-VefaT'nin eserleri sayilabilir. AN 
el-Muvakkit'in (61. 1574) 1529'da telif ettigi Kifayetu'l-Vakt bi Ma'arifet'il-Da'ir ve FazlihT ve'l-Semt adh 
eseri Osmanlilarda bu sahanin en gok kullanilan kitaplan arasmda bulunmaktadir. Rub'-i muceyyeb 
hakkinda eseri bulunan Osmanh alimlerinden Muhammed b. Katib Sinan al-Muvakkit al-KonavT'nin 
(61. 1523) mukantarata dair olan eserleri buyuk ilgi gormustur. Bunlar Hadiyetu'l-Muluk, Muzih al- 
Avkat ft Ma'rifat al-Mukantarat Risale ft Ma'rifat al-Mukantarat ve Risala ft Ma'rifat vaz'-i Rub' al-Daira 
al Mavzu alayhi'l Mukantarat adh eserleridir. 

299 



Usturlap ile ilgili gahsmalann basinda Nasireddin TusT'nin Bist Bab ders Ma'rifet-i Usturlab adh 
eseri gelir. Sahasinda islam dunyasimn en meshur eseri olan Bist Bab, Osmanhlar arasinda ilk olarak 
1495 yih civannda Efe-zade Muhammed b. Haci Suleyman al-BursavT tarafindan incelenerek 
hakkinda bir serh yazilmistir. Daha sonra XVI. yuzyilda Osmanh himayesine giren Muhammed el- 
BircendT (61. 1528'den sonra) tarafindan Farsga olarak serh edilmistir. Yine ayni asnn ilk yansmda adi 
bilinmeyen biri tarafindan Turkge'ye gevrilen bu eser, hakkindaki gahsmalar XVIII. asnn sonlanna 
kadar devam etmistir. Halil el-HaddadT, Bist Bab'in sonunda yer alan "Yirmi Yedi Yildizin Alametleri" 
bahsini Turkge'ye tercume etmistir. 

Nasireddin TusT'nin Bist Bab adh eserinden sonra usturlap konusunda Osmanhlarda en gok 
islenen eserlerin basinda Bahaeddin el AmilT'nin el-SafTha'si gelmektedir. Ash Farsga yazilmis bu 
eserin Arapga tercumesi ve serhleri mevcuttur. 

Osmanh bilim literaturunde, yeni ortaya gikanlan bir diger ilgi gekici katki, Endulus'ten gelen 
Musluman ve Yahudi alimler tarafindan gergeklestirilmistir. Sultan II. Bayezid zamaninda istanbul'a 
gelen Enduluslu iliya b. Abraham bu alimlerden biridir. ihtida ettikten sonra Abdusselam el Muhtedi el- 
MuhammedT admi alan bu zatin, Arapga astronomi ve tip kitaplan vardir. Once ibranice yazdigi, 
1503'te Arapga'ya tercume ederek Sultan II. Bayezid'e ithaf ettigi kitabinda, Batlamyus'un yaptigi 
"Zatu'l-halak'tan" daha buyuk olan "el-Dabid" admi verdigi kendi icadi bir astronomi aletinden 
bahsetmektedir. Bu kitap Osmanh bilim literaturijnun henuz gok iyi bilinmeyen bir veghesini de ortaya 
koymaktadir.59 

D. Yenilesme Doneminde Klasik Bilim Geleneginin Devami 

imparatorlugun en ihtisamh doneminde, en iyi eserlerini meydana getiren klasik bilim gelenegi, 
yukanda kisaca temas ettigimiz bilim adamlan ile kurumlar gevresinde olusan ve islam bilim gelenegi 
mirasi uzerine kurulup gelistirilen bilim muhitlerinde ortaya konmustur. Bu gelenek, "Yenilesme 
Donemi Osmanh Bilimi" makalesinde belirtildigi gibi Osmanhlann "Avrupa Bilimi" ile olan ilk temaslan 
sonrasinda, Avrupa bilimini tercume ve aktarma faaliyetlerinin yogunlastigi safhalarda da 
devamhhgini muhafaza etmis ve 20. asra kadar bazi temel unsurlanyla yasayabilmistir. 

Kurulus doneminde oldugu gibi Osmanh alimleri, sonraki donemlerde de ilmT seyahat gelenegini 
devam ettirmislerdir. Ancak tarihte Turkistan, iran, Suriye, Misir ve Kuzey Afrika'ya dogru gergeklesen 
bu seyahatler, Bati'ya istanbul'a yonelmistir. 

XVI. ve XVIII. yuzyillarda Osmanh bilim matematikgileri arasindan ilk sirada, eserini Turkge 
kaleme almasi ve dolayisiyla Osmanh Turkge'sinin "bilim dili" olmasi noktasinda onemli bir yere sahip 
olan ibn Hamza el-MagribT ve onun matematik konusundaki gahsmalan segilmistir. Tarn adi AN b. Veli 
b. Hamza el-MagribT olan bu zat, Osmanh matematikgilerinin en onemlilerinden biridir. Nevizade 
Atai'nin anlattigina gore bu zat Cezayir'de dogmus, ilk tahsilini memleketinde yaptiktan sonra egitimini 
tamamlamak igin istanbul'a gelmistir. istanbul'da ileri gelen alimlerinden ders almis ve bir muderrise 

300 



mulazim olmustur. Hasiye-i Tecrid ve Miftah medreselerinde muderrislik yaptiktan sonra Cezayir ve 
Trablusgarp kadihklannda bulunmustur. istanbul'a dondugunde ilmi rutbesi dahil medresesine terfi 
ettirilmistir. 1586'da istanbul'dan tekrar Kuzey Afrika'ya giden el-MagribT, Mekke'de bulundugu sirada 
1591'de Tuhfetu'l-Adad li zevi'r-Rusd ve's-Sedad adh eserini kaleme almistir. 

El-MagribT, bu eserinde Sinan b. el-Feth b. el-HarranT, ibn Yunus el-MisrT, ibn el-Haim ve ibn el 
GazzT el-OsmanT gibi buyuk matematikgilerden faydalanmistir. Kitab, bir mukaddime, dort makale ve 
bir hatimeden mutesekkildir. Birinci makalede tam sayilann islemlerinden ve toplama, gikarma, 
garpma ve bolmeden bahsedilmistir. ikinci makale ise kesirler ve koklere aynlmis olup, burada kesir 
sayilar, kesirlerin ortaya gikanlmasi ve usulu, kesirlerle dort islem, tamsayilann kok karelerinin 
gikanlmasi, sagir sayilarla dort islem ve sayilann uguncu ve dorduncu kuvvetten koklerinin gikanlmasi 
konulanna hasredilmistir. Oguncu makalede ise, sirasiyla dort oranti ile, hataeyn yoluyla ve cebir 
yoluyla meghullerin ortaya gikanlmasi konulan ele alinmistir. el-MagribT'nin bu makalesinde cebir 
konusunda onemli bir yenilik gorulmemektedir. Ancak Salih Zeki'ye gore "Birden baslayan muteselsil 
bir geometrik dizi hanelerinde meydana gelen sayinm ussu, kenarlann usleri toplamindan bir eksiktir. 
Bir sayinm kenarlan su iki adede derler ki, bahsedilen hanede bulunan sayi kenar sayilannin birbirine 
garpimindan meydana gelir. Bir hanenin ussu, o hanenin bastan itibaren kaginci oldugunu gosteren 
sayidan ibarettir". 

el-MagribT'nin 

1 2 4 8 16 32 64 128 264... 

1 23456789 

dizilerini i'tbara alarak, mesela 32'nin ussu 6'dir. Bunun kenarlan olan 4 ve 8 saylannin usleri 3 
ile 4'un toplamindan bir eksik oldugunu gorebiliriz. Buna dayali olarak Salih Zeki Bey'e gore eger 
Hamza el-MagribT, yukandaki geometrik dizi ile onun altindaki aritmetik dizi yerine O'dan baslayan 
1 2 3 4 5 6 7 8 dizisini alarak bundaki sayilan benzer geometrik dizinin hadlerine us kabul 
etmis olsaydi iskogyali Nappier'den 24 yil once logaritmayi icat etmis olurdu. 

Eserinin dorduncu makalesini sekillerin ve cisimlerin yuzolgumlerine ve hacimlerine ayiran el- 
MagribT, bu son makalede sirasiyla dortgenlerin yuzolgumu, uggenlerin yuzolgumu, daire kesitlerinin 
yuzolgumu ve kurelerin ve cisimlerin yuzolgumleri ele ahnmaktadir.60 

XVIII. yuzyilda da, Bati'dan tercumeler yapildigi bir donemde, belki bu donemin en onemli 
temsilcilerinden biri olan GelenbevT ismail Efendi'nin (61. 1791) 

eserlerinde de klasik matematik geleneginin devam ettigini gormek mumkundur.61 Bu gelenek 
XIX. yuzyilda da devam etmistir. Mesela medreselerde temel ders kitabi olarak okutulan, hesap, 
hendese ve cebir konulannda Osmanh matematiginde ozel bir yeri bulunan Bahaeddin el-AmilT'nin (61. 



301 



1622)62 Hulasat al-Hisab (al-Baha'iyye)'mn63 XVII. ve XVIII. yuzyillarda oldugu gibi64 XIX. yuzyilda 
da Turkge'ye tercume edilmis olmasi buna iyi bir 6rnektir.65 

Osmanhlarda klasik bilim geleneginin devamlihginin tek ornegi hig suphesiz Hulasat al-Hisab 
degildir. Astronomi konusunda da benzer ornekleri sikhkla gormek mumkundur. Osmanlida modern 
bati biliminin girisini saglayan kurumlann basinda gelen Muhendishane-i Berri-i Humayun'un 
Bashocahgim yapmis olan Mir Seyyid Ali Bey'in (Pasa) (61. 1846) Ali Kusgu'nun el-Fethiyesi'ni Mir'at-i 
Alem adiyla Turkge'ye gevirmistir. Bu tercume 1843'te istanbul'da basilmistir. Eserin mukaddimesinde 
Seyyid Ali Bey'in kainat modellerinden bahsederken Batlamyus'un yer merkezli modelini, Kopernik'in 
gunes merkezli modeline tercih ettigi gorulmektedir.66 

XIX. yuzyil sonu ve XX. yuzyil baslannda yasamis onemli astronomlardan Gazi Ahmed Muhtar 
Pasa ve Fatin Gokmen, klasik bilim gelenegini devam ettiren son alimlerdendirler. Gergekten Osmanli 
Devleti'nin son donemlerinde yetistirdigi onemli astronom ve takvimcilerden olan GazT Ahmed Muhtar 
Pasa (1838-1919), degisik sahalarda eserler kaleme almakla beraber, astronomi sahasinda sohret 
bulmustur. Bu sahada besi Turkge, ikisi Turkge-Arapga toplam yedi eseri bulunmaktadir. En onemli 
eseri 1890'da Arapga olarak Kahire'de basilan Islahu't-Takvim, Reforme du Calendrier (Leiden 1898) 
adiyla Fransizca'ya tercume edilmistir. Eser, Dogu'da kullanilan takvimlerin problemlerini ve Osmanli 
malt takviminin kusurlanni gostererek yeni bir sistem teklif etmektedir. Diger bir onemli eseri ise 
takvimcilik, vakit tayini ve bunun igin kullanilan aletleri modern bir sistem iginde inceleyen Riyazu'l- 
Muhtar ve Mir'atu'l-Mikat ve'l-Edvar adli Turkge hacimli eseridir. Bu eser, Yegen Sefik tarafindan 
Arapga'ya tercume edilmis ve 1885-1886 yilinda Misir'da Bulak Matbaasi'nda basilmistir.67 

Klasik astronomi sahasinda uzerinde durulmasi gereken son isim, Mehmed Fatin Gokmen (6. 
1955)'dir. Takiyuddin el-Rasid (6. 1585)'den 326 yil sonra Turkiye'de gozlem ve arastirmaya dayali 
astronomi galismalarim yeniden baslatan Fatin Gokmen, Kandilli Rasathanesi'nin kurucusudur. ilk 
tahsilini Antalya'nin Akseki ilgesindeki medresede tamamladiktan sonra istanbul'a gelmis olan Fatin 
hoca, klasik usulde eski astronomiyi son Muneccimbasi Huseyin Hilmi Efendi'den ogrenmistir. Once 
Sultan Selim Muvakkithanesi'nde galismis, sonra Salih Zeki Bey'in tesviki ile de Daru'l-Funun Fen 
Fakultesi'ne girerek modern matematik-astronomi tahsil etmistir. 

Fatin Gokmen, Daru'l-Funun muderrisligi esnasinda Salih Zeki'nin de yardimiyla, 1867'den beri 
daha gok bir meteoroloji merkezi olarak faaliyet gosteren Rasadhane-i Amire'nin mudurlugune tayin 
edilmistir. Rasathaneyi yeniden yapilandiran Gokmen, 1910-1943 yillan arasinda otuz ug yil mudur 
olarak rasathanede gorevde bulunmustur. Ayrica takvim galismalan yapmis ve Turkiye'de takvim 
sistemine bir duzen getirmistir. Fatin Gokmen klasik Osmanli Astronomi geleneginden yetisen son 
temsilcilerden biri olmakla beraber, Turkiye'de modern astronomi mesleginin yerlesmesinde onemli 
sahsiyetlerden biri olmustur.68 

Sonug 



302 



Bu makalede hedefimiz Osmanh dunyasindaki ilmT faaliyetler hakkinda genel mahiyette bilgi 
vermektir. Suphesiz buyuk bir imparatorlugun bilim konusunda altiyuz yillik faaliyetlerinin tamamini 
burada ele almamiz mumkun degildir. Biz ozellikle din? ve edebT bilimler disinda kalan klasik 
gelenegin iginde degerlendirdigimiz bilim dallanni ele almaya gahstik. Bunu yaparken Osmanh 
dunyasinda yayginhgi, orijinalligi ve ilmT seviyesi yuksek eserleri ve bu eserlerin sahipleri hakkinda 
analitik bir degerlendirme yaparak bazi sonuglara ulasmayi hedefledik. Bunun yam sira medreselere 
ve bilimle ilgili diger muesseselere de kisaca temas ederek Osmanhlarda bilim dallan ile ilgili sahada 
kurulmus olan muesseselerin gelismeleri arasinda bir paralellik kurmaya gahstik. 

Bu makalemizde, imparatorlugun kurulusundan itibaren bilim hayatimn olusumu, gelismesi 
gelenek halini almasindaki safhalan gosterilmistir. Son yillarda yaptigimiz ve Osmanh astronomi, 
matematik ve cografya literaturunu buyuk olgude agiga gikarmis olan arastirmalar neticesinde, 
Osmanlilardaki ilmT faaliyetlerin yogunlugu agikga ortaya gikmis bulunmaktadir. Astronomi 
Literaturune bakildiginda XV. yuzyildan Cumhuriyet'e kadar olan donem igerisinde 582 muellif, 
astronomi konusunda toplam 2438 eser hazirlanmistir. Bu eserlerin yuzyillara gore dagihmi soyledir: 
XV. yuzyilda 52 eser (genel toplam igerisindeki orani %2), XVI. yuzyilda 300 (%12), XVII. yuzyilda 
190 (%8), XVIII. yuzyilda 344 (%14), XIX. yuzyilda 267 (%11), XX. yuzyil 222 (%9); donemi 
bilinmeyen 1063 (%44). Ayni degerlendirmeler Matematik konusundaki eserlere gore yapildiginda, 
tespit edilebilen 491 muellifin toplam olarak 1116 eser hazirlamis olduklan gorulmektedir. Bu eserlerin 
yuzyillara gore dagihmi ise soyledir: XV. yuzyilda 28 eser (genel toplam igerisindeki orani %3), XVI. 
yuzyilda 81 (%7), XVII. yuzyilda 70 (%6), XVIII. yuzyilda 121 (%11), XIX. yuzyilda 176 (%16), XX. 
466 (%41); donemi bilinmeyen 174 (%16). Bu istatistikT bilgilerde Astronomiye ait eserlerin sayica 
Matematige ait eserlerden daha fazla oldugu gorulmektedir. Bu durum astronomide, bilhassa 
takvimlerin buyuk bir yer tutmasindan kaynaklanmaktadir. Burada eser sayisinda XVIII. yuzyila kadar 
surekli bir artis gozlenmektedir. Bu yuzyilda zirveye ulasan eser sayisi daha sonra dusmeye 
baslamistir. Matematige dair yazilan eser sayisi, XVII. yuzyil disinda devamh olarak artmistir. 
Ozellikle XIX. yuzyilda buyuk bir artis kaydeden matematik eserleri XX. yuzyilda zirveye ulasmistir. 
Ancak her iki konuda hazirlanan eserlerdeki artis oranlan paralel denebilecek olgude birbirine 
yakindir. 

Baslangigta Arapga yazilmis olan Osmanh bilim literaturu, XIV. ve XV. yuzyillardan itibaren 
Arapga, Farsga eserlerin tercume edilmeye baslamasiyla, bu iki dil yaninda sikhkla Turkge olarak 
yazilmaya baslamistir. Bu durum Turkge bilim literaturunun zenginlesmesini ve degisik bilim 
dallannda terminolojilerin olusmasini da mumkun kilmistir. XVIII. ve XIX. yuzyillarda, Osmanh bilim 
literaturunun dili Turkge ve Arapga'dir. Farsga eserler ise gok nadirdir (%1). Turkge ve Arapga olarak 
yazilan butun eserlerin (el yazmasi ve basma) oranlan da farkhhklar arz etmektedir. Bu iki yuzyilda 
hazirlanmis ve istanbul'da basilmis olan modern bilim ve teknolojiye ait eserlerin-birkag istisna 
disinda-tamamimn Turkge olmasina mukabil, el yazmasi eserlerin gogunlugu Arapga'dir. On sekizinci 
yuzyilda yazma ve basma 331 adet astronomi kitabinin 221 'i Arapga, 101'i Turkge, 2'si Farsga ve 7 
tanesi de bu ug dilin kansimi dillerde yazilmistir. Ayni sekilde on dokuzuncu yuzyilda astronomiye ait 

303 



toplam 263 adet eserin 1 37'si Arapga, 1 23'u Turkge ve ugu de karisik dillerdedir. Gordugumuz 
sayilar, Turkge kullaniminin arttigini agikga ifade ederken, toplam adedin azaldigina isaret etmektedir. 
Bu da XIX. yuzyilda, mekteplerin ve egitim muesseselerinin yayginhgina bagli olarak basma eser 
kullanilmasiyla, kitap konusunda dogu yazma geleneginden modern kitap basma gelenegine gegisin 
hizlanmasini gostermektedir. 

Arap topraklan harig Osmanh imparatorlugu sinirlannda hazirlanan astronomi kitaplannin buyuk 
gogunlugu Turkge yazilmistir. Ayni musahedelerin Osmanh Matematik literaturu igin de kaydetmek 
mumkundur. Sonug olarak XVIII. ve XIX. yuzyillarda hazirlanan eserlerin yazma olanlannin Arapga 
veya Turkge, ancak bunlardan basma olanlann tamamina yakininin Turkge olduklanni 
soyleyebiliriz.69 

Astronomi ve matematik literaturu gibi Osmanh Cografya literaturu hakkinda da kisa bir 
degerlendirme yapacak olursak, bu konuda oncelikle 458 muellifin toplam 1628 eserinin tespit edilmis 
oldugunu soylemek gerekir. Bu eserler kitap, atlas, harita ve krokiden olusmaktadir.Toplam cografya 
eserinin 1542'si Turkge, 84'u Arapga, biri Farsga biri de iki dildedir (Arapga-Turkge). Konulanna gore 
dagihmina bakacak olursak, toplam 1628 eserin 255'i umumi kitalar cografyasi, 941 'i harita, atlas, 
kroki, haritacihkla ilgili kitap, 81 'i seyahatname, 73'u Osmanh umumi cografyasi, 61 'i bolgeler, sehirler 
cografyasi, 39'u tahtit-i arazi (tapu-kadastro), 38'i menzilname, 46'si ulkeler cografyasi, 32'si 
denizcilik, 20'si iktisadT cografya 18'i acaib al-mahlukat tarzi, 1 6'si askerT cografya, 11'i sefaretname 
ve 9'u cografya lugatidir.70 Bu konuda yapilan kapsamh tarama ve tahlil gahsmasinda goruldugu 
uzere Osmanh cografya literaturunun temel dili Turkge olmustur. 

Yukanda goruldugu gibi klasik donemde Osmanh bilim faaliyetleri basta medreseler olmak 
uzere, muvakkithane ve darussifa gibi tip, matematik ve astronomi bilimlerinin uygulamalarimn 
yapildigi yerlerde, bu bilimlerin egitimleri ile birlikte yapilmaktaydi. XVI. asnn sonlannda, Takiyuddin 
Rasid tarafindan kurulan ve eski astronomi aletleri ile birlikte yeni aletlerin de kullanildigi istanbul 
Rasathanesi'nde, kisa omurlu fakat islam astronomi gahsmalarimn devami niteliginde, orijinal 
gahsmalar yapilmis ve bunlar hemen kitap haline getirilmistir. Klasik donem Osmanh bilim 
literaturunun olusmasi ise genellikle medrese ortaminda gergeklesmis ve basta dint konular olmak 
uzere matematik, tip ve astronomi sahalannda, Arapga, Turkge ve gok azi Farsga olmak uzere, gok 
sayida ilmT eser muderrisler tarafindan telif tercume veya yorumlama yoluyla meydana getirilmistir. 

Burada ortaya konulan onemli sonuglanndan birisi de, Osmanh bilim literaturunun olusmasinda, 
Osmanh topraklan igerisinde bulunan kultur mevkilerinde yetisen Anadolulu bilim adamlan ile bu 
merkezlerin disinda yetisip Osmanh himayesine giren alimlerin katkilan olmustur. Klasik donem 
Osmanh bilim geleneginin olusmasinda, medreselerin kurulmasindan eserlerin telifine kadar pek gok 
konuda padisahlann ve diger devlet adamlarimn tesviklerinin onemli rolu olmustur. 

Avrupa'daki ilmT ve cografT gelismelerden de haberdar olan Osmanhlar, ozellikle on yedinci 
yuzyihn ikinci yansindan itibaren, Bati bilim ve teknolojisine daha fazla ilgi duymaya baslamislardir. 

304 



Bu donemde ozellikle cografya, astronomi ve tip gibi bu makalede ele alinan sahalarda Avrupa'dan 
tercume ve aktarma yoluyla yakindan takip edilmis ve yeni bir ilgi alani olusmustur denilebilir. 

10smanh bilim tarihi igin genel olarak bk. E. ihsanoglu, "Osmanh Egitim ve Bilim Muesseseleri", 
Osmanli Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c. 2, istanbul 1998, s. 223-361; ayni makalenin Arapga'si igin 
bk. ayni yazar, "el-Muessesat el-Ta'ITmiyye ve'l-ilmiyye inde'l-Osmaniyym", el-Devlet el-Osmaniyye 
Tarih ve Hadara, c. 2, istanbul 1999, s. 441-598, ingilizcesi igin bk. ayni yazar, "Ottoman Educational 
and Scholarly-Scientific Institutions"; History of Ottoman State and Society, c. 2, ed. E. ihsanoglu, 
(IRCICA Yay.), istanbul 2000; A. Adnan Adivar, Osmanli Turklerinde ilim, istanbul 1982. Genel bir 
ozet igin bk. E. ihsanoglu, "Osmanli Bilimi", Buyuk Cihad'dan Frenk Fodulluguna, istanbul 1996, s. 
21-38, ayni makalenin ingilizcesi igin bk. "Ottoman Science", Encyclopaedia of the History of Science, 
Technology and Medicine in Non-Western Cultures, ed. Helaine Selin, Dordrecht: Kluwer Academic 
Publishers, 1997, s. 799-805. 

2 "Hinterlandda hakim muhafazakar yuksek medeniyet sekilleri (teoloji, saray edebiyati, ser'i 
hukuk) karsisinda ugta mistik ve eklektik henuz kaliplasmamis bir hak kulturu (rafizT tarikatlar, mistik 
ve epik bir edebiyat, orfT ve mill? hukuk) hakimdir. Hayat gorusu tamamiyla sovaleresk ve romantiktir". 
H. inalcik, "Osmanli Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanli, c. 1 , Yeni Turkiye Yay., Ankara 1 999, s. 46. 

3 H. inalcik, a.g.m., s. 46. 

4 Mefail Hizh, Mahkeme Sicillerine Gore Osmanli Klasik Donemi Bursa Medreselerinde 
Egitim-Ogretim, Bursa 1997, s. 21. 

5 Asikpasazade, TevarTh-i Al-i Osman'dan, Asikpasazade TarThi, tashih ve tatbik eden: AN 
Bey, istanbul 1332, s. 42. Vakfiye igin bk. Mustafa L. Bilge, ilk Osmanli Medreseleri, istanbul 1984, s. 
64. 

6 Mehmet Bayrakdar, Kayserili Davud (Davudu'l-KayserT), Kultur ve Turizm Bakanhgi Yay. 
Ankara 1988, s. 10-12. 

7 M. Bayraktar, a.g.e., s. 31-33. 

8 Genis bilgi ve degerlendirme igin bk. E. ihsanoglu-Ramazan §esen ve digerleri, Osmanli 
Astronomi Literaturu Tarihi, c. 1-2, (OALT) istanbul 1997; E. ihsanoglu-Ramazan Sesen-Cevat izgi, 
Osmanli Matematik Literaturu Tarihi, c. 1-2, (OMLT) istanbul 1999; E. ihsanoglu-Ramazan Sesen, 
Osmanli Cografya Literaturu Tarihi, c. 1-2, (OCLT), istanbul 2000, ve Turkiye Kutuphaneleri islam? 
Tip Yazmalan (Arapga, Turkge ve Farsga) Katalogu, Fihris Makhtutat al-Tibb al-islamT ft maktabat 
Turkiya, Hazirlayanlar Ramazan Sesen, Cevat izgi ve Cemil Akpinar, ed. E. ihsanoglu, IRCICA, 
istanbul 1984. 



305 



9 Osmanli bilimi literaturunijn genel bir anlatimi igin bk. E. ihsanoglu, "Osmanli Bilimi 
Literaturu", Osmanli Devleti ve Medeniyeti Tarihi c. 2, istanbul 1998, s. 363-444; ayni makalenin 
Arapga'si igin bk. ayni yazar, "Edebiyat el-Ulum inde'l-OsmaniyyTn", el-Devlet el-Osmaniyye Tarih ve 
Hadara, II, istanbul 1999, s. 601-689; ingilizcesi igin bk. ayni yazar, "Ottoman Scholarly-Scientific 
Literature"; History of Ottoman State and Society, c. 2, ed. E. ihsanoglu, (IRCICA Yay.), istanbul 
2002. 

10 Nasir el-Din el-TusT, Muhtasar fi ilm el-Tencim ve-Ma'rifet el-Takvim, (Risale-i Si Fasl), 
Turkge'ye geviren Ahmed-i Dai, Sadelestiren T. N. Gencan ve M. Dizer, Bogazigi Universitesi Kandilli 
Rasathanesi, istanbul 1984, s. 4-13. 

11 Sarh al-CagminT, istanbul 1296, 132 sayfa, gizimleryok. 

12 Kadizade'nin Serhu'l-Mulahhas fi'l-Hay'a adh eseri, mevcut nushalar ve bu eser 
hakkindaki gahsmalar igin E. ihsanoglu, OALT, c. 1, s. 8-21; Kadizade'nin Serhu'l-Eskalu't-Te'sTs adh 
eseri igin ise bk. E. ihsanoglu, OMLT, c. 1, s. 6-18. 

13 E. ihsanoglu, OALT, c. 1, s. 6-7. 

14 E. ihsanoglu, OALT, c. 1, s. 8. 

15 16 Rebiul-evvel 878 Carsamba gunu Otlukbeli Savasinin kazanildigi gun tamamlanmis ve 
bu miinasebetle adina el-Fethiye denmis ve Fatih Sultan Mehmed'e takdim edilmistir E. ihsanoglu, 
OALT, 1,33. 

16 Tofigh Haiderzadeh, AN Kusgu'nun Astronomi Eserleri, iO. Sosyal Bilimler Enstitusu, Bilim 
Tarihi Bolumu Yuksek Lisans tezi, istanbul 1997. 

17 F. J. Ragep, Nasir al-Din AI-TusT's Memoire on Astronomy (al-tadhkira fT'ilm al-hay'a), 2 
cilt, ed. G. J. Toomer, Sipringer-Verlag-New York 1993. 

18 E. ihsanoglu, OALT, 1, s. cxiv. 

1 9 E. ihsanoglu, OMLT, 1 , xlvn. 

20 E. ihsanoglu, OMLT, 1 , xlvn. 

21 C. izgi, "Osmanli Medreselerinde Aritmetik ve Cebir Egitimi ve Okutulan Kitaplar", 
Osmanli Bilimi Arastirmalan, ed. F. Gunergun, istanbul 1995, s. 129-158. 

22 ilter Uzel, Serefeddin Sabuncuoglu Cerrahiyyetu'l-Haniyye, c. 1-2, Ankara 1992. 

23 E. ihsanoglu, OCLT, c. 1, s. xxxvin. 



306 



24 E. ihsanoglu, OCLT, c. 1, s. xxxvi-xxxviii. 

25 T. D. Goodrich, The Ottoman Turks and the New World, a Study of Tarih-i Hind-i Garbi 
and Sixteenth Century Ottoman Americana, Weisbaden 1990; E. ihsanoglu, "Osmanhlarin Bati'da 
Gelisen Bazi Teknolojik Yeniliklerden Etkilenmeleri", Osmanhlar ve Bati Teknolojisi Yeni Arastirmalar 
Yeni Gorusler, istanbul 1992, s. 132-133, 137-138. 

26 Evliya Celebi, Evliya Celebi Seyahatnamesi, c. I, yay. Ahmed Cevdet, Dersaadet, 1314, s. 
548; Papa Monte diye zikredilen eserin ash Ortagag Latin literaturunde "Mappa Mundi" diye bilinen 
dunya haritasidir. 

27 Marsigli, Stato Militare deH'imperio Ottomano 1. bolum, Yay. Manfred Kramer, Graz 1972, 
s. 40. 

28 Halil halcik, "Mehmed II", iA, c. 7, s. 535. 

29 E. ihsanoglu, OALT, c. 1 , 90-1 01 . 

30 E. ihsanoglu, OALT, c. 1, s. 161-179. 

31 Hulusi Lekesiz, Osmanh ilmT Zihniyetinde Degisme (Tesekkul-Gelisme-Cozulme: XV. - 
XVI. Yuzyillar), Ankara 1989, H. 0. Tarih Bolumu basilmamis yuksek lisans tezi]. 

32 C. izgi, a.g.e., c. 2, s. 13-14. 

33 Mensei, dedeleri ve dogum tarihi konusundaki tartismalar igin bk. R. Sesen, "Meshur 
Osmanh Astronomu Takiyeddin Rasid'm Soyu Uzerine", Erdem, c. 4, S. 10 (Ocak 1988), 165-171. 

34 Rasathanenin kurulusu ile ilgili ferman igin bk. J. H. Mordtmann, "Das Observatorium des 
TaqT ed-DTn zu Pera", Der Islam, c. 13 (1923), s. 82-96; rasathanenin kurulus tarihi ile ilgili farkh 
gorusler igin bk. i. Miroglu, iO. Edebiyat Fakultesi Tarih Enstitusu Dergisi, S. 3 (Ekim 1972) s. 63-74; 
astronomi ile ilgili alet ve kitaplann rasathanede toplanmasi hakkinda hukum igin bk. A. R. Altinay, 
Onuncu Asr-i HicrTde istanbul Hayat 961-1000, istanbul 1333, s. 53. 

35 Alatu'l-Rasadiyye li ZTc-i Sehinsahiyye adi ile Takiyeddin'in maiyetindeki alimlerden biri 
tarafindan yazilan risalede ve Alaeddin Mansur el-STrazT'nin Sehinsah-name adh eserinde 
rasathanede gahsan alimlerin ve rasatlarda kullanilan aletlerin minyaturleri verilmektedir. Fakat 
rasathane binasinin yeri ve sekli hakkinda herhangi kesin bir bilgiye sahip degiliz. A. A. Adivar, 
Osmanh Turklerinde ilim, s. 100-101, 103; A. S. Unver, istanbul Rasathanesi, Ankara 1969, s. 91; A. 
Sayih, "Alauddin Mansur'un istanbul Rasathanesi Hakkindaki Siirleri", Belleten, c. 25, S. 99, (Temmuz 
1956), s. 411-484. 



307 



36 Rasathanenin genel bir degerlendirmesi igin bk. A. Sayih, The Observatory in Islam and 
its Place in the General History of the Observatory, Ankara 1960, s. 289-305. 

37 A. A. Adivar, Osmanli Turklerinde ilim. s. 104, (S. Tekeli, Ek 31). 

38 H. G. Topdemir, Takiyuddin'in Optik Kitabi Isigin Niteligi ve Gormenin Olusumu, Ankara 
1999, s. 141 ve340. 

39 S. Tekeli, 16'nci Asirda Osmanhlar'da Saat ve Takiyeddin'in "Mekanik Saat 
Konstruksiyonuna Dair En Parlak Yildizlar" Adh Eseri (Turkge-Arapga-ingilizce Metin). 

40 Ahmed Yusuf el-Hasen, Takiyeddin va al-Handasat al-Makanikiyya al-Arabiyya, Kitab al- 
Turuk al-Saniyya fi'l-Alat al-Ruhaniyya, Halep 1976. 

41 Takiyuddin'in eserlerinin degerlendirmesi igin bk. Sevim Tekeli, "Nasiruddin, Takiyuddin 
ve Tycho Brahe'nin Rasad Aletlerinin Mukayesesi", Ankara Universitesi Dil ve Tarih Cografya 
Fakultesi Dergisi, XVI/3-4, (1958), s. 301-393; ayni yazar, 16'inci Asirda Osmanhlar'da Saat ve 
Takiyeddin'in "Mekanik Saat Konstruksiyonuna Dair En Parlak Yildizlar" Adh Eseri (Turkge-ingilizce- 
Arapga metin), Ankara 1966; ayni yazar, "Takiyeddin 'de Gunes Parametrelerinin Hesabi", Necati 
Lugal Armagam, Ankara 1968, s. 703-706; ayni yazar, "Onaltinci Yuzyil Trigonometri Cahsmalan 
Uzerine Bir Arastirma: 

Copernicus ve Takiyuddin", Erdem, N/4 (1986), s. 219-272; ayni yazar, "Taqi al-Din", 
Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, ed. 
Helaine Selin, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1997, s. 934-935 ve Remzi Demir, 
"Takiyuddin ibn Ma'rufun Ondahk Kesirleri Trigonometri ve Astronomiye Uygulamasi", Osmanli Bilimi 
Arastirmalan 2, yay. E. Gunergun, istanbul 1997, s. 187-209. 

42 Mustafa Bilge, a.g.e., s. 297-298. 

43 ismail Hakki Uzungarsih, "Nigde Karamanoglu AN Bey Vakfiyesi", Vakiflar Dergisi, II 
(1942), s. 59-60. 

44 Bu konuda ileri surulen iddialann elestirisi ve tartismasi igin bk. E. ihsanoglu, "Fatih 
Kulliyesi Medreseleri Ne Degildi! Tarih Yazicihgi Bakimindan Tenkit ve Degerlendirme Denemesi", 
Buyuk Cihad'dan Frenk Fodulluguna, istanbul 1996, s. 39-84 ve ayni yazar, "Osmanli Medrese 
Tarihgiliginin ilk Safhasi (1916-1965) ". 

45 ismail Hakki Uzungarsih, a.g.e., s. 11-12. 

46 Gelibolulu Mustafa AIT, Kunhu'l-Ahbar, istanbul Universitesi Ktp., TY, nr. 5959, yk. 85b- 
86b, Suleymaniye-Esad Efendi Ktp. nr. 2162, yk. 116b-118a. 



308 



47 Abdulkadir Ozcan, "Fatih'in Teskilat Kanunnamesi ve Nizam-i Alem igin Kardes Katli 
Meselesi", i. 0. Edebiyat Fakultesi Tarih Dergisi (Fatih Sultan Mehmed'e Hatira Sayisi), 33 [1982], s. 
39. 

48 E. ihsanoglu, "Osmanh Egitim ve Bilim Muesseseleri", ODMT, c. 2, istanbul 1998, s. 223- 
361. Bu sira, Abdulgani en-NablusT (6. 1143/1 731 )'nin Vesa'ilu't-TahkTk adh eserinin (Suleymaniye- 
Esad Efendi Ktp. nr. 1445'deki nushasi) zahnnda bulunan kayit ile Kevakib-i Seb'a adi ile Fransiz 
Hukumeti'nin talebi uzerine 1155/1741'de yazilan Osmanh egitim sistemini izah eden resmT cevapta 
aynen tekrarlanmaktadir, bk. Cevat izgi, Osmanli Medreselerinde Riyazi ve Tabii ilimlerin Egitimi, 
istanbul 1994 [i. 0. Sosyal Bilimler Enstitusu Doktora Tezi], s. 5, 44; bu eser, 1997 yihnda iz 
Yayincihk tarafindan 2 cilt halinde istanbul'da basilmistir. 

49 Daru 'l-Hilafeti 'l-Aliyye Medreseleri ile ilgili olarak bk. Mubahat Kutukoglu, XX. Asra Erisen 
istanbul Medreseleri, TTK, Ankara 2000, 25+390s. 

50 Tuncay Zorlu, Suleymaniye Tip Medresesi, basilmamis yuksek lisans tezi, i. 0. Sosyal 
Blimler Enstitusu, Bilim Tarihi, istanbul 1998. 

51 AN Haydar Bayat, Osmanh Devleti'nde Hekimbasihk Kurumu ve Hekimbasilar, Ankara 
1999. 

52 E. ihsanoglu, agm, ODMT, c. 2, s. 254-270. 

53 Muneccimbasihk igin bk. Salim Ayduz, Osmanh Devleti'nde Muneccimbasihk ve 
Muneccimbasilar, istanbul 1993, [i. 0. Edebiyat Fakultesi, basilmamis yuksek lisans tezi); Sifahane 
igin bk. E. ihsanoglu, agm, s. 259-263. 

54 A S. Unver, "Osmanh Turkleri ilim Tarihinde Muvakkithaneler", Ataturk Konferanslan V, 
1971-1972'den ayn basim, Ankara 1971, s. 217-257. 

55 Salim Ayduz, "Osmanli Devleti'nde Muneccimbasihk", Osmanli Bilimi Arastirmalan I, 
istanbul 1995, s. 190-193. 

56 Serh, hasiye ve tercumeleri igin bk. E. ihsanoglu, OALT, 1, cxv. 

57 E. ihsanoglu, OALT, 1, cxvn. 

58 E. ihsanoglu, Bati Bilimi ve Osmanh Dunyasi: Bir inceleme Ornegi Olarak Modern 
Astronominin Osmanhya Girisi, Belleten, c. 51 (sayi 217), Arahk 1992, Ankara, s. 727-774. 

59 Endulus'ten gelen bilim adamlan ve katkilan igin bk. E. ihsanoglu, "Endulus Mense'li bazi 
Bilim Adamlarimn Osmanh Bilimine Katkilan", Buyuk Cihad'dan Frenk Fodulluguna, istanbul 1996, s. 
85-137. 

309 



60 E. ihsanoglu, OMLT, c. 1, s. 119-123. 

61 L Fazhoglu, "Cebir", DiA, c. 7, s. 199-200. 

62 Hayati igin bk. Omer Okumus, "AmilT, Bahaeddin", DiA, c. 3, istanbul 1 991 , s. 60-61 . 

63 Sadece Suleymaniye Kutuphanesinde 37 yazma nushasi bulunan Hulasat al-Hisab'in 
yirmiden fazla baskisi ve gogu basilmis kirk kadarda serhi vardir. E. ihsanoglu, OMLT, c. 1, s. 112. 

64 Eser, ilk olarak al-CullT (61. 1640?) tarafindan Arapga olarak kisaca Risalat al-Bahaiyya 
adiyla talik edilmis ve Osmanh medreselerinde temel ders kitabi olarak uzun yillar okutulmustur E. 
ihsanoglu, OMLT, c. 1, s. 159-160. 

65 Molla Celebi el-AmidT (61. 1656) ise eseri §arh Hulasat al-Hisab, adiyla serh etmistir. 
Hulasat al-Hisab'in serhleri arasinda Osmanh matematikgilerinden Hasan el-SuhranT (61. 1667)'nin 
§arh Hulasat al-Hisab'i; Ramazan b. Abu Hurayrat el-Cezen'nin (61. XVII. yuzyilm ikinci yansi) Hall al- 
Hulasa li Ahl al-Riyasa'si ki 56 nushasi gunumuze kadar gelmistir. Hulasat al-Hisab'a serh 
yazanlardan biri de §eyhzade Muhammed Efendi'dir. Muhammed Efendi, Fath al-Lubab ft §arh 
Hulasat al-Hisab adini verdigi eserinin onsozunde, Hulasat al-Hisab'in guzel bir eser oldugunu ancak 
igindeki gug meselelerin gozumu igin bu serhi yazdigini belirtmektedir. E. ihsanoglu, OMLT, c. 1, s. 
292-293. 

66 Kuyucakli Mehmed Atif Efendi (61. 1847) tarafindan Nihayet el-Bab ft Hulasati'l-Hisab 
adiyla Turkge'ye tercume edilmistir. E. ihsanoglu, OALT, c. 2, s. 587-588. 

67 M. C. Baysun, "Muhtar Pasa, Gazi", lA (MEB), c. 8, s. 516-532; OALT, c. 2, s. 701-706. 

68 E. ihsanoglu, "Osmanh Egitim ve Bilim Muesseseleri", ODMT II, s. 353-354 ve OMLT. 

69 Genis bilgi ve degerlendirme igin ayrica bk. E. ihsanoglu, OMLT, OALT, OCLT ve E. 
ihsanoglu, Agiklamah Turk Kimya Eserleri Bibliyografyasi, istanbul 1985. 

70 E. ihsanoglu, (OCLT), c. 1. 



310 



A. Osmanh'da Bilim Gelenegi 

Osman Gazi'den Mehmed Vahideddin'e Osmanh Bilimi ve Kulturu / Dog. 
Dr. Melek Dosay Gokdogan [s. 175-209] 

Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi / Turkiye 

Bilim tarihi, bilim adamlarimn yoneticiler tarafindan desteklendigi donemlerde bilimin ve 
teknolojinin hizla ilerledigini gostermektedir. Tarih, gok eski donemlerden gunumuze kadar 
arastirmacilan destekleyen kral ve lider ornekleriyle doludur. Fransa Krah XV. Louis, Buffon'u (1707- 
1788) doga arastirmalannda desteklemis ve onu kont yapmis; Rus Can Buyuk Petro meshur bilim 
adamlarimn toplanacagi Saint Petersburg Akademisi'ni kurmus; Prusya Krah II. Frederick Berlin 
Bilimler Akademisi'nde Maupertius, d'Alembert, Lagrange, Bernouilli gibi buyuk matematikgileri 
toplamis; ingiltere Krah III. George, astronomi bilgini Herschel'e maas baglamis ve arastirmalarim 
surdurebilmesi igin her imkam saglamistir. Sayisi artinlabilecek bu orneklere, islam dunyasini da 
eklemek gerekir. Ozellikle Abbasi halifelerinden Harun ResTd (775-809) ve Memun'un (813-833) 
bilimsel etkinlikleri ve bilim adamlanni maddi ve manevi olarak desteklemis olduklan bilinmektedir. 

Bu incelemede, bilimi ve kulturu desteklemek bakimindan Osmanh padisahlannm ozellikleri 
belirlenmeye gahsilmis ve bu yapihrken, Avrupa'daki bilimsel etkinliklere de deginilerek, Osmanh 
uygarhgi ile Avrupa uygarhginin karsilastinlmasi hedeflenmistir. Boylece, Osmanhlann gittikge gelisen 
Bati uygarhgi karsisindaki konumlan agikga ortaya gikacaktir. 

Osman Gazi (Padisahhgi 1281-1326) 

Osmanh Devleti'nin ilk hukumdan olarak kabul edilen Osman Gazi (1258-1326), "Osmanoglu" 
ailesinden Ertugrul Bey'in ug gocugunun en kugugudur. Ertugrul Bey, Anadolu'nun kuzeybatismda, 
Selguklu Bizans sinirinm kuzey kesiminde, bugunku Eskisehir, Bilecik, Kutahya illerinin sinirlannin 
kesistigi bolgede ug beyi idi. Bizans ile yaptigi gazalardan sonra "Gazi" diye anilan Ertugrul Bey, 

311 



Sogut kasabasini Bizans'tan fethederek kendisine merkez yapmisti. Babasinin yerine ug beyi olan 
Osman Gazi ise, zekasi ve enerjisi sayesinde ug beyliginden bir devlet olusturmaya dogru ilerlemistir. 

Osman Gazi igin Bursa'nin ahnmasi gok onemliydi, gunku boylece Osmanlilar gergek bir taht 
sehrine sahip olacakti. Bu sehir on seneden fazla suren bir kusatma altinda tutulmus, Osman Gazi 
sehrin alindigini goremeden olmustur. Oglu Orhan Gazi babasinin vasiyetini yerine getirerek lahdini 
Bursa'ya naklettirmis ve sonradan "Gumuslu Kumbet" adi verilen turbeyi yaptirarak buraya 
defnettirmistir. 

Osman Gazi kisilik olarak cesur, guglu-kuvvetli, durust, zeki, uzak goruslu, comert ve kanaatkar 
bir kisi olarak tasvir edilir. Ahi reislerinden Seyh Edebali'nin kizi ile evlenerek Anadolu'da Ahilerin 
nufuzundan istifade etmistir. Din ayirimi yapmayarak butun tebaasma adil davranmasi, halk 
tarafindan sevilmesini saglamistir. Germiyanli bir Turk ile bir Rum arasindaki anlasmazhk davasinda 
Rum'u hakh buldugu anlatihr. 

Osman Gazi devlet teskilatini da kurmaya galismis, bu baglamda kalelere kadi ve kumandan 
tayin etmis, koyleri sipahilere timar olarak tevcih etmistir. ilk kanunlan da o koymustur. Oldugu zaman 
biraktiklan arasinda altin ve mucevher yoktu. Birkag kaftan, bir at ve sade bir kihg ile ug sum koyun 
birakmistir. Olum dosegindeyken oglu Orhan Gazi'ye sunlan vasiyet etmistir: "Tann buyrugundan 
gayri is islemiyesin. Bilmedigini seriat ulemasindan sorup anhyasin. iyice bilmeyince bir ise 
baslamiyasin. Sana itaat edenleri hos tutasin. Ve askerine iyiligi, ihsani eksik etmiyesin ki, insan 
insanin kulcagizidir. Zalim olma. Alemi adaletle senlendir ve cihadi terk etmeyerek beni sad et. 
Ulemaya riayet eyle ki seriat isleri nizam bulsun. Nerede bir ilim ehli duyarsan ona ragbet, ikbal ve 
yumusakhk goster. Askerine ve malina gurur getirip seriat ehlinden uzaklasma. Bizim meslegimiz 
Allah yolu ve maksadimiz Allah'in dinini yaymaktir. Yoksa kuru kavga ve cihangirlik davasi degildir. 
Sana da bunlar yarasir. Daima herkese ihsanda bulun. Memleket islerini noksansiz gor."1 Bu vasiyet, 
Osmanh padisahlannm bilime ve alimlere hurmet gosterme ve himaye geleneginin daha Osman 
Gazi'den itibaren basladigini gostermektedir. 

Osman Gazi'nin devlet kurma ugrasini verdigi siralarda Avrupa Ortagag'in klasik donemini 
yasiyordu. ileride Avrupa devletlerini olusturacak olan monarsiler bu donemde ortaya gikmistir. 
Fransa Kralhgi, ingiliz Kralhgi, Alman imparatorlugu gibi devletlerin yam sira, turn Hiristiyan 
dunyasina hukmetmeye galisan Roma Kilisesi vardir. Ancak, Kilise'nin disiplinine karsi gikislar da 
vardir. Ozellikle 12. yuzyilda baslayan Arapga'dan Latinceye gevirilerle uyanmaya baslayan aydmlar, 
eski Hellen felsefesinin yontemlerini ilahiyat problemlerine uygulamaya baslamislardir. Gucunu 
kaybetmek istemeyen ruhbanlar ise yeni kurulan universitelerdeki ders programlarim ve kitaplanni 
denetim altinda tutmaya gahsmislar, 1231 yilmda Engizisyon'u kurmuslardir. Ama universitelerdeki 
laik hocalar Kilise'nin baskisina ragmen, dogmaya karsi rasyonel dusunceyi savunmuslar ve bilginin 
kaynagi olarak otoriteleri degil, deneyi kabul etmislerdir. Bunlar iginde ozellikle Roger Bacon (1214- 
1294) skolastik dusunce karsisinda deneyi savunmasiyla unludur. O, "Deneysel bilim, bilimlerin 
efendisidir, oteki bilimler de onun hizmetgisi"2 demistir. Ote yandan, Ortagag'in son ve modern 

312 



gaglann ilk sairi olarak kabul edilen Dante'de (1265-1321) italya'da adeta Ronesans'in habercisi 
olarak edebT eserlerini ortaya koymustur. Hem Roger Bacon hem de Dante gorusleri yuzunden 
surgune gonderilerek cezalandinlmislardir. Bizans'ta Yunanca ogrenmis olan Albanolu Peter (1250- 
1318) Paris'te tip dersleri verirken, Yunancadan da eserler gevirerek bilim Ronesansinin habercisi 
olmustur.3 

Orhan Gazi (Padisahligi 1324-1362) 

Babasi hayatta iken askerT idareyi eline alan Orhan Bey (1288-1362), devletin sinirlanni 
genisletmis, 1335'de ilhanlilarin yikilmasiyla istiklalini ilan etmistir. Onun zamaninda Bursa ve iznik'in 
yani sira Marmara bolgesinin Anadolu tarafindaki butun Bizans topraklan alinarak Rumeli'ye 
yerlesmenin ilk temelleri atilmistir. Sinirlan genisleyen beyligin yavas yavas asiret usul ve ilkelerinden 
gikarak bir devlet olmaya baslamasiyla idari, adIT, askerT teskilatin olusturulmasi geregi ortaya 
gikmistir. Boylece Orhan Bey Osmanh Devleti'nin ilk teskilatini yapmistir. Anadolu Selguklulan ile 
ilhanhlar ornek alinarak bir hukumet mekanizmasi olusturulmus, Divan kurulmustur. ilk defa onun 
zamaninda yaya ve athlardan olusan ordu teskilati kurulmustur. Bu teskilat Kapikulu Ocagi'nin 
kurulusuna kadaronemli hizmetler gormustur.4 

ilk ilmT ve ictimaT tesisler de Orhan Gazi zamaninda kurulmustur. Bir sure merkez olan iznik'te 
cami, medrese ve imaret insa ettirmistir. Osmanlilann ilk universitesi olan iznik medresesine devrin 
buyuk alim ve mutefekkirlerinden Davud-i KayserT'yi muderris olarak tayin etmis ve ona zamanin en 
yuksek ucreti olan 30 akge yevmiye baglamistir. 

Orhan Gazi Bursa'da da camiler, hastaneler, garsilar yaptirarak burayi Dogu'nun en guzel 
sehirlerinden biri haline getirmistir. Bursa hisanndaki kiliseyi medreseye gevirterek, talebeler igin 
odalaryaptirmis ve vakfiyesini tertip ettirmistir.5 

Orhan Gazi ulemayi ve din adamlarim sever ve himaye ederdi. Orneklerinden bahsedildigi gibi, 
onlara ulufeler baglar, rahat yasamalanni saglardi. Kadilara ilk defa ulufe tayin eden odur. Devlet 
idaresinden ve muharebelerden artan zamanmi ulemaya ve marifet erbabina ayirmis, onlarla 
gorusmeler yapmistir.6 

Kisilik olarak Orhan Gazi, teskilatgi, uyanik, azimli, siyasi hadiselerden istifade etmesini bilen bir 
devlet adami olarak taninir. Nitekim, saltanat kavgasi ile ugrasan Bizans imparatorlarimn iginde 
bulundugu durumdan yararlanarak, ilk defa kitleler halinde Rumeli'ye gegisi baslatmistir. 

Ayni donemde Avrupa'da ise universitelerin sayisi artmistir. Ancak kithk, savas ve veba salgini 
gibi afetler bu yuzyilda Bati toplumunu ciddi olgude tehdit etmistir. Kilise'nin sayginhgi kalmamis ve 
reform ihtiyaci kendini hissettirmeye baslamistir. ilk humanizma hareketi de 14. yuzyilda Petrarca 
(1302-1374) ile baslamistir. Bilimsel gelismenin ilk habercisi olarak Occamh William (1280-1347) 
gozlem ve deneyi yontem olarak savunmustur. Boylece artik Aristo'nun otoritesi sarsilmaya 
baslamistir.7 Mantikgi ve filozof Occamh William Papa'nm gucune karsi gikarak, dini inanglann akil 

313 



yoluyla agiklanamayacagim ve kamtlanamayacagim ileri surmustur. Ona gore, bilimin ugrasi konulan 
tek tek seyler, bireylerdir ve bunlann bilgisi ancak duyulann sagladigi algilarla elde edilir. Kilise'nin 
hosuna gitmeyen bu goruslerinden dolayi Occamli William'in ogretisi Paris Universitesi'nde 
yasaklanmis, ancak yayilmasi 6nlenememistir.8 Occam'in 14. yuzyil dusunurleri uzerinde buyuk etkisi 
olmustur. Dogru bilginin ulasilabilir olmasinin temeli deneycilige dayanmak olarak benimsenmistir. 

Bu donemin John Buridan, Saksonyah Albert, Nicole Oresme gibi unlu skolastikleri deneycilige 
verilen onemi kabul etmislerdir.9 Galileo, Orta Cag'daki bu oncellerinin hareket konusuyla ilgili kavram 
ve teoremlerinden yararlanarak yeni mekanik bilimini sekillendirmistir. 

Bu donemde astronomi alaninda Fransali Musevi Levy ben Gerson (1288-1344) yeryuzunun 
evrenin merkezi olamayacagini iddia ederek, Kopernik'e yol agmistir.10 

Birinci Murad (Padisahligi 1362-1389) 

Gazi Hunkar ve Hudavendigar diye de anilan Sultan I. Murad (1326-1389), babasindan 
devraldigi Osmanli Devleti'ni bilhassa Rumeli'de gok buyuterek imparatorluk temellerini hazirlamistir. 
Edirne ve Filibe'nin almisi onun devrinin en onemli basanlandir. 

Birinci Murad sadece bir asker-komutan degildi. Ortaya gikan yeni ihtiyaglara gore devletin idarT, 
askenve adITteskilatini da yeniden duzenlemistir. 

Sultan I. Murad zamanmda ortaya konan yeni teskilat arasinda en onemlisi Yenigeri Ocaginm 
kurulmasidir. Bu yeni askerT teskilatin ilk temeli 1362'de atilmis ve zamanla ihtiyaca gore 
genisletilmistir. 

I. Murad irade ve azim sahibi, tebaasina karsi adil, vicdan ozgurlugunu herkese taniyan, 
kanunlara uyan bir kisi olarak tasvir edilir. 

I. Murad imar ve kultur islerine de onem vermistir. Bursa hisannda ve Qekirge'de iki cami 
yaptirmistir. Bursa'da imareti de vardir. Bursa kaplica hamamlanni tamir ettirmis, hanlar yaptirmistir. 
Kendisinin hususi kutuphanesi oldugu, bu kutuphane igin yazilmis eserlerden anlasilmaktadir.11 Kara 
Hoca Alauddin AN tarafmdan Kunuzu'l-Envar isimli serh (Rumuzu'l-Esrar'in serhidir) ve Mecmau'l- 
Fuad adh ozet Miftah serhi adina ithaf olunmustur.12 

Bu donemde Avrupa igin en onemli dusunsel olaylar Ronesans'i hazirlayan etkinliklerdir. 
Ozellikle italya'da ortaya gikan, unutulmus Eskigag eserlerini tanima arzusu, aydinlan Yunanca 
ogrenmeye sevk etmistir. 14. yuzyilda Bizans'tan italya'ya gelen bilginler Yunan dilini ogretmisler ve 
boylece Platon, Aristoteles gibi Yunan filozoflannin orijinal eserlerinin okunmasi mumkun olmustur. 
Eskigag eserlerine bu yeniden donus hareketiyle birlikte bir yeniden dogus atihmi baslamistir. 
Edebiyat, bilim, sanat alanlannda ortaya gikan bu gelisme humanizm denilen, insana gergek degerini 
kazandirma gabasini iginde banndirmistir. Salutati (1331-1406), Leonardo Bruni (1369-1444), 

314 



Bracciolini (1380-1459) gibi humanistler ve Giotto (1266-1337), Donatello (1368-1466) gibi 
sanatkarlar Ronesans'a gegis doneminin unlu adlandir.1 3 

Bu donemde yalnizca Hiristiyan Batida degil, Musluman Batida da dikkati geken du§unsel 
faaliyetler vardi. Bunlardan ozellikle Magribli iki kisi onemlidir: ibn Battuta (1304-1374) ve ibn Haldun 
(1332-1406). ibn Battuta Ortagag'in en unlu islam gezginidir. Gezilerini anlattigi Seyahatname'si ile 
Muslumanlarin Marco Polo'su olarak kabul edilmistir.14 ibn Haldun ise Mukaddime'si ile ilk defa 
toplumlann bilimsel olarak incelenebilecegini gostermistir. Ancak, yasadigi donemde kimsenin ilgisini 
gekmemis, degerini takdir edenler ilk defa Osmanli tarihgileri olmustur. 

Yildirim BayezTd (Padisahhgi 1389-1403) 

Muharebe alaninda hukumdar ilan edilen BayezTd, Sultan Murad'in buyuk ogludur. Fevkalade 
atak ve suratli olmasi sebebiyle, daha babasinin saghginda, 1387 Karaman Seferi'nden itibaren 
"Yildirim" lakabiyla amlmaya baslamistir. Yildirim BayezTd igin Rumeli'den ziyade Anadolu'da Turk 
birligini gergeklestirmek onemliydi. Bunun igin de Bati Anadolu beyliklerini Osmanli bayragi altinda 
toplamayi basarmistir. Amasya, Samsun, Sivas ve Malatya'yi alarak sinirlan Erzincan'a kadar 
genisletmistir.15 Gergek anlamda istanbul'u kusatan ilk Osmanli padisahi Yildirim BayezTd'dir. ilki 
1391 yilinda gergeklesen kusatma dort defa tekrarlanmistir. 

Osmanli hukumdarlan arasinda ilk defa "Sultan" unvanmi kullanan Yildirim BayezTd, buyuk bir 
kumandan ve asken deha sahibiydi, ancak luzumsuz inadi ve kumandanlarimn tavsiyelerine onem 
vermemesi yuzunden Ankara Savasi'ni (1402) Timur'a karsi kaybetmis ve sinirlanni gok genislettigi 
devletinin pargalandigini gordukten sonra, esir hayati surerken olmustur. 

Yildirim BayezTd de diger Osmanli padisahlan gibi adil ve hayir sever, alim ve sairleri himaye 
eden bir padisahti. Onun zamaninda Osmanlilarda hayir kurumlan, bilim muesseseleri ve imar 
faaliyetleri gelismistir.16 Hukumdarhgi zamaninda Yildirim BayezTd adina AN ibn Hibetullah tarafindan 
yazilmis olan Arapga Hulasatu'l-Minhac fT Ehli'l-Hisab ve §eyh Hasan'in Arapga ve Farsga eserlerden 
tercume ederek yazdigi Futuvvetname adh kitap ve ibn Melekoglu Mehmed'in Arapga ahlak kitabi 
Bedru'l-Vaizin ve Zahru'l-abTdTn Yildirim BayezTd'e takdim edilmistir. Bursali Niyazi de divanini ona 
ithaf etmistir.17 

Yildirim Bursa'da Murad HudavendTgar'dan sonra ikinci medreseyi kurmustur. iznik 
medresesinin yetistirdigi ulemadan 

Molla Fenari burada muderrislik ve sonra da Bursa kadihgini yapmis, Yildirim ona iltifat 
gostermis, devlet islerinde fikirlerinden istifade etmistir.18 

Nigbolu Zaferi'nden elde edilen ganimetlerden padisahin hissesine dusenlerin onemli kismi imar 
ve hayir islerine harcanmistir. Bunlarla Yildirim Edirne'de bir imaret yaptirmis, buna vakif tahsis 
etmistir. Bursa'da da medreye ilave olarak imaret, bimaristan, tekke ve Ulu camiyi yaptirmistir. 

315 



Yildinm Bayezid'in tarikat ehline de hurmet gosterdigi soylenir. Buna delil olarak Emir BuharT'ye kizini 
nikahlamasi ve §eyh HamTd'e Bursa'da yaptirdigi camide ilk vaazi verdirmesi gosterilir. 

ilk hastaneyi yaptiran Osmanli padisahi Yildinm BayezTd'dir. Bursa'da, Uludag eteklerinde 
yaptirdigi hastanenin (1399) vakiflanni tesis edince, Memluk hukumdan Berkuk'dan iyi bir hekim 
istemis, o da §emsuddinT Sagir adinda birini yollamistir.19 

Bu donemde Doguda Semerkand'ta dikkati geken bilimsel etkinlikler yapiliyordu. Bursa'da 
dogan Kadizade-i RumT (1337-1412), bilgisini arttirmak amaciyla Semerkant'e gitmis ve Timur'un 
torunu Ulug Bey'in kurdugu Semerkant Rasathanesi mudurlugune tayin edilmistir. Ayni zamanda 
Semerkant medresesi bas muderrisligi de yapmistir. Zamaninin en onemli astronomlanndan olan 
Kadizade'nin astroloji ile hig ilgisinin bulunmayisi, onun bilimsel yanini daha da belirginlestirmektedir. 
Kadizade'nin eger Semerkant'tan memleketine donmus olsaydi, Osmanli Devleti'nde matematik 
bilimlerinin gelismesini hizlandiracagina inamlmistir.20 

Bu donemde Batida deniz yolculuklanna devam edilmistir, gunku kara yollari tikanmis ve her 
yere ulasim igin deniz yollari arastinhyordu. Denizcilerin gereksinimleri haritaciligin gelismesine yol 
agmistir. Bu konuyla ilgili olarak Batlamyus hatirlanmis ve onun galismalan Latince'ye gevrilmistir. 
Cografya'si Avrupa'da elden ele dolasmaya baslamis, bu kitaptaki yeryuzunun gevresiyle ilgili 
olgumun gergekte oldugundan gok daha az olmasi ve Asya'nm doguya dogru uzanarak batidaki 
okyanusun hemen otesinde bulundugu gibi yanhs fikirler, Kolomb'un batiya dogru yola gikmasina 
neden olmustur.21 

Qelebi Mehmet (Padisahhgi 1413-1421) 

Yildinm Bayezid'in birgok oglu vardi. Bu ogullar arasinda taht kavgasiyla gegen yillara "Fetret 
Devri" (1402-1413) denir. Fetret devrinden basanyla gikip Osmanli birligini saglayan, §ehzade Qelebi 
Mehmet (1387-1421) olmustur. Bu yuzden bazi Osmanli tarihgileri Qelebi Mehmet'i Osmanli 
Devleti'nin ikinci kurucusu olarak kabul ederler. 

Qelebi Mehmet tarn bir anarsi doneminde padisah olmus, ancak Fetret Devri'ndeki 
tecrubelerinden yararlanarak hem devletin birligini tekrar saglamis, hem de Ankara Savasi'ndan sonra 
kaybedilen yerlerin bir kismini tekrar ele gegirmistir.22 

Qelebi Mehmet, zamaninin en tamnmis silahsorlerindendi. Savaslara bizzat katilmis, 24 savas 
yapmis ve bu savaslarda 40'a yakin yara almistir. Qelebi Mehmet, azim ve metanet sahibi, faziletli, 
siyasetten anlayan bir padisah olarak taninir. 

Osmanhlar ilk defa onun zamaninda Avrupa'ya elgi gondermislerdir. Qelebi Mehmet de birgok 
imar isi yapmistir. Ozellikle Bursa'yi imar etmistir. Meshur Yesil Cami'yi, medrese, imaret ve turbesini 
yaptirmis; Edirne'de bitmemis olan Eski Cami'yi tamamlatmis ve Eski Bedesten'i ona vakif 
yapmistir.23 

316 



14. yuzyil sonlannda iznik medresesi artik onemini kaybetmeye baslamis, yerini Bursa 
medreseleri almistir. iznik medresesindeki 30 akge yevmiyeye karsihk, Bursa'da Qelebi Mehmet'e ait 
Sultaniye Medresesi muderrisine 50 akge verilmistir.24 

Qelebi Mehmet'in kisa suren hukumdarhgi zamaninda, Rukneddin Ahmet, Zekeriya bin Mehmet 
KazvTni'nin Acaibu'l-Mahlukat isimli eserini Padisahin adina Turkgeye gevirmistir. Bu eser, astronomi, 
cografya, tip, bitkiler, ilaglar, meshur sehir ve kasabalardan bahseden ansiklopedik bir galismadir. 
Burada Yer'in yuvarlak oldugu bilgisi de vardir. Yine, Qelebi Mehmet'in hazinesi igin Abdulvehhab ibn 
Yusuf ibn Ahmet el-MardanT Kitabu'l-Muntehab fT't-tib adli eseri yazmistir.25 Qelebi Mehmet'in hususi 
kutuphanesi oldugu da soylenmektedir.26 

Avrupa ise bu donemde, 1336'da gikan Yuzyil Savasi ile siyasi istikrardan uzak gunler 
gegiriyordu. Savasin yam sira yangin, sel, kithk, bulasici hastahklar gibi afetlerle de ugrasiyorlardi. 
Ancak agik denizlere agilma girisimleri artarak devam etmistir. Ozellikle Portekizlilerin bilimsel 
temellere dayali deniz yolculuklanni baslatan ve destekleyen Prens Denizci Henry (1394-1460), bu 
siralarda faaliyetlerine baslamistir. Avrupa'mn guneybati ucunda bir arastirma merkezi kurmustur. 
Burada hem seferlerin planlan yapilmis, hem de agik denizlere dayanikh yeni gemiler insa 
edilmistir.27 

ikinci Murat (Padisahligi 1421-1443, 1443 ve 1444-1451) 

Qelebi Mehmet'in oglu olan ikinci Murat (1402-1451) on sekiz yasinda tahta gikmistir. Saltanat 
iddiasiyla ortaya gikanlan amcasiyla giristigi mucadeleyi, etrafindaki kiymetli ve tecrubeli beylerin ve 
vezirlerin yardimiyla kazanmistir. Zamaninda devletin sinirlan genislemis, 

Osmanh Devleti'nin gittikge guglenmesi Avrupa'yi endiselendirdiginden, Turklere karsi Hagh 
Seferi ilan edilmistir (1439). Bu savasi kaybeden ikinci Murat, Anadolu'da ve Rumeli'de bansi 
sagladiktan sonra tahttan oglu lehine feragat etmistir. Oglu ikinci Mehmet 12,5 yasindaydi, Osmanh 
padisahlan iginde saltanattan vazgegerek tahti ogluna veren tek padisahtir. 

Osmanh Devleti'nin idaresinin bir gocugun eline gegtigini haber alan Avrupahlar, bundan 
umitlenerek V. Hagh Seferi'ne baslamislardir. Bu durumda ikinci Murat tekrar tahta gaginlmis, kabul 
etmeyince ogul babaya su mektubu gondermistir: "Eger padisah biz isek size emrediyoruz, gelip 
ordumuzun basina gegin; yok siz iseniz, gelip devletinizi mudafaa edin".28 ikinci Murat Varna'da Hagh 
ordusunu yenmis (1444), 1445 yihnda yeniden tahttan feragat etmis, fakat devlet adamlarimn isranyla 
1446'da tekrar tahta gikmistir. Avrupahlann Turkleri Balkanlar'dan gikarmak igin son girisimleri olan 
ikinci Kosova Savasi'ni kazanmistir (1448). 1451 yihnda hastalanarak olmustur. 

ikinci Murat da bilim adamlarim ve sanatgilan himaye etmis, adeta bir Osmanh Ronesansinin 
mujdecisi olmustur. Bunun igin gerekli donanima sahipti. iyi bir egitim almis, ibn-i Arap §ah hocasi 
olmustur. Kendisiyle bizzat gorusen Bizans tarihgisi Chalcondylas onun durust ve adil bir kimse 
oldugunu soyler. Genellikle bans sever, harpten hoslanmayan bir kimse olarak taninir.29 Bu 

317 



nitelikleri, zamaninda Osmanh Devleti'nde bilim ve sanat etkinliklerinin gok zenginlesmesine zemin 
hazirlamistir. Daha onceleri Misir, Suriye, iran ve Maveraunnehir bilim ve kultur bakimindan 
Anadolu'dan ustundu. Ama ikinci Murat devrinde artik bu ustunluk Osmanli topraklanna gegmeye 
baslamistir. Bu devirde hem Osmanli medreselerinde alimleryetismeye baslamis, hem de Osmanli'ya 
disandan gelenler olmustur. ikinci Murat zamaninda Edirne'deki medreseler onem kazanmis, 
buradaki muderrislere zamanin en yuksek maaslan odenmistir. Edirne medresesi, Fatih Sultan 
Mehmet'in istanbul'da yaptirmis oldugu Sahn-i Seman medreselerine kadar Osmanli Devleti'nin en 
onemli medresesi olmustur. 

Butun bu olumlu kosullann neticesi olarak, ikinci Murat zamaninda bilim ve sanat adamlarimn 
sayisi gogalmaya baslamistir. Oncelikle dint bilimlerde yetisenler meshur olmustur. Bunlardan Molla 
Yegan, Fatih'in hocasi Molla GuranT ve Molla Hizir'i yetistirmistir. Kazasker Molla Husrev de zamanin 
onemli bilginlerindendir. Yazicioglu adiyla taninan Ahmet Bican ve Mehmet Bican kardesler birgok 
eser yazarak donemin kulturune katkida bulunmuslardir. ibn Melek ibn Mehmet Bahru'l-Hikem adh 
ahlak kitabiyla, Bahkesir'li Devletoglu Yusuf Hidaye ve Vikaye tercumeleriyle meshurdur. 

Muspet bilimlerde de onemli kimseler vardir. ikinci Murat zamaninda yasamis, Fatih zamanimn 
baslannda olmus olan Fethullah SirvanT Osmanliya disandan gelen bilginlerdendir. Semenkant 
merkezinden Kastamonu'ya gelmis, matematik ve astronomi galismalanyla burada bilimsel bir 
canlanma baslatmistir. Meshur hekim Mukbilzade Mumin ZahTre-i Muradiye ve Miftah el-Nur ve 
Hazain el-Surur adh eserlerini ikinci Murat'a ithaf etmistir. Zahire-i Muradiye'de dimag, bas, goz, 
kulak, burun, mide hastaliklan incelenmistir. Eserde Arapga bilim terimlerinin yam sira Turkge 
terimlerin de bol bol kullanilmis olmasi dikkat gekicidir.30 Bu ozelligin, ikinci Murat'in Turkgenin ve 
Turk edebiyatinin gelismesi igin gayret gosteren bir padisah olmasiyla yakindan ilgisi olsa gerek. Sair 
ve ediplere yilhk tahsisat ayirmis, bu usul KanunT Sultan Suleyman zamanma kadar devam etmistir. 
AhmedT, SeyhT Sinan, Ahmet DaT, AtayT, CemalT himaye ettigi bashca sairlerdir. AhmedT'nin yetistirdigi 
§eyhT Sinan ikinci Murat'in emriyle GencelT NizamT'nin Husrev ve Sirin manzumesini Turkgeye 
gevirmistir. Sair SeyfT ikinci Murat'in fetihlerini manzum olarak kaleme almistir. Hatipoglu Ferahname 
adindaki 100 hadis ve 100 hikayeden olusan Arapgadan tercume bir mesneviyi 1426'da bitirerek 
padisaha takdim etmistir.31 Manyas kadisi Mehmet padisah adina Gulistan tercumesini yapmistir.32 

ikinci Murat musikiye de merakhydi, ilk musiki eseri kendisine takdim edilmistir. Hizir ibn 
Abdullah isminde bir Turk sanatkan Edvar-i MusTkTadh eserini ona sunmustur.33 

ikinci Murat'in hususi kutuphanesi oldugu soylenir.34 Bilimsel konularda gorusmeler yapmayi 
sever, belirli zamanlarda bilginlerle toplanirdi. 

ikinci Murat imar hareketlerine onem veren bir padisah olarak cami, okul, imaret, kopru ve 
saraylar yaptirarak da ulkeye gesitli eserler kazandirmistir. Yaptirdigi camilerin en guzeli olarak 
Edirne'deki ug serefeli cami gosterilir. Dort minaresinden birinde ug serefe bulunan bu cami, Osmanli 
padisahlannin yaptirdiklan camiler igin ug serefeye ilk ornek olmustur. Edirne'de yaptirdigi camilerden 

318 



bir digeri, Muradiye Camii'dir. Ug serefeli caminin avlusunda insa ettirdigi ve Saatli Medrese diye 
taninan medrese ve bit pazannda yaptirdigi eski bedesten Edirne'deki diger onemli eserleridir. Edirne 
sarayimn insasini baslatmis, oglu Fatih tamamlamistir. Manisa'da da bir saray yaptirmistir. Bursa'da 
cami, medrese, imaret yaptirmistir. Osmanli padisahlan arasinda ilk defa buyuk kopruler yaptiran 
padisahtir. Ergene uzerine yaptirdigi Uzun Kopru bunlann en meshurudur. 

ikinci Murat zamaninda Avrupa kulturu Ronesans surecine girmisti. Ronesans ruhuna uygun 
dusunurler ve sanatkarlar bu kulturu olusturmaya baslamislardir. Ornegin, italya'da Leonardo Bruni 
(1369-1444) ahlak uzerine dusunmus ve yazmistir, arkadasi Poggio Bracciolini (1380-1459) klasik 
eserleri incelemis ve Roma tarihini yazmistir. Lorenzo Valla (1405-1457) Epikuros'un hazcihgim 
benimseyerek, bunu humanizma ile uyusturmustur.35 Mimar Alberti 1449-1450 yillannda yazdigi De 
Re Aedificatoria (Yapi Uzerine) adli kitabmda estetigi incelemis ve sanati bir bilim gibi 
degerlendirmistir.36 Van Eyk (1384-1441) resim sanatinin ilerlemesine katkida bulunmustur. ikinci 
Murat'tan biryas buyuk olan Cusali Nicolas (1401-1464) astronomi ile ilgilenmis ve Batlamyus'un yer 
merkezli sistemine karsi gikarak, Yer'in Gunes etrafinda dondugunu soylemis, boylece Kopernik'i 
6ncelemistir.37 

Avrupa uygarligi igin buyuk yenilikleri baslatacak bir gelisme olan matbaanin Johann Gutenberg 
(1394-1468) tarafindan kitap basimina uygulanmasi 15. yuzyihn belki de en onemli olayidir. 
Avrupa'da 1440 yihndan itibaren artik kitaplar matbaada basilmaya baslamis, boylece bilginin 
topluma yayilmasi buyuk hiz kazanmistir. 

ikinci Murat Donemi'nde hem Osmanhlarin hem de Avrupa devletlerinin kulturel bir canlanma 
yasamaya yonelik gelismelere sahne olduklan anlasilmaktadir. Osmanli topraklannda aydinlar buyuk 
ragbet gorup, incelemelerinde desteklenirken, Avrupa'da Gutenberg, matbaasinin kurulusunda 
karsilastigi ekonomik kokenli davalaryuzunden zamanimn bir bolumunu mahkemelerde gegirmistir.38 

Fatih Sultan Mehmet (Padisahligi 1444, 1451-1481) 

Sultan ikinci Mehmet (1432-1481) 21 yasinda uguncu defa tahta gikmis, istanbul'u fethederek 
1100 yilhk Dogu Roma imparatorlugu'na son verdiginden Fatih unvaniyla anilmistir. 30 yilhk 
padisahligi suresince 25 sefere bizzat katilmis, Anadolu'da Hiristiyan higbir devlet birakmamis, 
Balkan'lan tamamen ele gegirmistir. 

Osmanli Devleti'nin imparatorluk haline gelisini simgeleyen istanbul'un fethi Ortagag'in sonu ve 
Yeni Cagin baslangici olarak kabul edilir. Bu sekilde dunya tarihinin en muhim olaylanndan birini 
gergeklestiren ikinci Mehmet birgok tarihgi tarafindan Turklerin yetistirdigi en buyuk sahsiyet olarak 
kabul edilir.39 Fatih Sultan Mehmet'in diger askerT basanlan arasinda onemlilerini Akkoyunlulara 
karsi kazandigi Otlukbeli Meydan Muharebesi (1473), Kirim Hanhgi'nm ilhaki, italya'da Otranto 
gevresinin fethi, Trabzon'un ahnmasi olusturur. iki imparatorluk, dort krallik, on bir prenslik ve dukahk 
olmak uzere on yedi devlet fethetmistir.40 

319 



Fatih, Molla GuranT, Hocazade, Molla ilyas, Siraceddin HalebT, Hasan SamsunT Molla 
Abdulkadir, Molla Hayrettin gibi segkin hocalardan ders alarak yetismis, bilmedigini her zaman 
ogrenmek istemistir. AskerT ve siyasT alandaki ustun yeteneklerinin yam sira, zamamndaki taassuptan 
siynlacak kadar da agik fikirlidir. Bunun en guzel ornegi, italyan ressami Bellini'ye resmini yaptirmasi 
ve sarayinin duvarlanni fresklerle susletmesidir. Venedikli meshur ressam Bellini 1479-1480 yillannda 
istanbul'da yasamis ve Fatih'in resimlerini yapmistir. Seriatga yasaklanmis olmasina ragmen, Fatih'in 
boyle bir girisimde bulunmaya cesaret edebilmis olmasi zihniyeti hakkinda onemli bir ipucu 
vermektedir. 

18. yuzyihn sonlanna kadar ki Osmanh padisahlanmn en taassuptan kurtulmus olam Fatih'tir. 
Bunda, onun hem Dogu hem Bati kulturunu yakindan tanimasimn rolu oldugunda tarihgiler hem 
fikirdir. Turkgenin disinda Yunanca, Slavca, Arapga, Farsga ve Latince bildigi soylenir. Bu dil bilgisi 
Bati kulturuyle temasini kolaylastirmistir. Latin ve Yunan bilginleri sarayinda bulunmus, onlar 
vasitasiyla Batiyi anlamaya gahsmistir. Ciriaco d'Ancona, Angelo Vadio ve Stefano Emiliano adindaki 
humanistlerin Fatih'in sarayinda bulunduklan, Fatih'in onlardan Roma tarihini ve Bati kulturunu 
ogrendigi bilinmektedir. Bu kimselerin de Fatih'e derin duygularla baglanmis olduklan anlasilmaktadir. 
Stefano Emiliano Fatih'in olumu uzerine bir mersiye yazmistir.41 

Bir savas adami gibi gorunen Fatih, faaliyetleriyle bir kultur adami oldugunu da kanitlar. 
istanbul'u fetheden Fatih, burasinin bir kultur merkezi olmasi igin buyuk gayret sarf etmistir. Kulturun 
temeli olan egitimin onemini bilen Fatih, bu ise once egitim kurumlan kurmakla baslamis, istanbul'u 
ahnca, buradaki sekiz buyuk kiliseyi camiye donusturmus, bunlann papaz odalanni da medrese 
haline getirmistir. Meydana gelen bu medreselere devrin meshur bilginlerini muderris olarak atamistir. 
Bu muderrisler arasinda Mevlana Alauddin TusT, Bursali Hocazade Muslihiddun Mustafa, Mevlana 
Abdulkerim basta gelir. Yapimina 1462 yilinda baslanan ve 1470'de tamamlanan meshur Fatih 
Kulliyesi'nde cami, imaret, tabhane, kutuphane, kervansaray, darussifa ve turbenin yam sira medrese 
de vardir. Bu medrese "Sahn-i Seman" adiyla taninir. Yuksek egitim kurumu olan bu medreselerde, 
tefsir, hadis, fikih dersleri okutulmustur. Bu nedenle bugunku ilahiyat, hukuk ve edebiyat fakultelerine 
karsihk gelir. Fatih, medrese ogrencilerinin yararlanmasi igin kutuphane de yaptirmis, buraya gunde 6 
akge ile bir kutuphaneci tayin etmis, muderris ve ogrencilerin emanet alacaklan kitaplann listesini 
tutmasi igin bir de katip koymustur.42 Ancak, istanbul'un fethinden hemen sonra ilk medrese egitimi 
Ayasofya'da baslamistir. Buranin bas muderrisligine Molla Husrev tayin edilmistir. 

AN Kusgu da Ayasofya'da muderrislik yapmistir.43 AN Kusgu'nun dint ilimlerin yamnda 
matematik ve astronomi gibi akIT ilimlerde de uzman olmasina dayanarak, Medaris-i Semaniyye'de 
akIT ilimlerin egitim ve ogretimine agirhk verildigi neticesi gikanlamaz. Qunku, Ortagag Hiristiyan 
Dunyasi'ndaki Kilise veya Katedral okullanna benzeyen medreseler, bilginler yetistirmek igin degil, 
Osmanh devlet duzenini ayakta tutacak din alimleri ve hakimler yetistirmek igin kurulmus egitim 
kuruluslandir ve dolayisiyla buralarda egitim goren ogrencilerin, akIT ilimleri, gorevlerini yaparken 
karsilastiklan pratik gereksinimleri giderecek duzeyde ogrenmeleri yeterliydi; nitekim medreselerde 

320 



okutulmus olan bilim yapitlanna bakildiginda bunlann bilimsel kavramlan ve konulan ana hatlanyla 
tanitan ders kitaplan olduklan gorulmektedir. 

Fatih Kulliyesi'nin Selguklularda baslayan medrese gelenegimizin meyvelerinden birisi olarak 
degerlendirilmesi uygun olacaktir. Fatih, istanbul'u bir kultur merkezi haline getirmek igin meshur 
bilginleri istanbul'a davet etmis, bu hususta higbir fedakarliktan kagmmamistir. AN Kusgu, Alauddin 
TusT ve idris-i Bitlisi onun gayretleriyle istanbul'a gelmislerdir. Fatih Devri'nin matematik bilimlerdeki 
en onemli kisisi Ali Kusgu'dur. Ali Kusgu, Ulug Bey Rasathanesi'nin meshur muduru Kadizade-T RumT 
oldukten sonra bir sure bu gorevi surdurmus, Ulug Bey olunce Akkoyunlu hukumdan Uzun Hasan'in 
yanina gitmistir. Uzun Hasan, Ali Kusgu'yu Fatih'e elgi olarak gondermis, boylece Fatih Sultan 
Mehmet bu bilgini tanima firsati bulmus ve elgilik gorevi bittikten sonra onu istanbul'a gagirmistir. 

Bu gagnyi kabul eden Ali Kusgu istanbul'a gelmis ve gunde 200 akga maasla Ayasofya 
Medresesi'ne muderris tayin edilmistir. Burada matematik dersleri vermis, medreselerde matematik 
ogretiminin kurucusu olmustur. Risale ft el-Hey'e adh astronomi eserini zafergunu bitirdigi igin Fethiye 
adiyla padisaha sunmustur. Muhammediye adh hesap kitabini da Fatih'e takdim etmistir. 

Fatih, Osmanh Devleti'nde kulturun gelismesi igin bilim adamlanm himaye etmis, onlann 
bilgilerinden istifade etmeyi prensip edinmistir. Bu amagla onlan zaman zaman bir araya toplamis, 
fikirlerini tartismalanna imkan tanimis, kendisi de bu fikir alls verislerine bizzat katilmistir. Bilimin 
evrenselligini bildigi, bilim adamlan arasinda din ayinmi yapmamis olmasindan anlasilmaktadir. 
istanbul Patrigi Gennadios'tan Hiristiyanlik hakkinda bilgi edinmistir. 

Fatih'in ilimlerle yakindan ilgilendigi, Bizansli alim Amirutzes'in Fatih igin yazdigi kasTdelerden 
birinin bir kisminda agik bir dille ifade edilmistir: 

Oyle bir hukumdar ki bir eliyle silahini tutuyor ve oteki eli ilimle mesgul oluyor. 

Yasa, ey parlayan yildiz. 

Ey isiklar dunyasi Gunes, ey ilimlerasigi Padisah.44 

Bazi NmT eserleri sahsT kutuphanesi igin tercume ettirmistir; bunlar arasinda en onemlisi unlu 
Yunan bilginlerinden Ptolemaios'un (Batlamyus) Cografya'sidir. Fatih, 1465 yazmda Amirutzes'le 
birlikte bu eseri incelemis ve Arapga'ya tercume edilmesini emretmistir. Bunun uzerine Amirutzes ve 
oglu bu eseri tercume ederek, Padisah'tan buyuk ihsanlar almislardir.45 Bu geviriden baska, 
Plutarkos'un Meshur Adamlann Hayati adh kitabini Yunancadan Turkgeye gevirtmistir. 

Fatih devri matematikgilerinden Sinan Pasa bir ara padisahin gazabina ugramis ve hapse 
atilmistir. Ama diger bilginler bu durumu protesto ederek, Sinan Pasa hapisten gikanlmazsa, kendi 
eserlerini yakip memleketi terk edeceklerini Fatih'e bildirmisler, bunun uzerine Sinan Pasa hapisten 
gikanlmistir. 

321 



Fatih zamaninin onemli hekimlerinden Serefeddin Sabuncuoglu Cerrahname-i MhanT adli 
eserinin onsozunde, Fatih Sultan Mehmet Devri'nde yukselmek ve padisahin gozune girmek igin, 
bilimsel eserler yazmak gerektigini belirtmistir.46 Fatih zamaninin oteki kiymetli hekimleri 
Aksemseddin, Altincizade, Yakup Hekim, Hekim Lari-i AcemTdir. 

Fatih'in merakli bir tabiata sahip olmasi ve donemin segkin sahsiyetlerinin edebT, dint, felsefT ve 
ilmT sohbet ve munakasalarim dinlemekten ve bunlara istirak etmekten buyuk bir zevk almasi 
nedeniyle, bu donemde, soz konusu alanlara iliskin sorunlann siyasT, iktisadT ve askerT alanlara iliskin 
sorunlar kadar populer oldugu gorulmektedir. Bu munakasalardan bir tanesi, Turk du§unce tarihi 
agismdan gok onemlidir. Devrin iki onemli kelam bilgini arasinda yazih olarak cereyan eden bu 
munakasa, Osmanh dusunurlerinin ve dolayisiyla Osmanh diJsuncesinin, imam GazalT'nin felsefe ve 
ilim anlayisimn etkisi altinda bulundugunu kanitlamaktadir. 

Fatih Sultan Mehmed, gerek Hocazade adiyla tamnmis olan Mustafa Muslihuddin BursevT'ye 
(1420? -1488) ve gerekse Molla AN TusT'ye (? -1482) imam GazalT'nin Tehafut'u bigiminde birer kitap 
yazmalarim ve bu kitaplarda, GazalT ile filozoflann goruslerini karsilastirmalanni buyurmustu. Bilginler 
bu buyruga uyarak galismaya baslamislar ve Hocazade dort ayda ve AN TusT ise alti ayda eserlerini 
bitirerek Fatih'e takdim etmislerdir. Hocazade'nin eseri biraz daha fazla begenildigi igin, AN TusT 
kirilmis ve Anadolu'yii terk ederek iran'a gitmistir.47 

Fatih'in, GazalT ile FarabT, ibn Sina ve ibn Rusd gibi filozoflann goruslerinin mukayese 
edilmesini istemesinin, 

Osmanh ulkesinde bir "Tehafut Gelenegi"nin dogusuna48 ve GazalT'nin yaklasimlannin 
akillarda iyiden iyiye yerlesmesine yardimci oldugu anlasilmaktadir. 

Fatih'in felsefT konulara duydugu ilgi, felsefenin, kisa sureli de olsa, Osmanh dusunurlerinin 
gundemine gelmesine neden olmustur. Saray'da Rumca katibi gibi yasayan imrozlu Kritovulos'un 
bildirdigine gore, Fatih felsefe ile ciddT bir sekilde mesgul olmus ve ozellikle Aristoteles ve Stoa 
felsefelerini incelemistir.49 

Fatih siirve edebiyata da merakhydi, hatta kendisi de AvnT mahlasiyla siirler yazmistir. Devrinde 
iki kadin sair de ortaya gikmistir. Zeynep ve MihrT hanimlardan Zeynep Hanim divanini Fatih'e takdim 
etmis ve padisahtan iltifat gormustur. Fatih'in hocasi Molla GuranT de bir sairdir. 

Fatih'in teknik alanda da faal oldugu bilinmektedir. Topun meydan savaslannda on onemli silah 
oldugunu ispatlamistir.50 

Fatih, basta istanbul olmak uzere birgok onemli sehri imar etmistir. istanbul'da hem tamir 
yaptirmis, hem de yeni binalar insa ettirmistir. Tamir ettirdikleri arasinda surlar basta gelir. Eski sarayi, 
Yedikule'deki kuleyi, Kapah Carsiyi, Cinili kosku yaptirmistir. 



322 



Fatih'in kisiligi, istanbul'u kultur merkezi haline getirme gabalan, bilim adamlanni himaye etmesi, 
kulliyesini kurmasi Osmanhlarda bilim ve kulturun gelismesinde onemli bir donum noktasi 
olusturmustur. Ancak, islam ve Osmanli uygarhgini bigimlendiren genel egilimlerin direncini 
kiramadigi ve insan akhni merkeze alan rasyonel egilimlerden olusan yeni bir uygarhk yapisinin 
temellerini atamadigi igin, yeterince basanh olamamistir. 

Bati'da ise, Ronesans sureci turn hiziyla yasanmaktaydi. Ressam Boticelli (1444-1510), 
heykeltras Donatello (1368-1466), Mimar Alberti gibi Ronesans'in parlak temsilcileri vardir. Alberti 
1 449-1 450'de yazdigi De re Aedificatoria (Yapi Uzerine) adh eserinde estetigin temeline uyum ve 
orani koymustur.51 Ozellikle resimde perspektif kanunlannin bulunmasi gibi teknik ilerlemeler 
gergeklesmis, boylece 16. yuzyilin buyuk ressam ve sanatgilannin yolu agilmistir. Platon'un 
yorumcusu Marsilius Ficinus (1431-1499), Medici ailesinden destek gormustur. 

Bu arada 1460 yilindan itibaren ozellikle Orta Avrupa'da madencilikle ilgili yeni teknik ilerlemeler 
gergeklesmistir. Bunun, modern Avrupa ekonomisinin ortaya gikismda etkisi olacaktir. Matbaa ise 
hizla yayilmaya baslamistir. 1470'de Paris'te ilk basimevi kurulmus, bunu digerleri izlemistir. Kilise 
baslangigta matbaaya olumlu bakmistir. Nitekim, 1487'de Ausburg Piskoposu, matbaanm bu yuzyih 
aydinlattigim, Kilise'nin ise ona ozel olarak borglu oldugunu, gunku matbaa sayesinde kutsal kitabin 
yayginlastigini soylemistir.52 Matematik bilimlerinde Regiomontanus (1436-1476) ve Peurbach 
(1423-1461) trigonometriye katkida bulunmuslardir. 

ikinci BayezTd (Padisahligi 1481-1512) 

ikinci BayezTd (1452-1512) padisah olur olmaz, once kardesi Cem ile mucadele etmek zorunda 
kalmistir. Esasen yumusak huylu, sukuneti seven ikinci BayezTd bu tip mucadelelere, ancak zorunlu 
olursa katlaniyordu. Sukunet yanlisi oldugundan, babasi gibi buyuk fetihler yapmamis, karada buyuk 
gaph seferler olmamis, ancak denizlerde onemli hareketler olmustur. Bunun alt yapisi babasi Fatih 
zamaninda hazirlanmistir. O zamanlar donanmadaki gemi sayisi, devrin en buyuk denizci devleti olan 
Venediklilerin gemi sayisina yetismisti. Ancak gemiler Venediklilerinkinden kuguktu, deniz 
kumandanlan da o kadar usta degildi. ikinci BayezTd zamaninda ise bu fark kapanmistir. Osmanli 
donanmasmdaki gelisme, once gemilerin insasinda gergeklesmistir. Bu devirde artik buyuk deniz 
kumandanlan da yetismeye baslamistir. Kemal ve Burak reisler sadece o zamanin degil, butun Turk 
tarihinin meshur denizcilerindendir.53 

ikinci BayezTd kisilik olarak sakin tabiath, musfik, iyi ahlak ve fazilet sahibi, okumayi ve 
mutalaayi seven, sair, alim, bestekar ve hattat bir padisahti. Degerli hocalar tarafindan yetistirilmis, 
Dogu dillerini ve edebiyatlanni ogrenmistir. Uygur alfabesini de bildigi soylenir. Bunlann yam sira, 
matematik, astronomi, felsefe ve din? bilimler egitimi almistir. "AdIT" takma adiyla Turkge ve Farsga 
siirler yazmistir. 



323 



Bilim adamlanni ve sanatkarlan korumus, boylece Osmanli memleketinde kulturun gelismesi 
devam etmistir. Kendisine en gok kitap ithaf edilen padisahtir, bu eserleri mutlaka okumus, eser 
sahiplerini odullendirmis, alim ve sairlere maas baglamistir. 1503 yihnda bu isler igin 86 bin akga 
harcamistir. 

ikinci BayezTd zamanmda matematik bilimlerde gahsan en meshur bilginler arasinda Molla Lutfi, 
Sinan Pasa, Mirim Celebi, Muzafferuddin SirazT, Muslihiddin ibn Sinan, Hayreddin ve ogrencisi Pir 
Mahmud Sitki sayilabilir. Bunlardan SirazT iran'daki kansikhklardan kagarak istanbul'a gelmis, Sahn-i 
Seman medreselerinde muderris olmus, Euclid geometrisine bir serh yazmistir. Mirim CelebT, ikinci 
BayezTd'in emrinde Ulug Bey Zic'ine Dustur el-Amel ve Tashih el-Cedvel adiyla Farsga bir serh 
yazmistir.54 Muslihuddin ibn Sinan fizik konulanni inceledigi Risale-i Eflatuniye isimli eserini padisaha 
takdim etmi§tir. Bu eserde belki de ilk defa Ar§imet'in gah§malan Osmanhlara tanitilmi§tir.55 

ikinci BayezTd zamanmda tip ile ilgili onemli geli§meler olmu§tur. Kendisi 1485 yihnda Edirne'de 
Tunca kenannda bir hastane yaptirmi§tir. Bu hastanede akil hastalarimn muzik ile tedavi edildiginden 
bahsedilmektedir. Zamanin me§hur hekimleri izmitli Muhyiddin Mehmed, Haci Hekim, Kaysunizade 
BedreddTn, Ahi QelebT, Amasyali Tabip Mehmed ibn Lutfullah'dir. AhT QelebT Edirne Hastanesi ba§ 
hekimligi yapmi§, tercume ve telif tip eserleri ortaya koymustur. 

Tarih alaninda da ikinci BayezTd zamanmda ciddi ilerleme kaydedilmistir. Onun emriyle Osmanli 
kroniklerinin bazilan kaleme almmistir. Asikpasazade'nin Tarih'i, idrisT BitlisT'nin Hest Bihist'i, Mehmet 
NesrT'nin NesrT Tarih'i, Kemal Pasazade'nin Tevarih-i AIT Osman'i onun devrinde onun istegiyle 
yazilmis meshur eserlerdir. 

Yine ikinci BayezTd'in istegiyle isimleri bilinmeyen iki kisi el kimya ile ilgili iki manzume 
yazmislardir.56 

Fatih ve ikinci BayezTd Devri'nin meshur matematikgilerinden Molla Lutfi dinsizlikle suglanarak 
yargilanmis ve katline fetva verilmistir. ikinci BayezTd bu karari onaylamamis, ancak Hatipzade'nin 
isran karsismda onaylamaya mecbur kalmistir. Bu olay hem o devrin bilim adamlanni olumsuz 
etkilemis, hem de Osmanli imparatorlugu'nda var olduguna inanilan dusunce ozgurlugunu 
yaralamistir. 

ikinci BayezTd'in imar isleri arasinda istanbul'da yaptirdigi kendi adiyla anilan cami, medrese, 
imaret ve mektebi; Edirne'de yaptirdigi cami, medrese, imaret ve hastane; Amasya'da yaptirdigi cami, 
medrese, imaret ve mektep sayilabilir. Ayrica, gesitli yerlerde kopruleryaptirmistir.57 

Bazi Yenigeri taburlarma tufek vererek ilk tufekli piyadeyi kurmustur. Butun islam ulkelerinde 
itibar gormus, herkes tarafmdan sevilmis ve saygi gosterilmistir. 

Bu tarihlerde Bati dunyasma gelince, Bartholomeu Dias 1488'de Afrika'nm en guneyindeki Omit 
Burnu'nu donup Hint Okyanusu'na gikmistir. Buraya "Firtmalar Burnu" admi vermistir. Boylece 

324 



Portekiz'e Hindistan yolu agilmis olur. Baska bir Portekizli, Vasco de Gama 1497'de Lizbon'dan ayni 
sefere gikmis ve Hindistan'a ulasmistir. Boylece Avrupa ile Hindistan arasinda dogrudan deniz 
yoluyla ilk yolculuk yapilmistir. 

ispanya'nin hizmetinde olan Cenovali Kristof Kolomb (1446-) ise batiya dogru yola gikmis ve 
1492'de Asya zannettigi Amerika kitasina varmistir. Burasinin yeni bir kita oldugunu Floransali 
Amerigo Vespucci (1454-1512) ileri surmus, onun onuruna 1507 yilinda yayinlanan bir kitapta bu kita 
Amerika olarak adlandinlmistir.58 Avrupalilann bu deniz yolculuklan ve yeni topraklar bulmalan 
somurgeciligin baslangici olmustur. italya'daki denizci devletler artik onemlerini kaybetmis, ticarette 
ve zenginlikte onlann yerini oncelikle Portekiz ve ispanya almistir. 

Bu donemin en buyuk dehasi olarak Leonardo da Vinci (1452-1519) kabul edilir. Bilim ve sanat 
arasinda saglam bir kopru kuran Leonardo, hem anatomi, fizik, geometri, teknoloji gibi degisik 
alanlarda orijinal fikirler ileri siiren ansiklopedik bir bilgin, hem de deneysel yontemin onemini 
kavramis bir filozoftur. 

Avrupa'da ticaretin canlanmasi matematigin gelisimini hizlandirmistir. ikinci BayezTd zamaninda 
yetisen matematikgilerden Nicolas Chuquet (olumu 1500) ilk defa olarak bir cebir denkleminde negatif 
sayiya yer vermistir. italyan Luca Pacioli (1445-1509) de cebir uzerine kitap yazmistir. 

Goruldugu gibi ikinci BayezTd zamaninda Avrupahlar Akdeniz yolunu tamamen bir tarafa 
birakarak Hindistan'a ulasmislar, aynca daha sonralan gok onemli degisimlere yol agacak olan yeni 
bir kitayi bulmuslardi. Ancak Osmanli topraklannda da hem Fatih'in ektigi tohumlann yesermesi, hem 
de ikinci BayezTd'in ustun kisiligi sayesinde bilim ve felsefe kugumsenemeyecek durumdaydi. 

Yavuz Sultan Selim (Padisahhgi 1512-1520) 

Babasi ikinci BayezTd'den tahti zorla elde etmis olan Selim (1470-1520), babasinin zitti bir 
karaktere sahipti. Sert ve mucadeleci oldugu igin "Yavuz" unvaniyla anilmistir. Tahta gegtikten sonra 
sertligiyle, babasinin son zamanlannda gevsemis olan devlet otoritesini kuwetlendirmis, kardeslerini 
ve yegenlerini oldurerek igeride istikran sagladiktan sonra, iran seferine gikmistir. Caldiran'da yapilan 
savasi kazanmis ve Sah'in tahti, hazinesi ve taht sehri Tebriz Osmanhlann eline gegmistir. Bu 
savasta Osmanli ordusu tufek ve top kullanmistir. Halbuki bu tarihlerde top savas silahi olarak degil, 
kale ve muhasara silahi olarak kabul ediliyordu. Sultan Selim iran Seferi'nden iki yil sonra Misir 
Seferi'ne gikmis ve Merc-i Dabik'da Memluklan yenmistir. Yoluna devam ederek Misir'a girmis, bu 
arada Halep'te Cuma namazi hutbesi Sultan Selim adina okunmus ve hilafet Abbasiler'den Yavus 
Sultan Selim'e gegmistir. 

Daha sonra Kahire ve Mekke'de bulunan mukaddes emanetler istanbul'da Topkapi Sarayi'na 
tasinmis, bunlar igin Hirka-i Sent Dairesi yaptinlmistir. Ridaniye Savasi kazanilarak Kahire'ye girilmis, 
bu savasta Osmanhlar ilk defa igi yivli toplar da kullanmislardir. 

325 



Avrupa'da ise yivli toplar ilk olarak 1868'de Prusya ordusunda gorulmustur. Bu seferlerle 

Osmanli Devleti Kuzey ve Dogu Afrika'ya ayak basmis, Hint Okyanusu'na agilmistir. Bu 
basanlar Batiyi da etkilemis, Avrupa devletleri Osmanli gucu karsisinda sinmislerdir.59 

Yavuz'un kisa suren padisahligi zamaninda, Osmanli imparatorlugu bir dunya devleti haline 
gelmistir. Devlet adami, politikaci, yonetici olarak dedesi Fatih ve oglu KanunT Suleyman'dan sonra, 
alim olarak ise yine dedesi Fatih ve babasi ikinci BayezTd'den sonra geldigi soylenir.60 

Yavuz zamaninda deniz seferi yapilmamistir, ancak donanmaya onem verilmis, yeni gemiler 
yaptinlarak donanma guglendirilmistir. Yavuz istanbul'da buyuk bir tersane yaptirmistir. Bu, 
istanbul'daki ilk tersane degil, ama ilk buyuk tersanedir.61 

Yavuz Selim, butun sertligine ve siddetine ragmen, kadirsinas bir insandi. Devlet adamlarimn 
segiminde titizlik gostermis, yeni kanunlar duzenlemistir. Manisa Sancagi olan oglu sehzade 
Suleyman'a bir "siyasetname" gondermistir. KanunT Suleyman Kanunnamesi'ndeki cezai hukumler 
buyuk olgude Yavuz'un bu siyasetname'sinden ahnmistir. Yani, Sultan Suleyman'in "KanunT" unvanini 
almasinda, babasi Yavuz Sultan Selim'in rolu oldugu anlasilmaktadir.62 

Yavuz matematik, felsefe, edebiyat, Dogu dilleri ve islami bilimleri tahsil etmis, alim ve sair bir 
padisahti. Farsga yazilmis birgok siiri vardir. Farsgayi en iyi kullanan Osmanli sairlerinden gosterilir. 
Farsga divani 1809'da istanbul'da basilmistir. Alman imparatoru II. Wilhelm bu divani 1894'de 
Berlin'de tezhipli olarak bastirmistir. Bos zamanlanm okuyarak degerlendiren Yavuz'un vahdet-i vucut 
felsefesini benimsedigi, bu felsefenin Anadolu'da yayilmasim saglayan Muhyiddin-i ArabT'ye 
hurmetinin ve seferleri esnasinda Mevlana Celaleddin RumT'nin turbesini ziyaretinin bunu gosterdigi 
soylenir.63 

Yavuz Sultan Selim sert bir hukumdar olmasina ragmen, bilim adamlanna buyuk deger vermis, 
onlan meclisinde bulundurmustur. Devlet adamlarimn soylemeye cesaret edemedikleri konulan bilim 
adamlan korkmadan ona soyleyebilmislerdir. Ornegin, Yavuz'un kizginhkla idam ettirmek istedigi 
Hazine-i Hassa memurlanndan 150 kisiyi meshur muftu Zembilli AN CemalT Efendi kurtarmistir. 
Padisah AN Efendi'nin bu ise karismasim, devlet islerine mudahale olarak kabul ettigini soyleyince, 
Zembilli AN Efendi §u cevabi vermistir: "Filhakika padisahlann islerinde mustakil olmalan ve 
mudahaleden azade kalmalan lazimdir, fakat islerinde tedbirli, tecrubeli, kemal ehli olanlarla 
musavere etmeleri zaruridir, aksi ise memleketin zarannadir, benim muracaatim saltanatiniz isine 
mudahale degildir, belki umur-u ahiretinize hizmet olup bunu boyle soylemek bana lazimdir ve benim 
vazifemdir, bunlann kanindan vazgegerseniz ne ala, gegmezseniz Allah indinde mesulsunuz". 
Neticede Yavuz bu 150 kisinin idamindan vazgegmistir.64 

Yavuz, Misir Sefri'ne katilan ibn-i Kemal'e yolda ibn Tagnberdi'nin Nucumu'z-Zahire adh eserini 
tercume ettirerek, menzillerde parga parga okumustur. Misir'dan istanbul'a donus yolculugunda ibn-i 
Kemal'in atinin ayagindan sigrayan gamurlar padisahin kaftanini kirletince, Yavuz "ulema ayagindan 

326 



sigrayan gamurlar medar-i ziynet ve ba'is-i mefharet olacaktir" demis, gamurlu kaftanin olumunden 
sonra sandukasinin uzerine ortulmesini vasiyet etmistir.65 Bu da Yavuz'un bilginlere verdigi degerin 
bir gostergesidir. Misir'da bulundugu sirada Hint ve Cin haritalanni yaptirmistir. Burada Piri Reis 
kendisine haritasini takdim etmistir. O da Piri Reis'in dunya haritasini yanindan ayirmamistir. 

Matrakgi Nasuh, Cemal el Kitap ve Kemal el Hisap ile Umdet el Hisab adh matematik eserlerini 
Yavuz'a takdim etmistir.66 AN Kusgu'nun torunu olan astronomi ve matematik bilgini Mirim CelebT'yi (? 
-1525) gok takdir eden Yavuz igin, bu bilgin AN Kusgu'nun Fethiye adh kitabina serh yazmistir.67 

Yavuz Sultan Selim ihtisama onem vermeyen, sadelikten hoslanan bir padisahti. Para 
harcamayi sevmediginden, fazla imar isleri yapmamistir. Zamaninin gogu savas meydanlannda 
gegtigi igin de buna pek firsat bulamamistir. Sadece Sam'da Muhyiddin-i ArabT'nin mezannin yanina 
cami, imaret, turbe yaptirmis ve Konya'da Mevlevi tekkesine su getirmi§tir. Kendi camiinin yalniz 
temellerini attirabilmi§, oglu tamamlami§tir.68 

Yavuz zamaninda Avrupa'daki deniz seyahatleri olanca hiziyla devam etmi§tir. Magellan (1480- 
1521) ilk defa dunya gevresini denizden dola§mayi ba§armi§, boylece dunyamn yuvarlak oldugu 
kanitlanmi§tir. 

Felsefede "skolastiklerin sonuncusu, Aydinhklar gaginin ilki"69 olarak kabul edilen Pomponazzi 
(1462-1525), dogayi anlamak igin sadece akli kullanmayi onermistir. 

Machiavelli'de (1469-1527) devlet ile ilgili goruslerini otoritelerden degil, akil ve deneyimden 
almistir. 

Sanatgi Raffaello (1483-1520) resimlerinde humanistlerin dusuncelerini yansitmistir. Albrecht 
Durer'de (1471-1528) bu donemin buyuk ressamlanndandir. Bunlar, sanata olan gereksinim sonucu 
ortaya gikmislardir. 

KanunT Sultan Suleyman (Padisahhgi 1520-1566) 

Osmanli padisahlan arasinda saltanat suresi en uzun olan KanunT Suleyman (1495-1566) 
zamaninda, karada ve denizde sinirlar en genis noktasina ulasmistir. Asya, Avrupa ve Afrika 
kitalannda birgok savaslar yapilmis, kazanilan topraklarla imparatorlugun sinirlan gok genislemistir. 

Orta Avrupa'da dengeler degismis, Osmanli Devleti artik Orta Avrupa devletleri arasina 
girmistir.70 Ordunun duzeni ve askerin gelismesiyle ilgili onemli kanunlar koymustur. Yalniz kendi 
zamaninda degil, kendisinden sonra da ordu gelismesini surdurmus, kanunlara uyuldugu surece 
disiplin devam etmistir. Ordunun sevgisini ve saygisini en gok kazanan padisahtir. KanunT Suleyman 
zamaninda idan, hukukT, ilmT, iktisadT bakimlardan Osmanli Devleti en parlak devrini yasadigindan, 
bu gag Osmanh'nin "altin devri" olarak kabul edilir.71 



327 



KanunT devri, Turk denizciliginin de altin devri olmustur. Sadece bu devirde donanmaya, ordu ile 
ayni olgude onem verilmistir. Sultan Suleyman deniz politikasim desteklemis, hatta zaman zaman 
donanma politikasina oncelik tammistir. Bu uygulamasinin meyvelerini de almistir.72 Preveze Zaferi 
(1538), Cezayir Zaferi (1541), Fransa Seferi (1543-44), Cerbe Zaferi (1560), Malta Seferi (1565), 
Hindistan Seferi (1538) gibi basanlarda donanmanin gelismesinin ve basta Barbaras Hayreddin 
olmak uzere degerli deniz kumandanlarmin buyuk rolu olmustur. 

Kisilik olarak KanunT, sakin tabiatli, temkinli, kararlanni dusunerek veren bir kimseydi. Bu 
nitelikleri onun halk ve ordu tarafindan gok sevilen bir padisah olmasim saglamistir. Cok iyi bir egitim 
almis, buyuk bir devlet idarecisi olmasi igin pratik sekilde yetistirilmistir. Dogu dillerini ve Sirpgayi 
bilirdi, hattat, sair ve degerli taslar uzmaniydi. "MuhibbT" mahlasiyla siirleri ve divani vardir. Hukuk ve 
edebiyat alanlannda alimdi. Seyhulislam Ebus'suud Efendi ile birlikte hazirladigi kanunlar uzun yillar 
yururlukte kalmistir. KanCm-Name-T Sultan Suleyman, Fatih Kanunlanni tamamlayan bir anayasadir. 
Bu kanunlar titizlikle uygulanmis, bu yuzden millet Sultan Suleyman'a "KanunT" admi vermistir. Butun 
tebaanin esit oldugu ve ayni sugun cezasinin herkes igin ayni olacagi gibi maddeleriyle bu 
kanunname zamanin en ileri anayasasiydi.73 

KanunT zamaninda sinirlar genisledikge, idan, iktisadT, kulturel hayatta da gelismeler olmus, 
kurumlar en ileri duzeylerine ulasmistir. KanunT Suleyman bilime ve bilim adamlanna deger vermis, 
zamani bilgin ve sanatkarlann en bol oldugu devir olmustur. Ordunun muhendis, cerrah ve tabip 
ihtiyacini goz onune alarak, bu alanlarda adam yetistirmek uzere Suleymaniye Medresesi'ni 
yaptirmistir. insaat 1550'de baslamis, 1556'da tamamlanmistir. Bu medreseler, Suleymaniye 
Camii'nin etrafmdaki dort medrese ile caminin kible tarafinda bir DarulhadTs ve tip medresesinden 
olusan kulliye seklindedir. Kulliye Mimar Sinan'in eseridir. Suleymaniye Medresesi'nde meshur 
muderrisler 60 akge yevmiye ile ders vermislerdir.74 

KanunT zamaninin meshur alimleri arasinda Celalzade Mustafa Qelebi, Taskopruluzade Ahmet 
isamuddin Efendi, Kinahzade AN Efendi ve Ebussuud Efendi bulunur. Celalzade Mustafa Celebi'nin 
eserleri ahlak ve tarihle ilgilidir. Taskopruluzade biyografi, kelam, mantik, tefsir, hadis, metafizik ve 
gramer uzerine eserler yazmistir. Alti yuz kadar onemli sahsiyetin biyografilerini verdigi §akayik-i 
Numaniyye en onemli eserlerinden biridir. Cesitli bilimleri tanittigi Miftahu's-Saade ve Misbahu's- 
Seyade adh eseriyle Nevadiru'l-Ahbar fT Menakibu'l-Ahyar adli kitabi da onemlidir. Ebussuud Efendi 
(1490-1574) tefsir ve fikih alanmda eserler yazmistir. KanunT Suleyman olunce, ona gok guzel bir 
mersiye yazmistir.75 

KanunT, meshur sair BakT'nin yetenegini anlayarak onu himaye etmis, siirlerini bir Divan halinde 
toplamasim istemistir. Fevzi Ahmet Efendi (olumu 1570) onun adina Ahlak-i SuleymanT adinda bir 
kitap yazmistir.76 

ilk defa KanunT zamaninda Turk dilinin grameri yazilmistir. Bergamah Kadri Muyessiratu'l-Ulum 
adindaki gramer eserini 1527'de VezTr-i Azam ibrahim Pasa'ya takdim etmistir.77 

328 



Piri Reis (1470? -1553) Kitab-i Bahriye'sini sadrazam ibrahim Pasa vasitasiyla KanunT'ye 
takdim etmistir. Bu donemde yasamis onemli matematikgiler arasinda Yusuf ibn Kemal ve Haci 
Atmaca sayilabilir. 

KanunT imar islerine de onem vermistir. Basta istanbul olmak uzere birgok yerde cami, medrese, 
imaret, mektep, han, hamam ve kopruler yaptirmistir. En gok bina onun zamamnda yapilmistir. 
Suleymaniye Kulliyesi iginde yaptirmis oldugu hastane, tip medresesiyle bir butun olmasi agisindan 
onemlidir. Burada bir bas hekim, iki cerrah, iki goz hekimi, bir eczaci oldugu bildirilmektedir.78 

Seydi Ali Reis (olumu 1562), cografya ile ilgilenmis bir denizci olup, Mir'at-ul Memalik adli 
eserini Edirne'de KanunT Suleyman'a takdim etmis, 80 akge maasla muteferrikaliga ve sonra da 
Diyarbakir timar defterdarligina atanmistir. Mir'at-ul Memalik daha ziyade bir seyahatnamedir, SeydT 
Ali Reis gittigi yerler hakkinda bilgi vermistir. Muhit adli eseri ise deniz astronomisi ve cografya 
agisindan onemlidir. 

Sultan Selim Camisi muvakkiti Mustafa ibn Aliyu'l-Muvakkit, ilamu'l-ibad ff A'lamu'l-Bilad isimli 
cografya kitabini KanunT Suleyman'a sunmustur. Bu kitapta Cin ile Fas arasindaki 100 kadar onemli 
sehrin istanbul'dan uzakhklan gosterilmistir. 

Disgilikle ilgili dunyadaki en eski eserlerden biri KanunT zamamnda, onun saray hekimi Musa ibn 
Hamun (olumu 1554) tarafindan yazilmistir. Hamun Yahudi olup, 

dil bilgisi sayesinde Bati ve Osmanh tip kaynaklanndan yararlanmistir. 

KanunT zamanimn onemli matematikgi, cografyaci, muhendis, tarihgi, hattat ve ressamlanndan 
Matrakgi Nasuh, padisahin ogullannin 1529 yilmda yapilan sunnet dugununde iki tane kagit hisar 
kurmus ve dugun senliklerinde silahsorluk gosterisi yapmistir. Basansini padisah bir berat vererek 
kutlamistir. 

KanunT, tipla ilgili bir medrese kurmus olmasina ragmen, zamamnda tibbin beklenen gelismeyi 
gostermedigi soylenir. KanunT Suleyman'in hekimbasisi KaysunTzade, onun oldugu sirada yamnda 
bulunmus ve cesedini tahnit etmistir. II. Selim ve III. Murat zamamnda yasayan hekim Davud ibn 
Omer el-AntakT'nin tipla ilgili onemli eserleri vardir.79 

KanunT zamamnda henuz matbaa gelmemisti, basili kitaplann memlekete sokulmasi da izne 
baghydi. 

KanunT zamamnda dusuncelerinden dolayi idam edilenler de olmustur. Kabiz-i AcemT isimli bir 
dusunur isa'mn Peygamber'e ustun kabul edilmesi gerektigini soylemis ve muftu ibn-i Kemal ile 
istanbul Kadisi SadTQelebi'nin yargilamasiyla idama mahkum edilmis, padisah da onaylamistir. 

KanunT Devri'nde Avrupa'daki gelismelerin en onemlisi Kopernik'in (1473-1543) getirdigi yeni 
evren duzenidir. Kopernik 1543 yilmda basilan Gok Kurelerinin Hareketi adli kitabinda Yer merkezli 

329 



evren modelinin yerine Gunes merkezli evren sistemini onermistir. Bu modelde artik Yer de bir 
gezegen gibi Gunes'in gevresinde donmektedir. Boylece Kopernik Ortagag bilimine en buyuk darbeyi 
indirmis, modern astronomi ve fizige giden yolu agmistir.80 

Ronesans'taki bilim-sanat yakinlasmasimn temsilcilerinden birisi olan Albrecht Durer (1471- 
1528), insan tesrihi uzerinde galismistir. 

Tip alaninda, ilging bir kisiligi olan Paracelsus (1493-1541), daha sonraki yuzyillarda 
Osmanlilan gok etkilemistir. Otoritelerin tip kuramlanna karsi gikan Paracelsus modern farmakolojinin 
de kurucusu kabul edilir. Tibbin Don Kisot'u olarak tanitilan Paracelsus, hastaliklarm o zamana kadar 
ki inancin aksine bedenin disindan kaynaklandigini ileri surmus, simyacilann metalleri ve mineralleri 
ilaca donusturmelerini 6nermistir.81 

Bu donemin en onemli hekimi Belgikah Vesalius (1514-1564), modern anatominin kurucusudur. 
Fabrica adli kitabinda kendi gozlem ve arastirmalanna dayali sonuglan vermistir. Galenos'un 
otoritesine karsi gikarak, anatomik incelemelerini disseksiyon yaparak yurutmustur. 

16. yuzyihn en onemli biyologu Conrad Gesner (1516-1565), Hayvanlar Tarihi (Historia 
Animalium) adli dort ciltlik eserinde canli simflamasi yapmistir.82 Botanikgi Leonard Fuchs (1501- 
1566) da botanigi gelistirmis, fuchsia gigeklerine onun adi verilmistir. 

16. yuzyilda uguncu ve dorduncu derece denklemleri gozulerek cebirde onemli bir basan elde 
edilmistir. Bu konuda ozellikle italyan matematikgileri faal olmuslardir. Topgulukla ilgili problemleri 
gozmeye gahsan Tartaglia (1506-1537), Venedik'te duzenlenen bir matematik yansmasmda 
x3+mx2=n kubik denklemini gozmustur. Bu gozumu ogrenen Cardano (1501-1576), Ars Magna adli 
kitabinda yayinlamis, onun gahsmalan sayesinde dorduncu dereceden genel bir denklemin gozumunu 
cebirsel bir formulle bulmak mumkun hale gelmistir. Ferrari (1522-1560) de bu denklem gozumleri 
uzerinde gahsan matematikgilerdendir. 

ikinci Selim (Padisahhgi 1566-1574) 

Kirk dort yasinda hukumdar olan Sultan Selim (1524-1574) bizzat sefere gikmayan ilk 
padisahtir. Devlet islerini daha gok veziriazam Sokullu Mehmet Pasa'ya birakmisti. Saltanati devrinde 
Kibris ve Tunus fetihleri, inebahti Harbi ve Don-Volga kanali tesebbusu gibi onemil olaylar olmustur. 
Onun zamaninda da Osmanh donanmasi guglu durumunu korumustur. Bu durum, hem usta 
denizcilerin is basinda bulunmasi, hem de deniz kuvvetlerinin onemini takdir eden Sokullu Mehmet 
Pasa gibi birkimsenin hukumetin basinda olmasi sayesindeydi.83 

ikinci Selim igkiye duskunlugu sebebiyle bazi tarihgiler tarafindan "Sarhos Selim" diye, 
sansinhgi dolayisiyla da zaman zaman "San Selim" diye amlmistir. Onun igki ve zevk alemlerine 
duskunlugu, Sokullu sayesinde, devletin idaresi bakimindan bir mesele haline gelmemistir. igki 
meclislerinde zamanin onde gelen sairleri bulunmustur. Fazh, Sami, FerdT, RaT, FirakT, NigarT, HatemT 

330 



gibi sairler, NihanT, Durak Bey, GulabT Bey gibi musikTsinaslar, Mirek Celebi, Kasapzade NabT gibi 
hanendeler Selim'in meclisinde hazir bulunmuslardir.84 

ikinci Selim, KanunT'nin butun sehzadeleri gibi iyi tahsil gormus, genis kultur sahibi bir kimseydi. 
Ozellikle edebT kulturu kuvvetli olan ikinci Selim"n kendisi de sairdi. 

Biz bulbul-i muhrik-dem-i sekvay-i firakiz 

Ates kesilir gegse saba gulsenimizden 

beyti, butun Turk siirinin en guzel beyitlerinden biri kabul edilmektedir. 

ikinci Selim bazi kabiliyetli kimseleri de yanina alarak yetismelerini saglamistir. Bunlardan biri, 
Gelibolulu Mustafa AN Efendidir (1 541 -1 599). Onun en onemli eseri olan Kunhu'l-Ahbar adh tarih eseri 
dort bolumden olusmustur. ilk ug bolum islam tarihinden ve biraz da Avrupa milletlerinden bahseder, 
dorduncu bolum ise Osmanli tarihidir. ikinci Selim'in sahsiyetini, devrinin olaylanni buradan 
ogrenmekteyiz. Bursah Asik Celebi (olumu 1571) Mesairu's-Suara adiyla ebced harfleriyle yazdigi 
tezkiresini II. Selim'e takdim etmistir.85 Yine, degerli muderrislerden Mehmet Bey (olumu 1609) 
Harputlu Seyh Mahmut'un Memluk Sultani Melik Zahir Qakmak adina kaleme aldigi Eddurretu'l-garra 
fT Nesayihi'l-Muluk ve'l-Kuzat ve'l-Vuzera adindaki ser'i siyaset ve idare ile ilgili eserini, El-Gurratu'l- 
beyza fT Tercemeti't-durreti'l-garra ismiyle genisleterek Turkgeye gevirmis ve ikinci Selim'e takdim 
etmistir.86 

Tip alaninda cahil hekimlerin turemesinden dolayi, hekim basi Garras-zade Muhyiddin, II. 
Selim'e bir takrir vererek, hekimlerin imtihana tab? tutulmasim onermistir. Bunun uzerine II. Selim 
hekimlere bir gesit devlet imtihani duzenlenmesini emretmistir.87 

Sinan tarafmdan yapilan ikinci Selim'in turbesi klasik Osmanli sanatinin en guzel orneklerinden 
birisini olusturur.88 

Hekim NidaT, KanunT Sultan Suleyman ve II. Selim zamanlannda yasamis onemli bir bilim 
adamidir. Hekim olmasimn yam sira siirle de ilgilenmistir. Menafiu'n-Nas adh nazim seklindeki eserini 
1566 yilinda kaleme almis ve II. Selim'e takdim etmistir. Mualece-i Zahmet-i Frenk adh eserinde ise, 
frengi hastahgi ve tedavisi uzerine bilgiler vermistir.89 

Bu donemde Avrupa'da protestanhk kanh bir sekilde yayihyordu. Fransa'da 30 yil (1563-1593) 
suren mezhep savaslan baslamisti. 

Cardano (1501-1574) ve Raffaello Bombelli (1526-1572) gibi matematikgilerle matematigin cebir 
alaninda gelismeler yasaniyordu. Bu bilim adamlan uguncu ve dorduncu derece denklemlerinin 
gozumlerini bulmuslardir. Cardano, Ars Magna adh kitabinda bu gozumlerin kosullanni belirlemistir. 

Uguncu Murad (Padisahligi 1574-1595) 

331 



En bilgin padisahlardan birisi olan Uguncu Murad (1546-1595) zamaninda Osmanli Devleti, ayni 
anda elinde tuttugu en genis sinirlara ulasmistir. Topraklan Atlas Okyanusu'ndan Kafkaslar'a, 
Habesistan'dan Tuna'ya kadar uzaniyordu. 

Osmanli Devleti ilk defa Uguncu Murad zamaninda enflasyon ile tamsmistir. Maaslar, "akga" 
denilen gumus sikke ile odeniyordu. 1584-89 yillan arasinda akga gittikge kugultulerek eski akganm 
yuzde ellisi derecesine gelmisti. Bu durumda maaslann iki katina gikanlmasi gerekirken, ayni 
kalmistir. Bunun uzerine yenigeriler ayaklanmis, Osmanli tarihinde ilk defa olarak padisahtan kelle 
istemislerdir. Padisah karsi koyamamis ve maliye nazin ile Doganci Mehmet Pasa hayatlanni 
kaybetmislerdir. Boylece, yenigerilerin istekleri olmayinca ihtilal gikardiklan yeni bir donem 
baslamistir. Devletin igeride gucunu kaybetmesinde en onemli etkenlerden birisi bu olmustur. 

Uguncu Murad zamaninda Osmanli Devleti en genis sinirlanna ulasmis, guglu bir dunya devleti 
olmasina ragmen, duraklama belirtileri de baslamistir. Enflasyon, yenigerilerin ayaklanmasi, saray 
kadinlannin devlet islerine kansmasi, rusvetin yayginlasmasi, israf ve gosterisin artmasi, onemli 
makamlann degersiz kisilerin eline gegebilmesi, ilmiye sinifinm bozulmaya baslamasi, Anadolu'da 
"CelalT" adiyla eskiyaligm baslamasi bu devire rastlayan olaylardir. 

Kihg AN Pasa, Mimar Sinan, Piyale Pasa, Sokollu Mehmet Pasa gibi KanunT Devri'nin dahi 
devlet, ilim ve sanat adamlan bu donemde olmusler ve yerleri doldurulamamistir.90 

Paraya ve kadina duskun olan Uguncu Murad, tesir altinda kalan, zayif iradeli bir kimseydi. 
Onun bu durumundan saray kadinlan, musahip ve musahibeler istifade ederek devlet islerine 
kansmislardir. 

Uguncu Murad eglenceye duskun olmakla beraber, iyi bir kulture de sahipti. Ozellikle edebT 
kulturu zengindi. Turkge, Farsga, Arapga divanlan vardir. §iirlerinde "MuradT" mahlasini kullanmistir. 
Guzel siir okuyan Uguncu Murad'in nesih ve talik yazilan da guzeldir. Tasavvufla da ilgilenmis ve bu 
konuda Futuhat-i Siyam adh bir eseryazmistir.91 

Uguncu Murad zamaninda pek gok kitap yazilmis ve ona takdim edilmistir. Bunlardan birisini, 
Bursali Sipahizade Mahmut Efendi (olumu 1588) Sadrazam Sokullu Mehmet Pasa'ya takdim etmistir. 
Evzahu'l-Mesalik ila Marifeti'l-Memalik adini tasiyan ve tarih ve cografya lugati olan bu kitabin 
bibliyografyasi zengin olmakla birlikte, haritalan guzel degildir ve denizler konusu eksiktir.92 

Emir Mehmet ibn Emir Hasan (MesudT?) es-SuudT 1583'te Amerika hakkinda elde edilen bilgileri 
igeren Kitab-i iklim-i CedTd adiyla Latince'den tercume ettigi buyuk resimli eseri Uguncu Murad'a 
takdim etmistir. Bu kitabi 1730 yihnda ibrahim Muteferrika Tarih-i Hind-i GarbT adiyla basmistir. Bu 
eser 1732'de istanbul Dogu Dilleri Fransiz Okulu ogrencilerinden biri tarafindan Fransizca'ya 
gevrilmistir.93 



332 



Kadi Abdurrahman tarih, astronomi ve cografyadan bahseden Muneccim Ahmet ibn Ali'nin 
Kanun ff'd-Dunya isimli eserini sehzadeligi zamaninda Uguncu Murad'in emriyle ve bazi ilavelerle 
gevirmeye baslamis, Acayib-i Uzma adini verdigi bu geviriyi 1579'da bitirmistir. 

Sehzadeliginde Uguncu Murad'in hocasi olan ve saltanati boyunca da kuvvetli nufuzu devam 
eden Hoca Sadeddin Efendi (1536-1599) Tacu't-Tevarih adli eserinde, Osmanh saltanatinm 
baslangicindan Yavuz Sultan Selim Devri'nin sonuna kadargegen zamani incelemistir.94 

Cografya disinda revagta olan bilimlere gelince, bu donemde en dikkati geken matematikgi AN 
ibn VelT ibn Hamza el-MagnbT'dir. Aslen Cezayirli olup, istanbul'a yerlesen MagrTbT, Tuhfetu'l-A'dad IT 
Zevi'l-Rusd ve'l-Sedad adli bir aritmetik kitabi yazmistir. Tarn sayilar ve kesirli sayilarla yapilan 
islemler, cebir, oran ve oranti hakkinda bilgiler igeren bu kitapta MagribT logaritmaya yaklasmis, ancak 
bu hesaplama yontemini bulamamistir. 

Uguncu Murad zamanmin en onemli ilmT olayi, istanbul'da bir rasathane kurulmasidir. 
Muneccimbasi TakTyuddTn (1520-1585), Hoca Sadeddin Efendi'ye bir layiha sunarak, Ulug Bey 
ZTc'inin artik yeni gozlemlerle duzeltilmesi gerektigini, bu ZTc'e gore yapilan hesaplann dogru 
gikmadigim bildirmis, Sadeddin Efendi de padisahtan Tophane'de bir rasathane kurulmasi igin izin 
almistir. Bu rasathanenin insasina nezarete ve mudurlugune TakTyuddTn tayin edilmistir. TakTyuddTn'in 
Alat-i Rasadiye li Zic-i Sehinsahiyye adli eserinde rasathanenin kurulusu soyle anlatilmaktadir: " Ulu 
Padisahimizin Dunyanm duzenine iliskin islerinin tamamen yolunda bulundugu mutlu gunlerinde ve 
ozellikle unlu Vezir-i Azamimizm yuksek ilgileriyle, yeni §ehinsahT Rasathanesinin hazirlanmasi 
dusunulmekteydi... §ehinsahTmizin Hocasi Saduddin Efendi bu husus igin gerekli hazirhklan yapmak 
uzere iken ansizin Misir'da, Kahire kentinden, yeryuzu bilimlerine sahip Takiyuddin Efendi devletten 
gorev almak uzere istanbul'a gelmis, matematik bilimlerdeki ustahgi nedeniyle hos karsilanip, Sultana 
tanitilmis ve onun yuksek yardimlanyla degeri zeamet suslenmis ve yukseltilmistir. Sonra gerekli 
harcamalann butunu devlet hazinesinden verilip, Allah'm yardimlanyla, ise girisilmek uzere devlete ait 
olan mamurTophane'nin ustunde, Frenk Sarayi diye bilinen hos alan aynlmistir".95 

TakTyuddin ayni eserinde rasathanede kullanilan aletleri de tanitmistir. Bunlardan bazilan kendi 
icadidir. Bu aletler, Osmanh ilim adamlarimn bu yillarda henuz Amerika'nin gerisinde olmadiklarmi, 
ozellikle yeni cografi kesiflerden haberdar olduklanni gostermektedir.96 

TakTyuddin yaptigi gozlemlerin sonuglanni Sidretu'l-MuntehaiTEfkar fT Melekuti'l-Feleki'd- 
Devvar adli eserinde toplamistir. Harita yapimi ve kullamlmasi ile teknoloji uzerine Reyhanetu'r-Ruh fT 
ale'l-MustevT el-Sutuh adli bir eseri daha vardir. Aynca, Bugyetu't-Tullab min ilmi'l-Hisab admda bir 
aritmetik kitabi ve CerTdetu'd-Durer ve HarTdetu'l-Fiker admda bir zTci vardir. 

istanbul Rasathanesinin omru uzun olmamistir. Hoca Sadeddin ile arasi iyi olmayan 
Seyhulislam Ahmet Semseddin Efendi, padisahi goklerin rasat edilmesinin ugursuzluk getirecegine 



333 



ikna etmesiyle, padisah rasathanenin yikilmasini emretmistir. Rasathane bir gece iginde Kihg AN 
Pasa'ya yiktinlmistir (1580). 

Uguncu Murad degerli alim ve sairlerden NevT Efendi'ye hurmet gostermis, Fususu'l-Hikem'i 
Turkge serh etmesini istemistir.97 

istanbul kadilanndan alim Dukakinzade Osman Bey (olumu 1604) imam SuyutT'nin El-Vesail 
adindaki eserini bazi ilavelerle Turkge'ye gevirmis ve Uguncu Murad'a takdim etmistir.98 

Cesitli konulardan bahseden ansiklopedik eserler de bu donemde revagtaydi. Uguncu Murad 
zamaninda yazilan bu tur bir eser §air Yahya ibn Pir Ali NevT'nin Netaicu'l-Funun ve Mehasinu'l- 
Mutun adli eserinin gevirisidir. Bu eserde on dort ilim vardi ve okunmasi kolaydi.99 

Uguncu Murad veliahdligi sirasinda Manisa'da yaptirmis oldugu cami ve medresenin yanina, 
padisahligi sirasinda imaret ve darussifa ilave ettirmistir.100 

On altinci yuzyilda dusuncelerinden dolayi idam edilenlere Uguncu Murad zamaninda da 
rastlanir. Hamza admda birisi dinden gikmakla suglanarak idam edilmistir.101 

Uguncu Murad zamaninda Avrupa'da humanizma parlak temsilcileriyle urunlerini vermeye 
devam ediyordu. Bunlardan Michel de Montaigne (1533-1592) Ronesans Fransasi'nin en usta 
edebiyatgilanndandir. Denemelerinde insanligin ortak ozelliklerini kendinde belirleyerek ise baslar ve 
kendinden baskalanna geger. Dogru dusunmenin yolunun, en iyi bilinen dogrulan bile kusku ile 
karsilayarak tartismak olduguna inanmistir. Bu yonuyle, Yenigagin arastirma yontemine isaret etmis 
gibi gorunmektedir. 102 

16. yuzyil Avrupa'da, siyasal dusuncenin yeni agilimlannin ortaya kondugu bir donem olmustur. 
Fransiz yazarlanndan Jean Bodin (1530-1596) La Republique (Cumhuriyet) adli kitabinda mutlak 
yonetimler igin kurallar belirlemistir. ileri surdugu tezlerini dogrulamak igin gaginin toplumlanyla eski 
toplumlan karsilastirmis, boylece insanin ortaya koydugu degisiklikleri (ilerlemeleri) saptamaya 
gahsmistir. Bodin'in yaptigi, gagdas tarih anlayisma yakin birtarih anlayisi gelistirmekti. Burada evrim 
dusuncesi olmasa da ilerlemeyi one gikaran bir dusuncesi oldugu gorulmektedir.103 

Galile'nin en parlak oncellerinden olan Benedetti ise Arsimet'i inceleyerek, doganin 
arastinlmasina matematiksel felsefeyi uygulamaya karar vermis, Galile de onun izini takip ederek bu 
yontemi yetkinlestirmistir. 

Goruldugij gibi, bu donemde belli belirsiz de olsa Osmanhlarda dusme, Avrupa'da ise yukselme 
belirtileri ortaya gikmaya baslamistir. 

Uguncu Mehmed (Padisahligi 1595-1603) 



334 



Uguncu Mehmed (1566-1603) zamaninda imparatorlugun gerilemesi, hizlanmistir. Dedesi ve 
babasi deha sahibi padisahlar olmamakla birlikte, KanunT Devri'nde yetismis olduklan igin, devletin 
idaresinde buyuk zaaflar gorulmemisti, ancak Uguncu Mehmed annesi Safiye Sultan'in gok fazla etkisi 
altinda kalmis, doneminde devlet idaresinde kadin nufuzu en ust dereceye gikmistir. 

Uguncu Mehmed zamaninda Almanya ile savas devam etmis, Anadolu'da ise "CelalT ihtilali" 
gikmistir. Bu isyanlann bastinlmasi kolay olmamis, birkag padisah devrinin en onemli olayi 
olmustur.104 

KanunT'den sonraki iki padisah hig sefere gikmadiklan halde, Uguncu Mehmed'in Sefere 
gikmasi gerekmis ve 1596 yilinda Egri Seferi'ne gikarak Hagova Meydan Savasi onun huzurunda 
kazanilmistir. Ancak bu zafer geregince degerlendirilmemis, dusman ordusu imha edilip geri 
donulmustur. Kanije Muhasarasi ve Zaferi (1601) de Uguncu Mehmed Devri'nin onemli askerT 
basarilanndandir.105 

"Egri Fatihi" diye anilan Uguncu Mehmed de iyi bir tahsil gormus, sair padisahlardandir. "AdIT" 
mahlasi ile siirleryazmistir. 

Hocasi Akhisarh NevalT Nasuh Efendi, GazalT'nin Farsga ahlak ve tasavvuf eseri olan Kimya-i 
Saadet'ini, Ahlak-i Muhsini'yi ve Aristo'nun Arapgaya tercume edilen Kitabu'r-Riyaset ve's-Siyase adli 
eserini ilavelerle Turkgeye gevirmis ve Ahlak-i NevalT ya da Ferahname adiyla §ehzade Mehmed'e 
ithaf etmistir. §ehzade Mehmed, hocasinin vefatindan iki ay sonra padisah oldugunda, hocasinin 
bunu gormedigine uzulmus ve hareketinden evvel kabrini ziyaret etmistir. 106 

Bu donemde Yahudi yazarlardan §aban ibn ishak el-israilT (olumu 1600 civan) ispanyolca'dan 
Arapgaya tutun ile tedavi konusunda bir risale gevirmistir.107 

Uguncu Mehmed zamaninda da dinsizlik suglamasiyla idam edilme olayi yasanmistir. Behram 
Kethuda medresesi muderrisi Nadajh San Abdurrahman, alemin sonsuzluguna ve bu alemde tabiat 
kanunlan ustunde olaylar olamayacagina inandigi igin zmdik olmakla suglanmis ve 1601 yilinda idam 
edilmistir.108 

Uguncu Mehmed'in saltanati sirasinda Avrupa'da magnetizma konusuyla ilgili garpici bir 
gelisme yasanmistir. Ronesans naturalizminin temsilcilerinden ingiliz doktor William Gilbert (1544- 
1603), 1600 yilinda De Magnete (Miknatis Uzerine) adli kitabini yayinlamistir. Bu kitabiyla Gilbert, 
modern magnetizmanin kurucusu kabul edilir. Ampirik arastirma yontemini kullanan Gilbert, miknatis 
olaylanyla durgun elektrik olayini kesin bir bigimde birbirinden ayirmis, Dunyanin kendisinin de buyuk 
bir miknatis oldugunu gostermis ve gekim etkisinin bes miknatissal olgudan sadece birisi oldugunu 
ileri surmustur.109 

Bruno (1548-1600) Aristo ogretisinin ve Kilise'nin bilimin gelismesini engelledigini dusunuyorve 
Dunyanin evrenin merkezi oldugu, evrenin sinirh oldugu seklindeki Katolik inancini kabul etmiyordu. 

335 



On bes yil Bati Avrupa ulkelerini dolasarak goruslerini bildiren konferanslar veren Bruno, 
engizisyonun dikkatini gekmis ve yedi yilhk bir yargilanma surecinden sonra Tannya karsi gelmek ve 
dinsizligi savunmaktan suglu bulunmus, 1600 yilmda yakilarak 6ldurulmustur.110 

16. yuzyihn meshur Fransiz matematikgilerinden Frangois Viete (1540-1603) cebirde bilinmeyen 
nicelik igin ilk defa alfabenin sesli harflerini, bilinenler igin de sessiz harflerini kullanmis, aynca pozitif 
ve negatif nicelikler igin (+) ve (-) isaretlerini kullanmistir, boylece bugun cebirde kullandigimiz 
sembollerin prensibini ortaya koymustur. 

Astronomi agisindan 16. yuzyil Avrupa'da gok verimli gegmistir. Uguncij Mehmed zamaninda 
olen Danimarkali astronomi bilgini Tycho Brahe (1546-1601), Kopernik'in galismasini incelemis, onun 
sistemine karsi gikarak Yer merkezli, ama Batlamyus'un sisteminden farkli bir astronomi sistemi 
onermistir. Buna gore, Yer merkezdedir, Ay, Gunes ve dis gezegenler Yerin etrafinda, Merkiir ve 
Venus ise Gunes'in gevresinde donerler. Brahe'nin asil onemi, yapmis oldugu astronomi gozlemlerine 
dayanir. 

Onun yaptigi gozlemler sayesinde Aristo fizigi ve kozmolojisi buyuk darbeler almistir. 1576 
yilmda Hven Adasi'nda donemin en onemli rasathanesini kurmus, burada o zamana kadar 
gorulmemis buyuklukte gozlem araglan insa etmistir. Bu araglar, TakTyuddTn'in istanbul 
Rasathanesi'nde kullandigi araglara gok benzer. Her iki rasathanede de duvar kadrani, sextant gibi 
gozlem araglan mevcuttu. Tycho Brahe'nin saniyeyi gosterebilen saatleri yapisi ve kullanmasi 
TakTyuddTn'den sonradir. 

Bu donemde hem Osmanhlarda hem Avrupa'da arastirmacilann dinsizlik suglamasiyla 
cezalandinlmasi ilgingtir. 

Birinci Ahmed (Padisahhgi 1603-1617) 

Birinci Ahmed (1590-1617) tahta gegtiginde 13 yasmdaydi. Zamaninda Almanya ve iran ile 
savasilmis, iran'a karsi toprak kaybedilmistir. 

Sultan Ahmed, atesli bir kann hastahgmdan geng yasinda olmus, onun bu geng olumu, tahta 
uzun sure gocuk ve geng padisahlar gikmasina sebep olmustur. Bu da, imparatorlugu zayif dusuren 
faktorlerden birisi olmustur. 

Birinci Ahmed, KanunT'den beri ciddi bigimde devlet isleriyle ugrasip her seyi vezirlerine 
birakmayan ilk padisahti. Devlet adami segmekte isabetli oldugu, Lala Mehmed Pasa ve Kuyucu 
Murad Pasa'yi sadrazam yapmasmdan anlasilmaktadir. Sarayda kadm nufuzunu dogru bulmamis ve 
bununla mucadele etmistir. Babaannesi Safiye Sultan'in, babasi devrinde politikaya kansmasini 
gocuk yasinda fark etmis ve tahta gikinca onu Topkapi Sarayi'ndan Eski Saray'a surmustur. Ancak 
kaderin garip cilvelerinden birisi, Sultan Ahmed'in zevcelerinden Kosem Mahpeyker de, ileride 
Osmanlilann en gok politikaya kansan kadini olmustur. 

336 



Birinci Ahmed, avi ve cirit oyununu severdi, atici ve silahsordu. Atalan gibi o da sairdi, Ahmed 
adiyla ve "BahtT" mahlasiyla siirler yazmistir. Diger padisahlar gibi ulkeler ve harpler gorerek 
buyumemisti, ancak devletin menfaatlerini korumak igin gabalamis ve gok geng olmustur. 

Sultan Ahmed, sair Nefi'yi himaye etmis, AynT Ali Efendi Kavanin-i Al-i Osman der Mezamin-i 
Defter-i Divan adli eseri onun emriyle yazmistir. Bu eser, devletin gelir ve giderleri, askerT ve mulkT 
teskilati gosterilmis bir kanunname niteligindedir.111 Mimar Mehmed Aga'ya yaptirdigi camisinin 
insaati 1609'da baslamis ve padisah terleyinceye kadar temel kazmistir. Sultan Ahmed Camii 1617 
senesinde agilmistir. Caminin yaninda hastane, turbe, mektep, sebil, odalar, dukkanlar ve buyuk bir 
han yapilmistir.112 

17. yuzyil Avrupa igin buyuk bilim devrimlerinin yasandigi, bilim agisindan manzaranin tumden 
degistigi bir yuzyildir. Birinci Ahmed zamaninda, 1609 yilmda Galilei (1564-1642) teleskopunu yapmis 
ve gok yuzune gevirmistir. 1610'da Jupiter'in dort uydusunu gozlemlemis, ayni yihn sonlanna dogru 
Venus'un de Ay gibi safhalan oldugunu kesfetmistir. Yine ayni yil Gunes lekelerini gozlemlemistir. 
Butun bunlar Aristotelesgi evren anlayi§ini yikan ve Kopernik'in Gune§ merkezli evren modelini 
destekleyen, hatta kanitlayan gozlemlerdi. Galilei hareket konusunu da incelemi§ ve 1602'de yaptigi 
egik duzlem deneylerinde cisimlerin du§me kanunlanna ula§mi§tir. 

Kepler (1571-1630), 1609 yilmda yayimladigi Astronomia Nova (Yeni Astronomi) adli kitabinda, 
Mars gezegeninin hareketini inceleyerek ulastigi ilk iki kanununu vermistir. Bu kanunlar; 1) 
Gezegenler, odaklanndan birinde Gunes bulunan elips yorungeler uzerinde hareket ederler, 2) Gunes 
ve gezegeni birlestiren yangap vektoru, esit zamanlarda esit alanlar supurur. 

Matematik alaninda ise, astronomiye buyuk yardimi olacak logaritma icat edilmistir. Napier 
1614'te yayimladigi eseriyle ilk defa logaritmayi agiklamis ve bir logaritma cetveli vermistir. 

Birinci Mustafa (Padisahhgi 1617-1618 1622-1623) 

Birinci Ahmed'in kardesi olan Birinci Mustafa'nin (1592-1639) tahta gegmesiyle, saltanatin 
intikalinde onemli bir degisiklik olmustur. Babadan ogula gegen saltanat kardese gegmisti. Ancak 
Sultan Mustafa psikolojik bakimdan saglikh olmadigi igin, ug aylik saltanatmdan sonra hal edilmistir. 

ikinci Osman'in tahttan indirilip oldurulmesiyle Birinci Mustafa ikinci kez tahta gikmistir. 16 ay 
kadar suren bu ikinci padisahhgi sirasinda istanbul'da huzur temin edilememis, Anadolu'da da huzur 
kalmamis ve CelalT hareketleri yeniden baslamistir.113 

ikinci Osman (Padisahhgi 1618-1622) 

AkIT dengesi bozuk oldugu igin Birinci Mustafa'nin yerine tahta gikanlan ikinci Osman (1604- 
1622) henuz 14 yasindaydi ve bu kadar geng yasta tahta giktigi ve yine geng yasinda tahttan indirilip 
olduruldugu igin "Geng Osman" diye de amlmistir. 

337 



ikinci Osman tahta giktigi zaman, kendisinin yerine hasta amcasini tahta gikaranlara karsi sert 
davranmistir. Devlet duzeninin her alanda koklu reformlar gerektirdigine inanmis ve bunlann bazilanni 
uygulamaya da baslamistir. Ozellikle Kapikulu Ocaklan denen askerT siniflan kaldirmak, yeni bir 
merkezT ordu kurmak istemistir. Bunun igin tesebbuse gegmis, ancak tecrubesizligi yuzunden degerli 
adamlar segemedigi gibi, ulema sinifinin yetkilerini kistigi igin onlari da karsisina almisti. Hacca 
gitmek istemesi uzerine Yenigeriler ayaklanmis, Haile-i Osmaniye adiyla taninan bu ihtilal sonunda 
ikinci Osman oldurulmus ve yerine tekrar Birinci Mustafa padisah yapilmistir.1 14 

Cok iyi yetismis olan ikinci Osman'in Arapga, Farsga, Latince, Yunanca ve italyanca bildigi 
soylenir.115 Tebdil gezerek meyhaneleri basmis, buralardaki askerleri cezalandirmistir. Seyh 
Mehmed onun adma Baytarname adinda edebT bir eser yazmistir. Yine onun emriyle Taskopruzade 
Kemal Efendi Mevzuatu'l-Ulum isimli tercumesinden baska, bir de mensur sehname kaleme 
almistir.116 

Divan-i Humayun katiplerinden Edirneli Mehmed Efendi, Nuhbetu't-Tevarih ve'l-Ahbar adli tarih 
kitabini ikinci Osman'a takdim etmistir. 

ikinci Osman zamaninda, Kepler 1618'de yayimladigi Epitome Astronomiae Copernicianae adli 
eserinde, Mars gezegeni igin iki kanunu vermis ve bunlann Ay ve diger gezegenler igin de gegerli 
oldugunu gostermistir. 1619 yilinda ise Harmoniae Mundi adli eserini yayimlamis ve burada uguncu 
kanununu vermistir. Buna gore, gezegenlerin Gunes gevresindeki dolanim periyotlannin karesi, 
yorunge yangapinin kupuyle orantihdir. 

ingiliz filozofu Francis Bacon (1561-1626) ise yeni bir bilimsel yontemle dogaya yeni bir 
yaklasim bigimi onermistir. 1620'de yayimladigi Novum Organum (Yeni Alet) adli eserinde bu yeni 
yontemin aynntilarini agiklamistir. Dogaya egemen olmak igin, onun kanunlanni bilmek gerekliydi, 
bunun igin de deneyle dogrudan dogruya dogaya yonelinmeliydi. Bacon yenilikgi olmakla birlikte, 
matematigin onemini kavramadigi igin, onerdigi yeni yontemi basanh olmamistir. 

Dorduncu Murad (Padisahligi 1623-1640) 

Sultan Mustafa'nin hal edilmesiyle, Birinci Ahmet'in en buyuk sehzadesi olan Murad (1612- 
1640) 12 yasinda tahta gegmistir. Dokuz yil kadar annesi Kosem Valide Sultan'm yonetiminde 
padisahlik yaptiktan sonra, kendi saltanat donemi 1632 yilinda baslamistir. 

Dorduncu Murad zamaninda bir takim isyanlar, onemli seferler olmustur. Anadolu'da Abaza 
Mehmed Pasa isyani, CelalTayaklanmalan, istanbul'da Kapikulu ayaklanmalan yasanmistir. 

Safeviler 1624'te Bagdat'i almislardi. Dorduncu Murad 1635'de Revan Seferi'ne gikmistir. Katip 
QelebT'nin de katildigi bu seferle KanunT'nin alamadigi Revan ahnmis, Tebriz altinci defa fethedilmis, 
ancak 7 ay sonra Safeviler Revan'i geri almislardir. 



338 



Dorduncu Murad 1638'de ikinci iran seferine gikmis ve bu defa Bagdat'i fethederek "Bagdat 
Fatihi" unvanini kazanmistir. Ancak bu savas gok kanli gegmis ve iki taraf ta gok kayip vermistir. 
Padisah esasen isfahan'a yurumek istemis, ancak sagligi iyi olmadigi igin bu diJsuncesinden 
vazgegerek istanbul'a donmeye karar vermistir. Beraberinde SafevT alim, sanatkar ve muzisyenleri de 
istanbul'a goturmustur. Bu arada iran ile bugunku Turkiye-iran ve Turkiye-lrak sinirlanni belirleyen 
Kasr-i Sirin Muahedesi imzalanmistir. Padisah Revan Seferi hatirasina Topkapi Sarayi'nda Revan 
Kosku'nu ve Bagdat Seferi hatirasina da Bagdat Kosku'nu yaptirmistir. 

Hastalanarak 27 yasinda olen Dorduncu Murad, 17. yuzyil Osmanli padisahlannin en buyugu 
ve butun padisahlar iginde en dikkate degerlerinden biri olarak kabul edilir. Rusvet, iltimas ve 
zorbahklarla Osmanli yonetiminin gok zayifladigi bir donemde padisah olan , devletin duzenini 
saglamak igin gok sert davranmis ve ulkede buyuk korku uyandirmistir. Sultan Osman'in katliyle ilgisi 
olan herkesi buldurup oldurtmus, Anadolu'da asayisi bozan herkesi idam ettirmis, tutun yasagi 
koymus, Osmanli tarihinde ilk defa olarak bir seyhulislami idam ettirmistir. Yedi yil iginde yirmi bin 
kisiyi oldurttugu soylenmektedir.117 

Dorduncu Murad'in siddetle birlikte uyguladigi islahat orduda ve memlekette disiplini, duzeni 
tekrar kurmustur. Rusveti onlemis, emirlere itaati saglamistir. Hammer, onun Osmanli'mn 
buyuklugunu yanm yuzyil daha uzattigini, o gelmeseydi gerilemenin 1683 yerine, daha once 
baslayacagini soyler. Tamtakir buldugu hazineyi dolu olarak birakmistir. Ancak geng yasta 
beklenmedik olumu tekrar tahta yeteneksiz ve gocuk padisahlann gikmasina ve duzenin bozulmasina 
yol agmistir.118 

Sultan Murad idarT, malt, askerT bozukluklan duzeltmek igin siddet uygulamasina karsin, bilim 
adamlanna ve sanatkarlara ilgi gostermistir. Bu tavnnin dogal bir sonucu olarak, donemi alim, sair, 
tarihgi, hattat, musikisinas gibi gesitli alanlarda segkin kimseler bakimindan oldukga zengin olmustur. 

Divan edebiyatinda kaside tarzinin en parlak temsilcisi Nefi Dorduncu Murad'in en gok 
ilgilendigi sair olmustur. iki seferine de goturdugu seyhulislam Yahya Efendi segkin bir sairdi. Sultan 
Murad'in kendisi de sairdi ve siirlerinde "MuradT" mahlasim kullanmistir. Zamanin meshur vaizlerinden 
Kadizade Mehmed Efendi ile Sultan Ahmed Camii vaizi Sivasi AbdulmecTd Efendi ve Galata 
Mevlevihanesi Postnisini ismail Dede'nin munakasalanyla ilgilenmis, bunlardan Kadizade'nin fikir ve 
goruslerini benimsemistir. Kahveleri kapatip tutun igmeyi yasaklamasinda Kadizade'nin etkisinin 
oldugu soylenir. 

Dorduncu Murad hattat ve musikisinaslara da yakin ilgi gostermis, Cumartesi geceleri hanende 
ve sazendeleri dinlemistir. Talik yaziya merakhydi, zamanin hattatlanndan Nefeszade Katip ibrahim 
Efendi'den hattathk sanatiyla ilgili bir kitap yazmasini istemis, o da Gulzar-i Savab adli risalesini 
yazmistir.119 



339 



Ugrastigi meselelerin fazlahgindan, Dorduncu Murad buyuk insaat ve imar islerine 
girisememistir. Ancak, az da olsa bu tur faaliyetleri de olmustur. Ornegin, istanbul Bogazi'm Kazak 
hucumlanna karsi koruyabilmek igin Anadolu ve Rumeli Kavaklanna kaleler yaptirmis, yanginlardan 
harap olan yerleri tamir ettirmistir.120 

Dorduncu Murad Devri'nin en onemli simasi Katip Qelebi'dir (1609-1657). On yil kadar ordu ile 
gesitli seferlere katildiktan sonra, kendisini tamamen ilme veren Katip Celebi, hem gesitli kimselerden 
dersler alarak ilmini artirmis, hem de ogrencilerine ders vermistir. Daha gok tarih, tabakat ve vefayat 
kitaplanni okumaya egilimli olan Katip Celebi, Girit Seferi munasebetiyle haritalann nasil yapildigini 
gormus ve cografya ile ilgilenmis, bir hastaliktan sonra da tibbi eserleri incelemeye baslamistir. 

Boylece gesitli konularda genis bilgi sahibi olmustur. Divan uyelerince Haci Halite olarak 
amldigindan, Avrupahlar onu Haci Kalfa diye tammislardir. Zamanmdaki dusunurlerden farki, 
taassuptan siynlmis ve bilimsel ilerlemede arastirmanin onemine ve akhn rehberligine inanmis 
olmasidir. 

1631 yilinda Kogi Bey, Sultan Murad'a sundugu risalesinde, devletin gerileme ve duzenin 
bozulma sebeplerini siralamistir. Bu bozukluklan KanunT Devri'ne kadar goturmus, bunlan sahis, olay, 
rakam, tarih ve yer zikrederek agiklamistir. Sultan Murad'in, Kogi Bey'in risalesinde belirtilen 
konularda faaliyetlerde bulunmasi, bu risalenin padisahi etkiledigini gosterir.121 

Dorduncu Murad'in hekimbasilanndan Emir QelebT 17. yuzyihn meshur hekimlerindendir. 
Enmuzec el-Tib adh eserinde sagligin korunmasi yollanni, ilag ve hastahklan aynntih olarak 
incelemistir. Hekimlerin mutlaka iyi anatomi bilmeleri gerektigini vurgulamis, savaslarda olen cesetler 
uzerinde anatomi bilgisi edinme imkani bulunmazsa, maymunlar ve domuzlar uzerinde diseksiyon 
yapilmasini onermistir. Tip uzerine baska kitaplan da olan Emir Celebi, afyon kullandigi padisah 
tarafindan ogrenilince 6ldurulmustur.122 

Emir QelebT'nin olumunden sonra hekimbasi olan Zeynelabidin ibn Halil Sifa el-Fuad IT Hazret-i 
Sultan Murad admda hijyen uzerine onemli bir eser kaleme almistir. 

Dorduncu Murad zamaninin onemli hekimlerinden Sirvanli Semseddin itakT de TesrTh-i Ebdan 
ve Terceman-i Kitabe-i Feylesofan admda resimli genel bir tip kitabi yazmis ve padisaha takdim 
etmistir. 

Diyarbakirli Molla Mehmed QelebT (olumu 1655), Dorduncu Murad'in emriyle tefsir, hadis, 
beyan, meani, mantik, kelam, geometri ve astronomiden bahseden Es'ile (Sorular) adh eserini yazmis 
ve buna red ve kabul bigiminde cevaplar vermistir.123 

Reisulkuttab Bosnali Huseyin Efendi (olumu 1644), Bagdat Seferi'ne giderken, Dorduncu 
Murad'in emriyle Bedreddin Hasan QelebT'nin Arapga peygamberler ve halifeler tarihini Turkgeye 
gevirmistir.124 

340 



Edirneli Mehmed Efendi, once ikinci Osman'a takdim ettigi tarih kitabini, sonra Dorduncu 
Murad'a takdim etmistir.125 

Bu donemde Avrupa'da yasanan bilimsel gelismelere gelince, 1632'de Galile iki Dunya Sistemi 
Uzerine Diyalog adh eserini yayimlamis ve burada Batlamyus ve Aristo sistemlerine karsi Kopernik 
sistemini savunmustur. Engizisyon bu kitabindan dolayi 1633'te Galile'yi tutuklamis, meshur 
yargilamasim yapmis ve soylediklerinden vaz gegirilmis, kitabi da yasaklanmistir. 

Galile 1638 yihnda yazmis oldugu iki Yeni Bilim Uzerine Konusmalar adh eserinde, mermi 
hareketinde gizilen yorungenin bir parabol oldugunu gostermis, eylemsizlik prensibini agiklamistir. Bu 
prensiple Aristocu hareket anlayisi tamamen bir tarafa birakilmis, yepyeni bir hareket kavrami 
olusmustur. Galile'nin arastirmalannda matematigin ve teorik deneyin gucu de ortaya gikmistir. Bu da 
bilimsel arastirmalarda izlenecek yolu ilkeleriyle saptamayi zorunlu hale getirmistir. Hem bu yondeki 
gahsmalariyla hem de felsefT ve bilimsel fikirleriyle one gikan Descartes (1596-1650), 1625'te yazdigi 
Akhn idaresi igin Kurallar adh kitabinda yontemin gereklerini arastirmistir. Buna gore, dogru bilgiye 
ulasmada en basitten baslayarak karmasik olana dogru adim adim gitmelidir. 1637'de yayimladigi 
Yontem Uzerine Konusmalar adh kitabinda ise bilimsel yontemini aynntili olarak agiklamistir. Onun bu 
yontemi her seyden kuskulanmakla bashyordu. Analize agirhk verdigi yontemi, butun bilimlere 
uygulanabilecek olan evrensel matematik yontemidir. Bu yontemi bashca dort kurala dayanir: 
Apagikhk kurali, analiz kurali, sira kurali ve sayis kurah. 

Matematige ve ozellikle de geometriye gok onem veren Descartes, analitik geometrinin 
kurucusudur. Boylece cebiri geometriye uygulamistir. Bu sekilde pek gok fizik problemini gozmek 
mumkun olmustur. Ancak, Descartes'in butun fizigi geometriye ve butun evreni de matematige 
indirgemeye kalkismasi yanlis olmustur. Bu yuzden de onun matematiksel yontemi bilimde basanyla 
uygulanamamistir. 

Cagdaslan tarafindan buyuk bir bilgin olarak kabul edilen bu donem dusunurlerinden Pierre 
Gassendi (1592-1655), 1634 yihnda yazdigi Epikuros'a Ovgu adh eserinde Hellen atomculugunu 
canlandirmis, boylece 17. yuzyildaki yeni bilimin ontoloji ihtiyacini karsilamistir. Gassendi bir bilgin 
olarak degil, ama filozof olarak etkili olmustur. Yeni bilim, Aristo'nun niteliksel yaklasimini yikan 
matematikgi Platon'un atomcu Demokritos ya da Epikuros ile bir araya gelmesiyle temellenmistir.126 

Bu donemde, bir din adami olan Marin Mersenne'in (1588-1648) Paris'teki Minims Manastin'nda 
bulunan odasi bilim adamlarimn tanisip, fikir ahsverisinde bulundugu yer olmustur. Mersenne'in 
amaci dinsizlere bilimdeki yeni buluslar vasitasiyla dinin gergeklerini kamtlamakti. Bu yuzden gaginin 
onemli arastirmacilanni gevresine toplamis, konferanslar duzenlemis, dunyanin gesitli yerlerindeki 
bilim adamlanyla baglanti kurarak onlar arasinda iletisim saglamistir. Duzenledigi konferanslann 
katihmcilan arasinda Gassendi ve Descartes da vardi.127 



341 



Osmanlilann bir taraftan nakli bilimlerle ilgilenirken bir taraftan da gerilemeyi durdurmak igin 
gahsirken, Avrupa'da bilimin dogru arastirma yontemiyle yoluna emin adimlarla devam ettigi 
anlasilmaktadir. 

Sultan ibrahim (Padisahligi 1640-1648) 

Dorduncu Murad'in olumuyle tahta, hayatta bulunan tek Osmanoglu ibrahim (1615-1648) 
gikmistir. Sultan ibrahim, her an olumu bekleyerek yasadigi igin, sinirleri bozuk, kararsiz bir kisiydi, 
ancak bazi tarihgilerin "Deli ibrahim" lakabiyla belirttikleri gibi deli de olmadigi soylenmektedir.128 

Sultan ibrahim zamaninda Venedik ile Girit Savasi baslamis ve adanin orta ve bati bolgeleri 
fethedilmis, dogusu ise Venedik'ten ahnamamistir. 

Sultan ibrahim'in politikaya merakh olan annesiyle arasi agilmis ve sonunda Kosem Mahpeyker 
Sultan'i Topkapi Sarayi'ndan uzaklastirmistir. Sultan ibrahim'in zayif kisiligi, sefahate duskunlugu ve 
devleti soymaya baslayan Kapikulu Ocagi mensuplanni cezalandirmasi, askerlerin ayaklanarak onu 
tahttan indirmesine yol agmistir. ibrahim'in tahttan indirilip yerine gocuk olan Dorduncu Mehmed'in 
gikanlmasi, devlet duzeninde yeniden anarsi dogurmustur. Sultan ibrahim tahttan indirildikten on gun 
sonra 6ldurulmu§tur.129 

Sultan ibrahim'in saltanat Donemi'nde, Avrupa uygarhgi bilimsel ilerlemesini surduruyordu. 
Galile'nin ogrencisi olan Torricelli (1608-1647), 1644 yilinda suyun hareketinin de diger du§en 
cisimlerle ayni oldugunu gostermi§tir. Fransiz hekim Jean Pecquet (1622-1654), 1648 yilinda kopek 
uzerinde kilusun dola§imini bulmu§tur.130 

Matematik dahilerinden Blaise Pascal (1623-1662) da bilimsel galismalarim Sultan ibrahim 
zamaninda gergeklestirmisti. Henuz 16 yasindayken konikler uzerine bir eser yazmis, 19 yasindayken 
de aritmetik islemlerini mekanik olarak yapan bir hesap makinesi icat etmistir. Fermat ile yazisarak 
Olasilik Teorisini kurmus ve binom agihmmdaki kat sayilan vermistir. Bu kat sayilann olusturdugu 
"Pascal Uggeni"ni kesfetmistir. Torricelli'nin atmosfer basinci ile ilgili gahsmasini incelemis ve daga 
gikartilan barometredeki civa sutununun dustugunu, yani yukseklerde hava basincinm azaldigmi 
gostermistir. 

Descartes'in galismalan Sultan ibrahim Donemi'nde de devam etmistir. 1644 yilinda yayimladigi 
Felsefenin ilkeleri adh Latince eserinde Qevrimler Kurami'ni ileri surmus, bununla Newton'dan once 
evrenin yapisi ve isleyisine iliskin mekanik bir agiklama getirmistir. Bu eseri Avrupa dusunce tarihinde 
onemli biryertutar. 

Modern sayilar teorisinin kurucusu Pierre de Fermat (1601-1665), 1638'de egriler uzerinde 
maksimum ve minimumlan bulmak igin bir yontem gelistirmistir. Sayilar teorisinde "Fermat Teoremi" 
olarak taninan meshur teoremi, "P asal bir sayi ve a ile p aralannda asal oldugu zaman, (ap-1-1) 



342 



sayisi p sayisina bolunebilir" ifade etmistir. Bu teoremi Leibniz ve Euler ispat etmislerdir. Fermat, x2- 
ay2 = 1 denkleminin sinirsiz sayida tam sayili gozumu oldugunu da gostermistir. 

Dorduncu Mehmed (Padisahligi 1648-1687) 

Dorduncu Mehmed (1642-1693) tahta gegirildiginde henuz 7 yasindaydi, babaannesi Kosem 
Mahpeyker Sultan saltanat naibesi olmus ve yonetimi eline almistir. Giristigi entrikalar yuzunden 1651 
yilinda bogularak oldurulmus ve yerine Valide Sultan Hatice Tarhan sultan olmustur. Bu esnada Girit 
Savasi devam ediyordu ve hem igeride hem disanda kansikhk hukum suruyordu. Valide Sultan bu 
kosullarda Koprulu Mehmed Pasa'yi sadarete getirerek kendisi idareden gekilmistir. Hatice Tarhan 
Sultan'in, Yeni Cami ve Misir Carsisi gibi gok buyuk imar eserleri yapmasinm yam sira, asil hizmeti 
saray kadinlannm politikaya kansmasini onlemek ve bundan sonra bunun tamamen sona ermesini 
saglamak olmustur.131 

Osmanh Devleti'nde boylece Koprululer Donemi baslamistir. Koprulu Mehmed Pasa kendisine 
Dorduncu Murad'i ornek almisti. Onun gibi korkutarak, kan dokerek icraatina baslamistir. Her tarafa 
korku salmis, Anadolu'daki CelalT hareketlerini tamamen sindirmis, olunce yerine oglu Fazil Ahmed 
Pasa gegmistir. O da Almanya'ya savas agmis ve bu savas kazanilmistir. Girit'in tamami Venedik'ten 
fethedilmis, Polonya ile savasilmis ve zafer kazanilmistir. Osmanhlann en degerli vezirlerinden birisi 
olan Ahmed Pasa'nm olumunden sonra, Merzifonlu Kara Mustafa Pasa vezir olmustur. Onun 
zamaninda Osmanh-Almanya savasi bir Hiristiyan-Musluman savasi haline donusmustur. Osmanlilar 
Viyana'yi tehdit ederek butun Avrupa'yi korkutup onlann birlesmesine yol agmistir. Osmanh 
ordusundaki bazi ihanetlerle ve askeri hatalarla Osmanlilar Viyana onlerinde bozguna ugramislardir 
(1683). Bundan sonra artik duraklama, gerileme ve gokme devirleri yasanacaktir.132 

Viyana bozgunundan sonra Budin kaybedilmis ve sehirdeki Turk ahaliye katliam yapilmis, Turk 
eserleri atese verilmistir. Bolognali bir italyan generali olan 

Kont Marsigli, cami, kutuphane ve saraylara kosup Turk sanat eserlerinden ve kitaplanndan 
bazilanni kurtarmistir. Sonradan bunlan Viyana Kutuphanesi'ne ve Bologna Kutuphanesi ve 
Muzesi'ne hediye etmistir.133 

1687 yilinda Mohag Muharebesi yapilmis ve Macaristan'in bati yansi Almanlann eline gegmistir. 
Venedik ordusu Atina'ya girmis, burasini talan etmislerdir. Bu yenilgiler memlekette umumi bir 
memnuniyetsizlik dogurmustur. 

Dorduncu Mehmed, ava olan asiri duskunlugunden dolayi "Avci Mehmed" lakabiyla da anihr. 
Devlet idaresini vezirlerine birakmisti. Koprululer Devri'nde (1656-1683) rahat etmis, hasmetle 
saltanatmi surdurmustur. Nisanciligi, suvariligi olaganustuydu, gok iyi cirit atardi. Daha sonraki vezir 
segimlerinde isabetsiz davranmis, bu da hem kendisinin ve gocuklannin, hem de devletin geleceginin 
aleyhine olmustur. 

343 



§iir, edebiyat, musiki, sanat ve bilimi himaye ederek gelenegi surdurmustur. Zamamnin gogunu 
Edirne'de gegirdigi igin, devrinde Edirne gok gelismis, dunyanin sayili kentleri arasina girmistir. 

iki saray hekimine birer tip kitabi yazdirmistir. Bunlardan hassa tabipleri bas hekimi Halepli 
Salih ibn Nasrullah ibn Sellum (olumu 1670), Gayet el-Beyan ft Tedbir Beden el-insan adh eserini 
1655'te padisaha sunmustur. Bu kitapta, memlekette gorulen frengi, iskorbut gibi yeni hastahklar 
incelenmistir. Padisah eseri begenmis ve yazara samur kurk giydirmistir. Ayni yazann, Osmanhlarda 
ilk defa Paracelsus'tan bahsettigi ve ondan geviri yaptigi gahsmalan da vardir.134 

Dorduncu Mehmed ikinci tip kitabini Hayatizade Mustafa FevzT'ye yazdirmistir. Eser Resail el- 
Musfiye ft Emraz el-MuskTIe adini tasir, bes risaleden olustugu igin daha gok Hamse-i HayatT adiyla 
taninir. Hayatizade de Bati eserlerinden ve istanbul'da bulunan gayrT Muslim hekimlerden istifade 
etmistir.135 

Dorduncu Mehmed kendisine Hollanda elgisi tarafindan devleti adina takdim edilen Latince bir 
cografya eserinin tercume edilmesini emretmis, bu tercumeyi §amh Ebu Bekir ibn Behram el-DimiskT 
adinda birisi on yilda tamamlamis ve 1685'te padisaha sunmustur. Bu eserin onemi, Kopernik'in 
evren modeli hakkinda bilgi bulunmasidir. Boylece Turkiye'de ilk defa Kopernik sisteminden 
bahsedilmistir. Tercume-i Atlas Major adindaki bu geviri sadece bir geviri olmaktan gok bir derleme 
mahiyetindeydi.136 Astronom Ebu Abdullah Muhammed ibn Suleyman el-FasT er-RudanT (olumu 
1683), vakit tayini ve astronomi hesaplamalannda kullanilan bir kure yapmistir.137 

Musikiyi seven Dorduncu Mehmed ItrT Mustafa Efendi'yi (olumu 1711) ve Hafiz Post'u taltif 
etmistir.138 

Gonul ne Goksuya mail ne sari yare gider, 

Sipah-i gamdan emin olmaga hisar'e gider 

beyti Dorduncu Mehmed'e aittir.139 

Dorduncu Mehmed'in emriyle AbdT Abdurrahman Pasa (olumu 1692), 1648'ten 1682'ye kadar 
Osmanh vekayinamesi kaleme almistir.140 

KanunT'nin oglu §ehzade Mustafa, hocasi SururT Efendi'ye Kazvini'nin Acaibu'l-Mahlukat ve 
Garaibu'l-Mevcudat isimli eserinin tercumesini emretmis ve o da tercumeye baslamissa da, 
sehzadenin katli uzerine tamamlanamamis, gerisini RodosTzade (olumu 1701) tamamlayarak 
Dorduncu Mehmed'e sunmustur.141 

Bu donemde Avrupa'da yeni bir evren duzeni ve dusunce bigimi ortaya gikmistir. Bunda en 
buyuk pay sahibi, Galile'nin oldugu yil dunyaya gelen Isaac Newton'dur (1642-1727). Matematik, 
astronomi ve fizik bilimlerine yapmis oldugu olgulemez katkilannin yam sira, 1687 yilinda yayimlanan 

344 



Doga Felsefesinin Matematik ilkeleri (Principia) adh eserinde verdigi evrensel gekim kanunuyla, butun 
evrendeki olgulan tek bir kanunla agiklamistir. 

Bilimsel devrim yuzyihnin bu diliminde Bati'da Newton'dan baska, astronomi alaninda bashca 
Halley (1656-1742), Flamstead, Romer'in (1644-1710), fizikte Huygens (1629-1695), Hooke (1635- 
1703), Grimaldi'nin (1618-1663), matematikte Leibniz (1646-1716), Wallis (1616-1703), Gregory'nin 
(1638-1675), tabii bilimlerde Swammerdam (1637-1680) ve Leeuwenhoek'un (1632-1723) 
galismalanyla yeni bilim mukemmellestirilmistir. 

1675 yihnda Greenwich Gozlemevi kurulmus ve basina Flamstead getirilmistir. Bu tarihlerde 
teleskopun yam sira mikroskop ta kullamlmaya baslanmisti. Mikroskopla yapmis oldugu 
arastirmalanyla, Hooke 1665'te yayimladigi Micrographia'sinda gagdas biyolojinin temellerini atmistir. 
Leeuwenhoek ise 1667 yilinda mikroskop yerine kendi yaptigi mercekleri kullanmis ve ilk defa 
bakterileri ve spermleri gormustur.142 

Dorduncu Mehmed zamamnda, hukumdarlarin bilim adamlanm himaye ve tesvik etmelerinin 
yeterli olmadigi, uygarlik yansmda onde yer almak igin baska kosullann da gerekli oldugu 
anlasilmaktadir. 

Uguncu Suleyman (Padisahhgi 1687-1691) 

Sultan ibrahim'in ikinci oglu olan ve "Gazi" lakabiyla tamnan Uguncu Suleyman (1642- 
1691),K6prulu 

Fazil Mustafa Pasa'nin kendisini ve kardesi ikinci Ahmed'i sevmesiyle tahta gikanlmistir. Onun 
saltanati sirasinda Kuzeydogu Macaristan kaybedilmis, Almanya cephesi gokmus ve Belgrat kalesi 
dusmustur. Venedik durdurulmus, Lehistan ve Rusya bozguna ugratilmisti, ancak Almanlan 
durdurmak mumkun olmamis, Sirbistan'i ve Vidin'i alarak Bulgaristan'a kadar ilerlemislerdi. Bu gug 
durumda Koprulu Fazil Mustafa Pasa sadrazam ve serdar-i ekrem yapilmistir. Fazil Mustafa Pasa 
olaganustu bir gayretle gahsarak kisa surede devleti 1683 yihndaki duzenine sokmus, Almanlann 
eline gegen topraklan geri almistir. Nis, Vidin, Semendire ve Belgrat fatihi olan Fazil Mustafa Pasa'ya 
padisah sirtindaki hirkasim gikanp giydirerek sukranini gostermistir. Pasa ikinci Alman Seferi'ne 
giktigi sirada padisah olmus, yerine kardesi Ahmed'in gegirilmesi igin devlet adamlanna baski yapmis 
oldugundan, Sultan Ahmed tahta gikanlmistir.143 

Uguncu Suleyman zamamnda Bati dunyasi bilimsel devrim yuzyihnin sonlanna gelmisti. Bu 
donemde Newton'un agirhkh etkisi devam etmis, Boyle (1627-1697) fizik ve kimyada katkida 
bulunmus, Malpighi (1628-1694) mikroskopla anatomi bilimini kurmus, Redi (1626-1697) birgok 
bagirsak kurdu bularak ureme konusunu incelemistir. Denis Papin (1647-1712), 1687 yilinda ilk 
buharh makineyi yaparak sanayi devrimine giden yolu agmistir. Buyuk dusunurlerden ve akla dayali 
deneysel bir felsefenin temsilcisi olan John Locke (1632-1695), toplumu bu yonde etkilemistir. 

345 



ikinci Ahmed (Padisahhgi 1691-1695) 

Sultan ibrahim'in uguncu oglu olan ikinci Ahmed (1643-1695), Koprulu'nun baskisiyla veliahd 
olmus ve tahta gikmistir. Fazil Mustafa Pasa'nin savas meydaninda sehit dusmesi, zamanindaki en 
onemli kayiptir. Saltanatmin son gunlerinde Sakiz'in kaybedilmesine 50k uzulmus ve Edirne'de 
olmustur. 

ikinci Ahmed mevlevT, sair, hattat, bestekar ve muellif idi. Tahsil bakimmdan abilerinden daha 
yuksek olup, devlet islerine onlardan daha gok girmistir. Dogu dillerini biliyordu, sehzadeliginde gunluk 
tutmaya baslamisti, baska higbir padisahin boyle bir eseri yoktur.144 

ikinci Ahmed zamanmda Batida Tournefort 1694'de yayimlanan Bitkileri Tanima Yontemi adli 
eserinde agaglar ve otlar dahil gesitli bitkileri birbirinden ayirt etmeyi gostermistir. Bir ingiliz askerT 
muhendisi olan Thomas Savery (1650-1716), 1693 yilmda ilk defa buharh makine patenti almistir. 
Qahstinlan bu ilk buhar makinesi, maden ocaklanndaki suyu disan pompalamak igin kullamlmistir. 
Hollanda'da yasayan Fransiz Protestan dusunuru Pierre Bayle (1647-1706), Kuyruklu Yildizlara Dair 
Mektuplar adli eserinde Hiristiyanhgin dogmatizmini elestirmis ve kuyruklu yildizlann felaket habercisi 
olmadigini kanitlamaya galismistir. 

ikinci Mustafa (Padisahligi 1695-1703) 

Amcasinin olumu uzerine, Dorduncu Mehmed'in buyuk oglu Sultan Mustafa (1664-1703) tahta 
gegmistir. Dorduncu Murad'dan sonra gelen hukumdarlarin en yeteneklisi ve kulturlusu oldugu 
soylenir. Saltanati zamanmda Venedik ile deniz savaslan yapilmis ve Sakiz Adasi geri alinmistir. iki 
defa Almanya seferi duzenlemis ve Almanlar yenilgiye ugratilmistir. Ancak 1697 yilmda 
gergeklestirilen uguncu seferde padisahin komutasindaki Osmanh ordusu Zenta'da bozguna ugramis 
ve Macaristan'daki topraklar kaybedilmistir. Bazi Avrupa devletlerinin ve sadrazamin istegiyle Karlofga 
Muahedesi (1699) imzalanarak toprak kayiplan kabul edilmistir. Bu tarihten sonra artik ustunlugun 
Avrupa'ya gegtigi kesinlik kazanmistir. 

Padisahin Edirne'de oturmasi ve seyhulislamin yakinlanni yuksek mevkilere yerlestirmesi gibi 
sebeplerden, ikinci Mustafa Edirne Vak'asi adiyla anilan ayaklanmayla tahttan indirilmis ve 4 ay sonra 
da olmustur. 

ikinci Mustafa iyi egitim almis, sair, muzisyen, hattat idi. Kendisi sefere gikan son padisahtir. 
Ondan sonraki padisahlann hig birisi bas kumandanlik yapmamistir. 

Ozellikle islam? bilimlerde uzman ve sair olan muneccim basi Dervis Ahmed ibn Lutfullah el- 
KaramanT es-SelanikT el-MevlevT (olumu 1702), Cami'u'd-Duvel admda genel bir islam tarihi 
yazmistir.145 



346 



Bati'da biyoloji biliminin gelismesini yeni bir yola sokan John Ray (1627-1705), turlerin tanimini 
yapmis ve bir simflandirma sistemi bulmustur. Akilcihgi ve ilerlemeyi savunan Fontenelle (1657- 
1757), 1702 yihnda yazmis oldugu Kraliyet Bilimler Akademisinin Tarihi adli gahsmasinda bilimi 
yuceltmistir. 

Batidaki arastirmacilann gundemi ile Osmanlilann siyasT ve askerT problemlerinin birbirine hig 
uymadigi gorulmektedir. 

Oguncu Ahmed (Padisahhgi 1703-1730) 

Oguncu Ahmed (1673-1736), devlet islerini guglu bir vezire birakarak, hayatini zevk ve 
eglenceyle gegirmeye gahsmis bir padisahtir. Zamaninda Venediklilerle ve Almanlarla savasilmis, 
Ruslarla Prut Harbi (1711) yapilmis ve Pasarofga Muahedesi (1718) imzalanmistir. Venedik'ten 
toprak kazanilmasina karsi, Belgrat ve Semendire Almanya'ya birakilmistir. 

Pek gok sadrazam degistirerek devleti onlarla idare eden Oguncu Ahmed de sair, muzisyen ve 
buyuk bir hattat idi. Bab-i Humayun'un karsisinda yaptirmis oldugu ve bugun de mevcut olan tarihT 
gesmenin kitabesini kendisi yazmistir, aynca Kuran-i Kerim yazdigi bilinmektedir. "Necib" adiyla siirler 
de yazmistir. Tasarrufu seven Oguncu Ahmed dolu bir hazine birakmistir. 

Oguncu Ahmed'in Pasarofga Muahedesi'nden sonraki saltanat donemi "Lale Devri" olarak bilinir. 
Damad ibrahim Pasa'nin sadrazam oldugu bu bans devrinin ozelligi, savaslardan ve isyanlardan 
bunalan istanbul'un ve diger sehirlerin hayatin zevklerinden yararlanmaya yonelmesi ve yeni gesitleri 
yetistirilen lalenin devrin sembolu haline gelmesidir. Bu donemde, yangin ve zelzelelerden harap 
olmus olan istanbul imar edilmis, yeni yollar agilmis, yeni binalar ve saraylar yapilmis, bahge 
duzenlemesi onem kazanmistir. Bu etkinliklerin yam sira kulturun, ozellikle de edebiyat, sanat ve 
bilimin de bir canlanma yasadigi gorulmustur. Qinicilik sanatmin yeniden canlanmasi igin 1725 yihnda 
istanbul'da bir gini fabrikasi, aynca bir kumas ve guha fabrikasi kurulmustur. Oguncu Ahmed ve 
Damad ibrahim Pasa devrin bilim ve sanat adamlarim himayelerine almislar ve onlan tesvik 
etmislerdir. Seyyid Vehbi, Ahmed Nedim, Rasid, Osmanzade Taib gibi sairler padisahin iltifatina 
mazhar olmuslar ve Turk siirinin diger dillerin etkisinden kurtulmasi igin mahallilesme akimini 
baslatmislardir.146 Osmanzade Taib bir sehzadenin dogumu munasebetiyle padisaha bir kaside 
sunmustur. 

Damad ibrahim Pasa yirmi bes kisilik bir tercume komisyonu kurmus ve bu komisyona gesitli 
eserleri Turkgeye gevirtmistir. Bunlar arasinda, tarihe merakh oldugu igin, Antepli Bedreddin Mahmud 
AynT'nin (olumu 1451) Ikdu'l-Cuman fTTarih-i Ehli Zaman adli 24 ciltlik eseri, tarihgi Hondmir'in (olumu 
1535) HabTbu's-Siyer isimli eseri, sair Nedim'in gevirdigi MevlevT Ahmed Dede'nin (olumu 1701) 
Camiu'd-Duvel adli tarihi gibi tarih kitaplan vardir.147 Yanyah Esad Efendi, Damad ibrahim Pasa'nin 
emriyle Aristo'nun sekiz fizik kitabindan ugunu Yunanca'dan Arapgaya gevirmis, kendi fikirlerini de 
eklemis ve Yunanca bir serhten de yararlanmistir. 148 

347 



Pasarofga Bansi'ndan sonra Damad ibrahim Pasa, Batinin kultur hayatmi yakindan tanimak 
istemis ve bu maksatla gesitli Avrupa ulkelerine elgiler gondermistir. Bunlardan, Fransa'ya gonderilen 
Yirmisekiz Qelebi Mehmed Efendi seyahatini anlatan bir Sefaretname (1720) yazmistir. Burada 
Batinin gordugu ozelliklerini, ornegin ilk defa gordugu operayi anlatmistir.149 

Yirmisekiz Qelebi Paris'e giderken oglu Said Efendi de yanmda memur olarak gitmisti. Bunlar 
Paris'te matbaayi bizzat gormusler ve gerekliligini anlamislardi. Said Mehmed Efendi donusunde bazi 
kimselerle bu konuyu gorusmus ve ibrahim Muteferrika ile anlasarak matbaa kurma isine girismistir. 
Bu ilk Osmanh matbaasinda ilk Turkge eser 1729 yilmda basilmistir. Boylece Osmanh hareketli 
harflerle baski tekniginde Avrupa'dan 287 sene geriden gelmistir.150 

Avrupa ile temaslann artmasi sonucu bu donemde daha gok bilimsel eserle karsilasihr. Buna 
karsihk, din ve hukuk eserleri azalmistir. Marash Sagaklizade Mehmed (olumu 1732) tefsir, hadis, 
fikih, kelam, tasavvuf, mantik uzerine 30 eser kaleme almistir. Uskudarh Mehmed Emin (olumu 1736) 
fikih, kelam ve hesap uzerine 23 eser yazmistir. Tarsus muftusu Mehmed (olumu 1732), Molla 
Husrev'in fikih eseri Mirat el-Usul'u serh etmis, lugat, sarf, nahiv, meani, beyan, aruz, kafiye, mantik, 
kelam, hadis, fikih, tefsir, feraiz, tasavvuf, tip ve hesap ilimlerinden bahseden Arapga Enmuzec el- 
Ulum adh bir eser yazmistir. Mestgizade Kazasker Abdullah (olumu 1739), tefsir, kelam, mantik ve 
tehafut ile ilgili eserleryazmis, Seyyid §erif ile Sadeddin TaftazanT arasindaki ihtilafla ilgili bir risale de 
kaleme almistir. 

Bu donemde Dogu tibbmin bitkisel ilaglanyla tedavi yerine, Batinin kimyasal ilaglanyla tedaviyi 
tercih eden hekimler ortaya gikmaya baslamislardir. Yeni tedavi yontemlerine karsi, geleneksel tibbi 
devam ettirmek isteyen hekimler devlete sikayette bulunmuslar ve sonugta hekimlerin ehil olup 
olmadiklarimn belli olmasi igin bir imtihandan gegirilmeleri sureci baslamistir. Devlet imtihanindan 
gegmeyenlerin hekimlikyapmasina izin verilmemistir. 

Suleymaniye Darussifasinda hoca olan Hassa tabiplerinden Ayasli §aban §ifaT (olumu 1704), 
Razi ve ibn STna'dan yararlanarak Turkge El TedbirfT Hakk el-Mevlud isimli eserini yazmistir. Burada 
gocuk dogumu ve bakimi anlatilmistir. Aynca, Sifaiye isminde baska bir tip kitabi daha vardir. 

Uguncu Ahmed'in hekimbasilanndan Nuh Efendi (olumu 1707), murekkep ilaglardan bahseden 
bir eser gevirmistir. iznikli Omer ibn Sinan Kunuz-i Hayat el-insan ve Kanun-u el-Tibba-i Feylezofan 
(1705) adh eserinde kimyayi konu almistir. 

Bu donemin onemli hekimlerinden Dervis Omer §ifaT (olumu 1746), MursTd el-Muhtar ft Mm el- 
Esrar adh kitabindan eski kimyayi anlatmistir. Aynca, sekiz ciltlik El-Cevher el-Fend ft el-Tip el-Cedid, 
Minhac el-§ifaT ft el-Tip el-KimyaT, Tuhfetu'l-Ahbab fT't-Tibbi'l-CedTd, El-Fevaid el-CedTde, Hulasetu'l- 
Ebdan gibi eserleri vardir. 

Omer SifaT'nin ogrencisi Bursah AN Efendi Bidaatu'l-MubtedT Kurasatu'l-Kimya, Tuhfe-i Aliyye 
adh bitkisel ilaglardan bahseden eserleri yazmistir. 

348 



Bu donemin onde gelen matematikgisi Halil Faiz Efendi (dogumu 1674), Futuhat-i Alaiye adli 
astronomi eserinde tartismah konulan incelemis, Makalat-i Seyyare'sinde ise yildizlann hareketlerini 
ele almistir. Es-Savletu'l-Hizberiyye ft Mesail el-Cebriyye adli eseri cebirle ilgilidir. 

Uguncu Ahmed ilk defa bu devirde Osmanh Devletinin Avrupa'nin gerisinde kaldigini anlamis ve 
reform te§ebbuslerini desteklemistir. Daha once sozu edildigi uzere, 1727'de Turkge kitap basan ilk 
matbaa kurulmus ve burada basilacak kitaplann kagitlanni temin etmek igin 1746 yihnda Yalova kagit 
fabrikasi kurulmustur.151 

Uguncu Ahmed hattatlara, ressamlara ve musikisinaslara da ilgi gostermistir. Hanende ve 
bestekar Resid Qelebi, ney ve tambur ustadi Eyuplu Seyh Mehmed Riza Efendi, bes yuzden fazla 
bestesi olan sair Nazim Yahya (olumu 1726), bas hanende ve iki yuzden fazla eseri olan Hasan Aga 
bu donemin onde gelen musiki ustatlandir.152 

Uguncu Ahmed'in bilimin gelismesine yaptigi katkilar arasinda, birisi Topkapi Sarayinda, digeri 
Yeni Cami'de olmak uzere kurdugu iki kutuphane de sayilabilir. 

Lale Devri'nin sonunda iran ile savas baslamis ve bu donem sona ermistir. Bu savasta 
karsilasilan olumsuzluklardan Damad ibrahim Pasa sorumlu tutulmus ve Patrona Halil isyaninin 
(1730) gikmasiyla sadrazam idam edilmis, padisah ise tahttan gekilmek zorunda kalmistir.153 

Uguncu Ahmed zamanmda Avrupa'da bilim gelisme yolunu surduruyordu. 1724 yihnda Buyuk 
Petro, Saint Petersburg Akademisi'ni kurmus ve boylece bilimsel arastirmalan destekleyen bir kurum 
daha eskilerine katilmistir. ingiliz Stephen Gray'in (1646-1736) dikkati elektrik olgusuna gekilmis ve 
1729'da yaptigi deneylerle ilk defa elektrigin bir yerden baska bir yere iletilebilecegini gostermistir. Isi 
konusunda galisan Fahrenheit ise 1724'te termometreyi taksimatlandirmistir. 

Birinci Mahmud (Padisahhgi 1730-1754) 

ikinci Mustafa'nin buyuk oglu olan Birinci Mahmud (1696-1754), kisa surede Patrona Halil 
isyaninin elebasilanni oldurterek kontrolu saglamis, babasinm ve amcasinin akibetlerinden ders 
alarak, devamli sadrazam degistirmistir. Onun zamanmda Rusya, Almanya ve iran savaslan yapilmis, 
bunlardan galibiyet kazamlmistir. Belgrat Muahedesi ile Osmanhlar dunyanin hala birinci devleti 
olduklanni ispat etmislerdir.154 Bu antlasmaya arabuluculuk yapan ve Osmanhlarin tarafini tutan 
Fransa'dan Birinci Mahmud gok etkilenmis ve Fransa'nin imtiyazlarim genisletmistir. 

Birinci Mahmud yeniliklere agik, akilh, ihtiyath ve yuksek kulturlu bir kimseydi. Hocalan arasinda 
Rumeli kazaskeri Feyzullahzade ibrahim Efendi, Osman Pasa, Seyhulislam Erzurumlu Feyzullah 
Efendi vardi. Musikide yetenekli olup, buyuk saz eserleri bestelemistir. Saraydaki yetenekli cariyelere 
de musiki ogretmistir. Siire merakhydi ve guzel siirler yazmistir. Muhur kazimakta ustaydi, kan tasi 
uzerine kazidigi muhurler gok degerliydi. Bunlan el altindan gizlice satarak, kazandigi parayi sadaka 
olarak dagittigi soylenir. Zaten tutumlu bir kimseydi, Uguncu Ahmed'den dolu aldigi hazineyi, onun 

349 



tavsiyesine uyarak sarf etmemistir. istanbul'dan hig gikmamis, ancak kumandan segiminde isabetli 
oldugundan cephelerde daima zaferler kazamlmistir.155 

Birinci Mahmud, istanbulun imanna onem vermis, Uguncij Ahmed zamanindaki bogaz igi 
alemlerini canlandirmistir. Sarayda bulunan kitaplan Ayasofya Camiinin iginde yaptirdigi kitapliga 
koydurarak, herkesin istifadesine agmistir. Devlet adamlarmin hediye ettigi kitaplar da buraya 
konulmus, boylelikle 4000 eserlik bir kutuphane olusmustur. Aynca, Belgrat'ta ve Fatih Camiinde de 
kitaplik kurmustur. Nur-i OsmanT Camiini, medresesini ve kutuphanesini de Birinci Mahmud 
yaptirmistir.156 

Onun zamaninda da matbaa galismaya devam etmistir. Birinci Mahmud hukumdarhgini 
Avusturya imparatoruna bildirmek igin 1732'de Viyana'ya gonderdigi heyetle matbaada basilan 
eserlerin birer nushasini da imparatora hediye olarak yollamistir. Matbaanin dokuzuncu eseri olarak 
1732'de basilan Usui el-Hikem ft Nizam el-Alem adli askeri kitabin yazilmasini ve basilmasini padisah 
istemistir.157 

Birinci Mahmud zamaninda istanbul'da ilk hendesehane (matematik okulu) agilmistir (1734). 
Humbaracibasi Ahmed Pasa'nin Uskudar'da Toptasi'nda agtigi humbaraci ocagi ile beraber agilan bu 
hendesehane bir sure sonra isyan korkusuyla humbaraci ocagi ile beraber kapatilmistir. Bu okulun 
hocasi Mehmed Said Efendi, iki sey arasindaki uzakligin, yanina gidilmeden olgulmesini saglayan 
Rub-i Muceyyib-i Zulkavseyn adli bir alet bulmus ve bunu agiklayan bir risale yazarak, Rumeli 
kazaskeri PirTzade Mehmed Efendi vasitasiyla Birinci Mahmud'a takdim etmistir. Padisahin tesvikiyle 
bu alet, bir uggenin iki kenanyla aralanndaki agi bilindiginde, oteki kenan ve diger iki agiyi bulacak 
sekilde duzeltilmistir. 158 

Yine Birinci Mahmud zamaninda ikinci muneccim olan Muminzade Huseyin Husnu Efendi, 
Lalande ZTc'ini alti bolum olarak gevirmistir. 

Bu donemde Avrupa'da bilimsel konulann sergilenmesi ve bilim deneyleri gok populerdi. 
Ozellikle fizik deneyleri kalabalik seyirci toplulugu gekiyordu. Bunlardan, elektrik deneyleriyle meshur 
olan Rahip Nollet igin deneysel fizik dersleri agilmistir. Deneysel Fizik Dersleri (1748) adli kitabi, 
halkin anlayabilecegi degerli bir galismadir. Du Fay de iki tur elektrik oldugunu gostererek bu konuya 
katkida bulunmustur. Van Musschenbroek (1692-1761) ise, 1745 yihnda Leiden'da yaptigi bir 
deneyde bir sisedeki suyu elektrikleyerek, elektrigin depolanabilecegini gostermistir. 

18. yuzyilin en buyuk matematik dehalanndan isvigreli Euler (1707-1783), diferansiyel 
denklemler konusunu gelistirmis ve gesitli fizik problemlerine uygulamistir. ingiliz Mac Laurin de yine 
kalkulun fizige uygulamalanyla ilgilenmistir. D'Alembert 1743'te yazdigi dinamik ile ilgili eserinde 
yuksek matematik konulanni islemistir. Maupertuis 1744 yihnda fizigin "En Kuguk Etki Prensibi"ni 
formule etmis ve bunun evrensel bir kanun olduguna inanmistir. 



350 



Fransizlar 1751'de Lacaille'i Ay'i gozlemlemesi igin Umut Burnu'na gondermisler, orada dort yil 
iginde on bin yildizhk bir katalog hazirlamistir. 

isvegli Celsius, termometreyi 1742'de taksimatlandirmis, burada suyun kaynama derecesini sifir 
ve donma derecesini 100 olarak gostermistir. Stromer ise 1750'de bu taksimatlandirmayi tersine 
gevirerek bugun kullandigimiz bigime getirmistir. 

Tabii bilimler alaninda ise Reaumur Boceklerin Tarihi (1734-1742) adli eserinde aracisiz olarak 
dogaya yonelinmesi gerektigini vurgulamistir. Astruc ise organizmalann sempati sinirlerini 
incelemistir. 

Oguncu Osman (Padisahligi 1754-1757) 

Osmanh padisahlarimn en siliklerinden olan Oguncu Osman (1690-1757), Birinci Mahmud'un 
kardesidir. Hirgin, titiz ve asabT bir kisiligi olan Oguncu Osman zamani istanbul halki igin kotu 
gegmistir. Ost uste gikan yanginlarda sehrin dortte ugu yanmis, Halig'i donduracak kadar sert bir kis 
yasanmis ve veba salgini gikmistir. 

Musikiden nefret eden Oguncu Osman saraydaki musikisinaslan uzaklastirmis, iyi bir egitimi 
olmadigi igin atalannin bilim ve sanat hamiligi gelenegini kesintiye ugratmistir. 

Oguncu Mustafa (Padisahligi 1757-1774) 

Oguncu Ahmed'in oglu olan Oguncu Mustafa (1717-1774), reform yanhsi ve gayretli bir 
padisahti. Buyuk Rus-Osmanh Savasi (1768-1774) onun zamaninda gikmis, Kaynarca Muahedesi 
(1774) ile bans yapilmistir. Bu antlasma Osmanh Devleti'nin tarihinde yeni bir donemin baslangici 
olmustur. Kinm'in kaybedilmesiyle artik Karadeniz'de Osmanh tekeli sona ermis ve Rusya 
Karadeniz'e agilmis, Osmanhlar ilk defa harp tazminati odemisler ve guglu devletler siralamasinda 
artik ingiltere, Fransa ve Rusya'dan sonra dorduncu siraya dusmuslerdir. 

Kaynarca Antlasmasi'ndan sonra, orduda reform yapilmasi gare olarak dusunulmus, ancak 
ordunun yenilesme istememesi yuzunden Oguncu Mustafa sadece "surat topgulan" sinifi kuracak 
kadar sinirh bir reform yapabilmistir. Bunun igin Macar asilh Baron de Tott'dan yararlanmis, Bati 
orneklerine gore kurulan bu ilkteskilat Oguncu Mustafa'dan sonra kaldinlmistir.159 

Oguncu Mustafa, topgu ogretmeni olarak yararlandigi Baron de Tott'a bir de matematik okulu 
agma gorevini vermistir. Yeni bir okulun agilmasi istegini kendi bilgilerine guvenilmezlik olarak 
degerlendiren bazi matematikgiler itiraz etmisler, padisah da Baron de Tott'un onlan imtihan etmesini 
istemistir. Bir uggenin ug agisinm toplaminin ne oldugu sorusuna, uggenine gore degisir cevabini 
vermislerdir. Bunun uzerine, Halig'te Tersane yakininda deniz muhendisi yetistirmek uzere 
Muhendishane-i BahrT-i Humayun (1773) adh okul kurulmustur.160 



351 



Daha once diJsunulen Sapanca Golu-izmit Korfezi'ni birlestiren bir kanal agilmasi projesini 
Uguncu Mustafa tekrar canlandirmistir. Bunun igin faaliyete gegilmesine ragmen, kis mevsimi 
dolayisiyla gahsmalara gegici olarak ara verilmis, bu sirada oralardaki arazi sahiplerinin gikardiklan 
dedikodularla bu isten vazgegilmistir.161 

Uguncu Mustafa da tasarrufu seven bir padisahti. 22 Mayis 1766 istanbul depremi onun 
zamaninda olmus, yikilan Eyup Sultan ve Fatih Camilerini yeniden yaptirmis, Kapah Carsiyi, Sudan, 
Baruthaneyi, Tophaneyi, Kiz Kulesini tamir ettirmistir. Ogrenmeye hevesli ve galiskan olan Uguncu 
Mustafa da bilim ve sanat adamlanni himaye etmistir. Astrolojiye gok inandigi igin, Prusya'ya elgi 
olarak gonderdigi ResmT Ahmed Efendi'ye, kraldan ug kuvvetli astrolog istemesini emretmis, Buyuk 
Frederick ise kendi kullandigi su ug astrologu gondermistir: Tarihten ve tecrubelerden istifade, iyi talim 
gormus kuvvetli bir ordu ve dolu bir devlet hazinesi. Uguncu Mustafa bu cevaba ragmen, inancindan 
vazgegmemis, sarayi gesitli ulkelere mensup astrologlarla doldurmustur. Astroloji bakimindan uygun 
zamanda ilan edilen Rus Savasi Osmanh Devleti'nin aleyhine neticelenmistir. Saltanatinin son 
zamanlannda ugranilan yenilgilere gok uzulmus ve hastalanarak olmustur. 162 

Uguncu Mustafa astrolojiye merakh oldugundan, Fransa'dan astronomiyle ilgili bazi kitaplar 
istenmis, bu kitaplarla birlikte Lalande'in (1732-1807) ZTc'leri de gonderilmistir. Bu arada Uguncu 
Ahmed zamaninda Paris'e elgi olarak giden Yirmisekiz Mehmed Celebi'nin getirdigi Cassini'nin ZTc'leri 
Uguncu Mustafa'nin dikkatini gekmis ve Laleli Camii muvakkiti olan Kalfazade ismail QinarT'ye bu 
zTcleri Turkgeye gevirtmistir. Tuhfe-i Behic-i Rasini Terceme-i ZTc-i Kasini (1772) adini tasiyan bu 
gevirinin basina ismail QinarT bir de logaritma cetveli ekleyerek, bu konuyu ilk defa Osmanhlara 
tamtmistir. 

Bu donemin hekimlerinden Tokath Mustafa ibn Ahmed ibn Huseyin (Olumu 1782), Uguncu 
Mustafa'nin emriyle ibn STna'nin Kanun'unu TebhTzu'l-Mathun adiyla agiklamah olarak Turkgeye 
gevirmistir (1765). O zamana kadar Kanun'un ozeti yapihrken, gecikmeli de olsa ilk defa eserin 
tamamimn gevrilerek Osmanliya kazandinlmis olmasi dikkat gekicidir. Vakanuvis Subhi Mehmed 
Efendi'nin oglu ve yabanci dil bilen hekim basilardan Abdulaziz Efendi, Boerhaave'nin (1668-1738) 
Aphorizmalar adh eserini 1771'de Turkgeye gevirmis ve bu geviriyle Osmanlida ilk defa Harvey'in kan 
dolasimi kesfinden bahsedilmistir. Bu donemde bazi hekimler basansiz tedavilerinden dolayi 
cezalandinlmislar, padisah izinsiz hekimlik yapilmasim yasaklamistir. Boylece, yabanci hekimler igin 
Osmanh sarayinda vazife almak mumkun hale gelmistir.163 

Uguncu Mustafa zamaninda Avrupa'da arastirmacilar gesitli bilim dallanna katkida bulunmaya 
devam ediyorlardi. Fransiz matematikgisi Clairaut (1713-1765), Ay ile ilgili incelemesiyle 1752 yilmda 
ve Halley de kuyrukluyildiziyla ilgili galismasiyla 1759'da Saint-Petersburg Akademisi'nin odulunu 
kazanmistir. Yine bir Fransiz Monge (1746-1818), 1766 yilmda tasan geometriyi bulmustur. 

Yavas yavas gelismeye baslayan modern kimyanin hazirlayicilanndan olan Priestley (1733- 
1804), 1767 yilmda karbon gaziyla ilgili deneylerine baslamistir. Modern jeolojinin kurucusu Buffon 

352 



(1707-1788) ise 1749 yilmda basladigi otuz alti ciltlik muazzam Doga Tarihi adh gahsmasim 1785'te 
tamamlamistir. Olumunden sonra sekiz cilt daha eklenerek basilan bu eserde insandan kuslara, 
memelilerden bahklara ve minerallere kadar dogadaki her sey vardir.164 Tabii bilimlerde Adanson 
(1727-1806), 1763 yihnda yazdigi Bitki Aileleri adh eserinde dogal siniflandirma yontemini 
agiklamistir. 

Birinci Abdulhamid (Padisahhgi 1774-1789) 

Uguncu Ahmed'in en kuguk oglu olan Birinci Abdulhamid (1725-1789) zamanmda Rusya ve 
Almanya ile savasilmis, Fransiz ihtilali ve Avrupa'daki devletler dengesi Osmanlilan buyuk 
kayiplardan kurtarmistir. 

Butun hayatini sarayda kapali olarak gegiren Birinci Abdulhamid, nazik, merhametli ve islahatgi 
bir kisilige sahipti, ugranilan felaketler karsisinda bazi islahat hareketlerinin yapilmasi geregine 
inanmis, hig degilse Uguncu Mustafa'nin baslattigi ordudaki yenilesmeyi genisletmek istemistir. 
Tersanedeki gemi tezgahlanni ve top dokumhanesini modernlestirmistir. 

Bu donemde yapilan seferler Osmanli maliyesini iflasa suruklemi§, harp masraflannin ve Kuguk 
Kaynarca Antla§masinin yukledigi tazminatin odenmesi igin ileriki yillann vergilerine ba§vurulmu§, ilk 
defa di§andan borg para alinmasi du§unulmu§tur. 

Muntazam bir tahsil gormemi§ olan Birinci Abdulhamid, Rus sava§ini istememi§, ugranilan 
felaketlere gok uzulmu§, Ozi Kalesi'nin du§mesi olumune sebep olmu§tur.165 

Bu donemin en me§hur bilgini Erzurumlu ismail Hakki'dir. Marifetname adh ansiklopedik 
eserinde her gesit bilim vardir. Turunun en mukemmel ve en son ornegidir. 

Fransiz Devrimi ile sona eren bu donemde Avrupa'da modern kimyanin dogdugu, fizigin elektrik 
konusunda gelismeler oldugu, astronomide Gunes Sistemimize yeni bir uyenin katildigi gorulmektedir. 

Herschel 1781 yihnda Uranus gezegenini bulmus, 1785'te de galaksileri bulmustur. Boylece gok 
yuzune ve evrenin yapisina iliskin bilgiler yeni birgorunume burunmustur. 

Fransiz fizikgi Coulomb (1736-1806), elektrik kuvvetinin uzakhgin karesiyle ters orantih 
oldugunu ifade eden Coulomb Yasasi ile elektrik konusunu nicesellestirmistir. Gazlar kimyasi ile ilgili 
gahsmalarinm yam sira elektrigi de inceleyen Cavendish (1731-1810) ise, hayvansal elektrige dikkati 
gekmis ve iginde Leyden sisesi bulunan bir model bahk yaparak, bunun elektrik urettigini gostermistir. 
italyan Galvani (1737-1798) de hayvansal elektrik uzerine deneyler yapmis ve elektrofizyoloji biliminin 
temellerini atmistir.166 

Oksijeni ve suyun bilesimini bulan Lavoisier (1743-1794), 1789'da yayimladigi Kimya Bilimine 
Giris adh eserinde yeni bir yanma teorisi gelistirmis, kimyasal maddeleri isimlendirmis ve ilk defa 
kutlenin korunumunu ifade etmistir. 

353 



Osmanhlarda ve Avrupahlarda bilimin gerek nitelik gerekse nicelik bakimindan gelisimi 
arasindaki fark asikar olarak gorulmektedir. 

Uguncu Selim (Padisahligi 1789-1807) 

Uguncu Mustafa'nin tek oglu olan Uguncu Selim'in (1761-1808), egitimi bakimindan Uguncu 
Murad'dan sonraki padisahlann en ustunu ve Dorduncu Murad (1623-1640) ile ikinci Mahmud (1808- 
1839) arasindaki padisahlann da en buyugu oldugu soylenir. Dahi bir bestekar, sair, hattat, neyzen ve 
tanburi olup, Dogu dillerini bilen nazik bir kimseydi. 

Uguncu Selim zamaninda Misir yuzunden Fransa ile savas gikmis, ingilizler ve Ruslarla ittifak 
yapilarak Fransa yenilmistir. 1806'da gikan Sirp ihtilali ile Rusya Osmanhlara karsi savas agmis ve bu 
savasta Osmanlilar zor durumda kalmistir. istanbul bir anarsi sehri haline gelmis, 

1807'de gikan Kabakgi isyani ile Uguncu Selim tahttan indirilmistir. Boylece, Osmanh 
Devleti'nin 167 yildan beri gelen en aydin, en degerli padisahinin saltanati sona erdirilmistir.167 

Uguncu Selim, 1791 yilmda on dokuzu Turk ve ikisi yabanci olmak uzere yirmi bir kisiden, 
devletin eski gucunu nigin kaybettigi ve tekrar guglu hale gelmek igin ne gibi reformlar yapilmasi 
gerektigi hakkinda rapor istemistir. Bu kisilerden gelen raporlarm ortak noktasi, devletin eski gucunu 
kaybetmesinde en buyuk rolu bozulmus kurumlann oynadigi ve mutlaka reform yapilmasi gerektigi 
idi. Ancak onerilen gareler ug gruba ayrilmisti: Muhafazakar idealistler, kurumlann tekrar 
canlandinlmasim istemisler; tavizci romantikler acele etmeksizin Avrupa'nin yeni tekniklerinin 
ahnmasini onermisler ve radikaller ise duzeni degistirerek Bati'ya yetismeyi teklif etmislerdir. Uguncu 
Selim, uguncu grubun gozumunu begenmis ve radikal reformlar yapmayi planlayarak, bu degisimlere 
"Nizam-i CedTd" adini vermistir. 1793'te Nizam-i CedTd, bir hatt-i humayun ile resmen ilan edilmistir. 
Nizam-i CedTd iki anlama geliyordu; birincisi, bilim, teknik, idare, maliye, ekonomi, sosyal kurumlar 
alanlannda yapilacak degisiklikleri igeren yenilik hareketi demekti. Bu baglamda Nizam-i CedTd 
Hazinesi ve Defterdarhgi kurulmustur. ikincisi ise, Yenigeri Ocagi'nin yerine Avrupa usulune gore 
yetistirilerek kurulacak ordu demekti. Bu baglamda da modern topgu, humbaraci lagimci (istihkam) ve 
arabaci askeri yetistirilmeye baslanmis ve Avrupa'dan subaylar, muhendisler getirtilmistir. Bati 
tekniklerine gore yetismis bir yaya ordusu kurmak onemliydi. Yenigerileri urkutmemek igin, 
Karadeniz'e agilan Ruslann istanbul'a saldirabilecekleri ve bu tehlikeye karsi daima seferberlik 
halinde bulunacak olan nizam-i cedTd askerlerine ihtiyag oldugu seklinde bir bahane gosterilmistir. 

Nizam-i CedTd programinda, yeni savas tekniklerini ogretecek okullann kurulmasi da vardi. Bu 
amagla kurulan egitim kurumlan arasinda Muhendishane-i BerrT-i Humayun en onemlisidir. 1800 
yilmda kurulan bu okul 4 sinifti, her sinif 2 yilhkti. Birinci sinifta yazi, resim, geometriye giris, sayi 
bilgisi, Arapga, Fransizca; ikinci sinifta aritmetik, geometri, cografya, Arapga, Fransizca; uguncu 
sinifta cografya, trigonometri, cebir, arazi bilgisi, harp tarihi; dorduncu sinifta yuksek matematik, 
konikler, atis bilgisi, astronomi, istihkamcihk, talim teorisi gibi derslerokutulmustur. 

354 



Uguncu Selim, yeni kurulan okullarda okutulacak eserlerin Turkgeye gevrilip basilmasini da 
emretmistir. ilk defa onun zamamnda, Avrupa'dan haberdar olmak maksadiyla Londra, Paris, Viyana 
ve Berlin'de daimi elgilikler kurulmustur. 

Bir gun Kagithane'deki atis talimlerine giden Uguncu Selim, atilan humbaranin hedefe isabet 
etmemesine kizmis, bunun sebebini sormus ve bunu riyaziye hocasi ismail GelenbevT'ye sormasi 
gerektigi soylenmistir. GelenbevT gaginlmis, o da humbarayi duzeltmis ve atilan humbaralar hedefe 
isabet etmistir. Buna memnun olan padisah, ismail GelenbevT'ye maas baglamis ve 1790'da 
Yenisehir kadihgina atamistir.168 

Buyuk bir musiki ustadi olan Uguncu Selim, Suzidilara adh yeni bir makam bulmus ve bu 
makamda guzel eserler bestelemistir. Merhametli bir insan olan Uguncu Selim, vatandaslann birbirini 
kirmamasi igin Kabakgi isyanini Nizam-i CedTd askeriyle bastirmaya tesebbus etmemistir.169 

Uguncu Selim'in Muhendishane-T BerrT-i HumayCm'a atadigi ilk hocalardan olan Kirimh Huseyin 
Rifki'nin, bu okulda matematik derslerinin duzenlenmesine buyuk emegi gegmis ve burada okutulmak 
uzere ders kitaplan yazmistir. Ayrica, birgok eseri de Turkgeye gevirerek modern Bati biliminin 
Osmanh Devleti'ne tamtilmasina onculuk etmistir. 

Donemin hekimbasilanndan Gevrekzade Hasan, geleneksel Osmanh hekimliginin son 
temsilcilerindendir ve Uguncu Selim zamamnda Paracelsus'tan gevirdigi Mursidu'l-etibba ft Terceme-i 
ispagiriya adh gahsmasmi gergekte orijinal eserden degil, Arapgadan gevirmistir. 

Bilim ve teknoloji yolunda hizla ilerlemekte olan Avrupa'da bu donemde Laplace (1749-1827), 
Newton'un evrensel gekim yasasini dogrulamis ve gunes sisteminin olusmasina bir agiklama 
getirmistir. Nebuloz Kurami olarak taninan bu agiklamasi uzun sure dogru olarak kabul edilmistir. 

1800 yihnda Volta pili yaparak elektrik akimim teknolojinin kullanimina sunmustur. 

Tip alaninda da yenilikler birbirini kovahyordu, bunlann en dikkat gekenlerinden bir tanesi, 
Jenner'in (1749-1823) 1795 yihnda gigek asisini uygulamaya baslamasi olmustur. 

Osmanh Devleti'nin Bati'yi yakalamasim belki de saglayabilecek niteliklere sahip olan Uguncu 
Selim gibi bir padisahin kiymetinin takdir edilmemesi ve oldurulmesi, birgok toplumsal faktorun goz 
onune ahnmasini gerektiren, tarihimiz agismdan gok dusundurucij bir olaydir. 

Dorduncu Mustafa (Padisahhgi 1807-1808) 

Birinci Abdulhamid'in buyuk oglu olan Dorduncu Mustafa (1779-1808), Nizam-i CedTd'e 
muhalefet ile tahta gikanlmis, iyi egitim almamis bir kimseydi. 

Uguncu Selim'i devirip yerine padisah olmak amaciyla nizam-i cedid karsitlanyla is birligi 
yapmistir. Bu saltanat degisikligi uzerine, Nizam-i CedTd mensuplarimn bir kismi kagarak Rusguk'ta 

355 



Alemdar Mustafa Pasa'ya siginmislardir. Bunlara Rusguk yarani adi verilmistir. Dorduncu Mustafa 'n in 
Kabakgi Mustafa ve diger zorbalara karsi yardima istanbul'a gagirdigi Alemdar Pasa, Uguncu Selim'i 
tekrar tahta gikarmaya tesebbus etmis, ancak durumu anlayan Dorduncu Mustafa Uguncu Selim'i 
oldurtmustur. Bunun uzerine kurtanlan Sehzade Mahmud tahta gikanlmistir.170 

ikinci Mahmud (Padisahhgi 1808-1839) 

Birinci Abdulhamid'in kuguk oglu ve Uguncu Selim'in amcasimn oglu olan ikinci Mahmud (1785- 
1839), kendisini yetistiren Uguncu Selim'in fikirlerinin mirasgisi olarak tahta gikmistir. Zamanmda 
Rusya Savasi (1809-1812) yapilmis ve Bukres Antlasmasi ile bu savasa son verilmistir. Son Turk-iran 
Savasi (1821-1823) da onun zamanmda yapilmistir. 1821 yilinda Yunan ihtilali gikmis, Misir Valisinin 
oglu ibrahim Pasa'nin ve Kapdan-i Derya Husrev Pasa'nin yardimlanyla bastinlan bu ihtilal, bagimsiz 
bir Yunan Devleti fikrinin kaynagi olmus, aynca Sultan Mahmud bir an once modern bir ordu 
kurulmasi geregini anlamistir. Artik higbir otoritenin soz gegiremedigi Yenigeri Ocagi, 1826'da "Vak'a-i 
Hayriyye" adi verilen hareketle kaldinlmis, bunun igin butun istanbul halki yardim etmistir. Vak'a-i 
Hayriyye, Osmanli Devleti'nin yenilesme hareketlerinin en onemli baslangici olarak kabul edilir. 

Bu siralarda bagimsiz Yunanistan fikrini desteklemek igin Mora'daki Navarin Limanina gelen 
muttefik donanmasi Navarin Baskini (1827) ile Osmanli donanmasini yok etmistir. Boylece 
Osmanlilar hem ordusuz hem de donanmasiz kalmislardir. Bu durumdan yararlanmak isteyen Rusya 
hemen Osmanhlara savas agmis, ikinci Mahmud hem yeni bir ordu kurmaya gahsirken hem de yeni 
bir donanma olusturmak igin "Surat" adini tasiyan ilk buharli gemiyi satin almistir. 1829'da Ruslarla 
Edirne Antlasmasi yapilarak, Batum harig butun dogu Karadeniz sahili Rusya'ya birakilmistir. 1830 
yilinda ise Yunanistan Kralhgi taninmis, Fransa Cezayir'i isgal etmistir. Misir Valisi Kavalali Mehmed 
AN Pasa da bu siralarda isyan etmis ve onu destekleyen ingiltere ve Fransa'ya karsi ikinci Mahmud 
da Rusya'dan yardim istemistir. Bu olaydan dolayi ikinci Mahmud "Denize dusen yilana sanhr" 
sozunu soylemistir. 

Vak'a-i Hayriyye ve Rus savasindan sonra ikinci Mahmud reformlanna baslamistir. Ordunun 
esas kismini olusturan piyade ve suvari subaylan yetismesi igin 1834'te Mekteb-i Funun-i Harbiye-i 
Sahane'yi agmistir. Muhendishane-T BerrT-i Humayun'u ve Muhendishane-T BahrT-i Humayun'u 
yenilemis, Avrupa'dan hocalar, muhendisler, kitaplar getirterek modernlestirmistir. AskerT doktor, 
cerrah ve eczacilann yetismesi igin Mekteb-i Tibbiye-i Adliye-i Sahane'yi agmistir. Bab-i AIT'de 
sadarete bagli Tercume Odasi'ni agmistir. Devlet teskilatinda birgok yenilik yapmistir. Merkezi idareyi 
guglendirmis ve teskilati Bati'ya uydurmaya gahsmistir. Bu baglamda modern bakanliklan kurarak 
kabine esasini getirmistir. Vergilerin adil olarak toplanabilmesi igin arazi ve nufus sayimi yaptirmistir. 
Yurt disi yolculuklara gikarken pasaport alma sistemini getirmistir. Posta ve karantina teskilatini 
kurdurmus, Avrupa'da 15. yuzyildan beri uygulanan karantina, Osmanhlara 1838 yilinda gelmistir. 

1 Kasim 1831 'den itibaren Takvim-i Vekayi adli ilk resmi gazete gikmaya baslamistir. Bati 
musikisi, piyano, bando, orkestra, tiyatro, opera istanbul'a gelmistir. Devlet yonetimini sivil mulkiye 

356 



sinifina vererek mulkiye ve askeriyeyi ayirmis, boylece askeri devlet yonetiminden uzaklastirmistir. 
1829 yihnda kiyafet kanununu duzenlemis, asker ve ulema disindakilerin ceket, pantolon ve fes 
giyme zorunlulugunu getirmistir. ikinci Mahmud'un Tanzimat'm esaslanni hazirladigi, ama kendisinin 
ilan edemeden oldugu soylenir.171 

ikinci Mahmud egitim alaninda da yenilikler yapmistir. ilk ogretimi baslangigta istanbul'da 
mecburi yapmis, yuksek ogretime ogrenci yetistirmek uzere rusdiyeleri agmis, devlet dairelerine orta 
dereceli memur yetistirmek igin de Mekteb-i Maarif-i AdlTadh okulu agmistir. 

ikinci Mahmud, yeniliklerin sureklilik kazanmasi igin, Avrupa sistemine gore yetismis kadroya 
ihtiyag olacagini dusundugunden, geng ve yetenekli enderun agalanndan 150 kisiyi ogrenci olarak 
Avrupa'ya gondermistir.172 

ikinci Mahmud disandan ithal edilen maden komurunun ulkemizde de bulunabilecegine iliskin 
kendisine verilen raporlar uzerine, her tarafta komur aranmasini ve bulana buyuk odul verilecegini 
duyurmu§ ve nihayet Zonguldak'ta maden komuru bulunmu§tur.173 

ikinci Mahmud 17. yuzyildan beri gelen padi§ahlann en degerlisi olarak kabul edilir. Amcasi 
tarafindan ozenle yeti§tirilmi§, ondan yazi ve musiki ogrenerek iyi bir hattat olmu§tur. Ayni zamanda 
§air, bestekar, neyzen, tanburT, hanende, Nak§T ve MevlevT idi. Fransizca 6grenmi§ ve modern 
bilimsel geli§meleri takip etmeye gah§mi§tir. Yapmi§ oldugu yeniliklerle Osmanli Devleti'nin omrunu 
biraz daha uzatmi§tir.174 

ikinci Mahmud devrinin sonlannda Muhendishane'ye ba§ hoca olan ishak Efendi, Mecmua-i 
Ulum-u Riyaziyye adh eserinde Bati matematigini, astronomisini, fizigini ve kimyasini tamtmi§tir. Bu 
devirde yeti§en Kuyucakhzade Atif Efendi, BahaeddTn Amili'nin Hulasatu'l-Hisab adh aritmetik eserini 
Turkgeye gevirmi§tir. 

Bu devrin hekimlerinden §anTzade Ataullah Efendi fizyolojiyle ilgili Mir'atu'l-Ebdan adh eseriyle 
yeni tibbi memlekete getirmeye gah§mi§tir. 

Bu donemde Avrupa'da matematikte Fourier (1768-1830), Galois (1811-1832), Gauss (1777- 
1855) ve Lobatchevski (1792-1856) arastirmalanyla katkida bulunmuslardir. italyan Piazze (1746- 
1826), Mars ile Jupiter arasinda gezegencik oldugunu tespit etmis ve boylece Gunes Sistemine iliskin 
yeni gelismelere yol agmistir. Astrofizik alaninda Fraunhofer (1787-1826), 1814 yihnda Gunes'ten ve 
yildizlardan gelen isigin spektrumunu inceleyerek, her yildizin kendine ozgu spektrumu oldugunu 
gostermistir. 

Fizikte Sir Humpry Davy (1778-1829) ilk elektroliz galismalarim baslatmistir. Thomas Seebeck 
(1770-1831), Volta pilini gelistirmis, Oersted (1777-1851) ise 1820 yihnda yapmis oldugu bir deneyle 
elektrik akiminin pusula ignesini saptirdigini tespit etmistir. Ampere (1775-1836), elektrik ve 



357 



magnetizma arasindaki bu etkinin formulunu bulmustur. Faraday (1791-1867) da 1821'de ilk elektrik 
motorunu yapmistir. 

Kimyada Avogadro (1776-1856) ve Prout (1785-1850) gazlar ve atom kuramiyla ilgili katkilarda 
bulunmuslardir. 

Fransiz muhendis Sadi Carnot (1796-1831), isi ile is arasindaki iliskiyi bulmustur. 

Biyolojide Lamarck (1744-1829), turlerin degistigini kabul ederek Evrim Kuraminin 
hazirlayicilanndan olmustur. 

ikinci Mahmud'un kisiligi ve gabalan Osmanli Devleti'nin Bati ile arasindaki farki kapatabilecegi 
yonunde umut vaat etmis gibi gorunmektedir. 

Sultan AbdulmecTd Han (Padisahligi 1839) 

Tanzimat hukumdan olan Sultan MecTd (1823-1861), tahta gikar gikmaz Misir problemi ile 
ugrasmak zorunda kalmistir. Misir Valisi Kavalah Mehmed AN Pasa ile basa gikabilmek igin 
Osmanlilar diplomatik bir basan gostererek dort Avrupa devletiyle Londra Antlasmasi'm (1840) 
imzalamislardir. Sultan MecTd Misir Fermanini (1841) yaymlayarak Misir meselesini halletmis, Rusya 
ile Bogazlar anlasmasim imzalayarak Rus gemilerinin Karadeniz'e kapanmasini saglamistir. Qunku 
bu antlasmamn en onemli maddesi, Karadeniz'in tarafsiz ve askersiz hale getirilmesiydi. Rusya'nin 
Osmanlilara karsi agtigi Kirim Savasi'na (1853) Osmanlilar Fransa ve ingiltere ile muttefik olarak 
katilmislar, bu savasin sonunda Paris Antlasmasi (1856) yapilmistir. Bu savas sirasinda Dunyamn ilk 
telgraf sebekelerinden birisi istanbul-Varna-Kinm hattinda kurulmus, Kinm'da savasla ilgili gelismeler 
hig zaman gegmeden istanbul'a ulastinlmistir. Boylece 1855 yilinda ilk telgraf sebekesini kuran 
Osmanlilar, bunu hizla genisletmisler ve istanbul'dan Bagdat'a kadar ulasacak bir telgraf hattmin 
insasma baslamislardir, bu siralarda demiryolu yapimina da baslamislardir. Ancak demiryolunu ayni 
hizla gelistirememislerdir. Yine bu savas sirasinda Osmanlilar ilk defa olarak dis borca girmislerdir. 
Savas harcamalan igin hgiltere'den yuzde 5 faizle 5 milyon altin almislardir. 

Bu donemin butun olumlu gelismelerinde rolu olan sadrazam Mustafa ResTd Pasa, Tanzimat'in 
ilaninda da on planda gorulur. 1839 yilinda ilan edilen Tanzimat fermamyla Osmanli Devleti 
toparlanmis, haberlesme, idare, ulastirma, egitim ve basin gibi gesitli alanlarda yenilikler memlekete 
getirilmistir. Bati hukuk sistemine uygun bir ceza kanunu hazirlanmis, malt yapi yeniden 
duzenlenmistir. Butun bu isleri Mustafa ResTd Pasa kendi kurdugu ekibiyle gergeklestirmis, boylece 
devlet yonetiminde ekip anlayisinin onemini Osmanlilara gostermistir. 

Kizil Deniz'de buharli gemilerle yolcu ve yuk tasimak uzere Mecidiye adinda bir sirket 
kurulmustur. Demir yolu yapimi igin yabanci sirketlere ilk imtiyazlar verilmeye baslanmis, artik 
matbaalann agilabilmesi igin izin ahnmasi geregi kaldinlmistir. 1859 yilinda Suveys Kanah'nin 
kazilmasina baslanmistir. 

358 



Tanzimat Donemi'nde egitim alaninda yapilan yeniliklerin en onemlisi Darulfununun 
kurulmasina karar verilmis olmasidir. Ancak, temeli 1846 yihnda atilan binasi butun gayretlere 
ragmen AbdulmecTd zamaninda bitirilememistir. Oysa ki burada okutulacak derslerin kitaplanni 
hazirlamak igin Encumen-i Danis (Bilimler Akademisi) bile kurulmustu.175 Fransiz Bilimler 
Akademisi'ne gore duzenlenmis olan bu teskilatm 40 asIT ve 30 fahrT uyesi vardi. AsIT uyeler arasinda 
Ahmed Vefik Pasa, Cevdet Pasa, Hekimbasi Mehmed Salih Efendi ve Mehmed Den/is Pasa, fahrT 
uyeler arasinda da Avusturyali Tarihgi Hammer (1774-1856), Dogu dilleri uzmani ingiliz Redhouse 
(1811-1892), Fransizca ve Turkge lugatleri olan Fransiz Biyanki vardi. 1851 yihnda kurulan bu 
teskilat, bilimsel seviyenin dusuk olmasi ve daha gok siyasetgilerin ve yoneticilerin uye segilmesinden 
dolayi bilim adamlarimn ikinci plana dusmesi yuzunden 1862'de dagilmistir. Faal oldugu donemde 
basanlan en onemli is, Cevdet Pasa'nin meshur 12 ciltlik tarihinin hazirlanmasi olmustur.176 

1855 yihnda Selimiye Kislasi'na gelen hasta bakici Florence Nightingale, burayi duzenlemis, 
temizlige onem vermis, Kirim cephesinden gelen yaralilarla ilgilenmistir. Bu, tarihte ilk kadin hasta 
bakici olayidir.177 

Tanzimat Fermam'yla butun islahat yapilamadigindan, 1855'de Islahat Fermani ilan edilmistir. 
Boylece Tanzimat fermanimn esaslan biraz daha genisletilmis, ozellikle gayrimuslimlerin durumu 
duzeltilmistir. 

Dogu ve Bati kulturlerine gore yetistirilmis olan AbdulmecTd, Fransizca biliyordu ve Bati 
musikisine duydugu hayranlikla piyano galmayi ogrenmisti, ancak ilk defa Turk musikisine ilgi 
gostermeyen padisah olmustur. ilk defa yurt gezilerine gikmis ve halkin dertlerini dinlemistir. Hiristiyan 
tebaaya da anlayis gosterdiginden, Avrupa'da saygi ve itibar gormustur. 

ilk defa AbdulmecTd yabanci hukumdarlardan nisan kabul ederek, bu konudaki gelenegi 
yikmistir. Kirim Savasi'nda III. Napolyon'dan Legion d'Honeur'un en yuksek rutbesini ve Kralige 
Victoria'dan Dizbagi Nisanini kabul etmis ve onlara da karsihk olarak nisan gondermistir.178 

Sultan AbdulmecTd birgok imar isi de yapmistir. Dolmabahge Sarayini, Kuguk su kasnni 
yaptirmis, Hirka-i Serif Camisi'ni tamir ettirmis, Tesvikiye semtinin yollarmi agtirmis ve birgok gesme 
yaptirmistir.179 

Bu donemde, ishak Hoca'nin yetistirdigi ogrencilerden Mehmed Emin Dervis Pasa (1817-1879), 
Usul-i Kimya (Kimyanm Elemanlan, 1847) adh kitabiyla Osmanh Devleti'nde gagdas kimyayi 
baslatmistir. 

Bu donemde Avrupa'da Hamilton ve Boole (1815-1864) cebire katkida bulunmuslar, 
spektroskopiyle ilgili olarak da Stokes (1819-1903), 1852 yihnda mor otesi isini bulmus, Kirchoff 
(1824-1887) ve Bunsen (1811-1899) ise 1859'da sicakhkla spektrum gizgileri arasindaki bagintiyi 
gostermislerdir. Boylece, yildizlann kimyasal yapisi hakkinda bilgi edinmek mumkun olmustur. 1842 

359 



yihnda Doppler (1803-1853), yildizlann spektrumunu inceleyerek, Gunes sistemimize yaklasan ve 
uzaklasan yildizlan tespit etmistir. 

Gauss'un ilk telgrafi yapmasindan sonra, Samuel Morse (1791-1872) da telgraf mesajlarim 16 
kilometre mesafeye kadar gondermeyi basarmistir. 

19. yuzyilda enerji konusunda onemli gelismeler yasanmistir. 1841 yihnda Alman Mayer 
sikistinlan havanin sicakhk meydana getirdigini gorerek, kinetik enerji ile isi arasindaki karsihkh iliskiyi 
bulmustur. 1 847 yihnda Joule (1818-1 889), bir elektrik devresinde harcanan enerjinin olusan isiya esit 
oldugunu gormus, ayni sene Helmholtz (1821-1894) enerjinin korunumunu ifade etmistir. 

Gay-Lussac (1778-1850) gazlann hacimleriyle ilgili galismalanyla ve Dalton atom ile ilgili 
galismalanyla kimyaya katkida bulunmuslardir. 

Osmanhlarda gok onemli bilimsel arastirmalar yapilmamis olmakla birlikte, Batinin ozellikle 
teknik alandaki gelismelerinin vakit kaybedilmeden uygulandigi gorulmektedir. 

Sultan Abdulaziz (Padisahhgi 1861-1876) 

istanbul, izmit ve Gemlik tersanelerini islah ederek donanmaya onem veren Abdulaziz (1830- 
1876), yapmis oldugu dis gezileriyle meshurdur. Misir'in baglihgini arttirmak maksadiyla 1863 yihnda 
Misir'a gitmis ve bu seyahatinden gok memnun kalmistir. Fransa imparatoru III. Napolyon, 1867 
yihnda duzenlenen uluslar arasi Paris sergisini ziyaret etmesi ve Hersek ile Girit olaylan hakkinda fikir 
ahsverisi yapmak igin Abdulaziz'i Paris'e davet etmistir. Abdulaziz bu daveti kabul etmis ve Paris'e 
gitmis, orada gorulecek her yeri gezmis, tiyatroya gitmis, ziyafetlere katilmistir. Paris'ten Londra'ya 
gegmis, orada da konserlere, tiyatrolara gitmis, Kralige ile gorusmustur. Donuste Belgika, Prusya 
krallan, Avusturya-Macaristan imparatoruyla gorusmus, onlara misafir olmustur. Viyana'da gesitli 
fabrikalan da gezip incelemistir. 

Abdulaziz bu seyahati donusunde bir beyanname yayinlayarak, halki yolculuk izlenimlerinden 
resmen haberdar etmistir. Bu beyannamenin en dikkat gekici ozelligi, padisahin Osmanh Devleti'nin 
Avrupa'ya kiyasla ne kadar geri kalmis oldugunu anladigmi ve bunu telafi igin herkesin elbirligiyle 
gahsmasi gerektigini ilan etmesidir.180 

Bu donemde butgeden gok az bir pay aynlmasina ragmen, yeni okullar agilmis ve egitimle ilgili 
gelismeler olmustur. 1862'de devlet dairelerine katip yetistirmek uzere, rustiyeyi bitirenlerin 
girebilecegi Mekteb-i Mahrec-i Eklam kurulmus, ancak bu okul 1874'te lagvedilmistir. 1864'te devlet 
dairelerine yabanci dil bilen memur yetistirmek uzere bir lisan okulu kurulmus, yine ilk defa istanbul'da 
kiz rustiyesi agilmistir. Fransa'nin Osmanhlara egitimde islahat yapilmasi igin verdigi nota uzerine 
1868'de Mekteb-i Sultani (Galatasaray Sultanisi) agilmistir. 1870'te, sibyan okullan ile kiz rustiyelerine 
ogretmen yetistirecek ilk kiz ogretmen okulu Daru'l-Muallimat agilmistir. 1870'de kitapsiz ve hocasiz 



360 



olarak Darulfunun-i OsmanT agilmis, ancak gericilerin tahrikiyle 1871 yili sonlannda Abdulaziz 
tarafindan kapatilmistir. 1874'te ise Galatasaray Lisesi'nde tekrar faaliyete gegmistir.181 

1869'da kabul edilen Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile saptanan islerin yerine getirilmesi igin 
bir Meclis-i Kebir-i Maarif (Buyuk Maarif Meclisi) kurulmustur. ilmT ve idarT olmak uzere iki kisimdan 
olusan bu meclisin ilmT kismi da dahili ve harici olmak uzere ikiye ayrilmisti. Dahili uyelerin gorevi 
hem okullar igin hem de genel olarak eserler yazmak veya geviri yapmakti. Ayrica, Avrupa 
universiteleriyle temas kurarak bilim ve teknik alanlanndaki yenilikleri takip etmeleri de 
bekleniyordu.182 

Bu donemde teknik ve mesleki egitim ile ilgili gelismeler de olmustur. Sultanahmet'te bir sanayi 
okulu agilmis, burada okuma, yazma, aritmetik derslerinin yam sira terzilik, dokumacihk, demircilik, 
makinistlik, mimarhk gibi sanatlar da ogretilmistir. 1870'de Heybeli adadaki Bahriye okulunda 
kaptanhk bolumu agilmistir. Devlet okullanyla ilgili bu gelismelerin yam sira, ozel tesebbus de yeni 
okullar agmaya baslamistir. Bunlardan Darussafaka en onemlilerindendir. Yusuf Ziya Pasa, Gazi 
Ahmet Muhtar Pasa ve Vidinli Tevfik Pasa Kapali garsi esnafimn giraklanm garsi agihncaya kadar 
egitmek maksadiyla 1865 yilinda Cemiyet-i Tedrisiye-i islamiye adi altinda orgutlenerek ders vermeye 
baslamislardir. Bu derslerin gok ragbet gormesi uzerine, cemiyet uyeleri 1873 yilinda yalmz yetim 
Musluman gocuklanm okutmak igin Darussafaka'yi kurmuslardir.183 

Vidinli Huseyin Tevfik Pasa (1832-1901), Harp Okulunda cebir hocahgi yapmi§, Amerika'da 
gorevliyken ingilizce yazmi§ oldugu Lineer Cebir adli kitabinda Argand'in kompleks sayilar 
teorisindeki garpimi ug boyutlu uzaya uygulami§, boylece gagda§ matematige katkida bulunmu§tur. 
Osmanli Devleti'nin son donemlerinde yetismis en buyuk kumandanlanndan olan Gazi Ahmet Muhtar 
Pasa (1839-1919) ise Osmanlilarda Gregoryen takvimine dayali yeni bir takvim sisteminin kabul 
edilmesi igin takvim konusu uzerinde gahsmistir. Aym konuda galisan Ahmed Cevdet Pasa (1823- 
1895), TakvTmu'l-Edvar (Donemlerin Takvimi, 1870) adli Turkge yazmis oldugu eserinde §emsT ve 
hicntakvime dayali yeni bir takvim onermistir. 

Abdulaziz devrinde eski eserlere gok onem verilmistir. AbdulmecTd zamaninda kurulan ilk muze 
teskilati 1869'da Muze-i Humayun adim almis, 1874 yilinda eski eserler nizamnamesi duzenlenmistir. 
Buna gore, Osmanli topraklannda eski eser arastirmalan Maarif Nezaretinin izni ile yapilacak ve 
gikan eserlerin ugte ikisi hafriyati yapana, ugte biri de devlete ait olacaktir.184 

Tip alamndaki yeniliklere gelince, 1866 yilinda Mekteb-i Tibbiye-i §ahane adli sivil tip okulu 
agilmis ve bu okulun ragbet gormesi igin askerT tibbiyeye giris sarti olan doktora imtihamndan 
muafiyet getirilmis ve mezun olanlara salise rutbesiyle birer kurus maas baglanmistir. Bu okulun 
bunyesinde eczacilik ogretimi de baslamis, 1867'de ise eczacihgin ayri bir meslek oldugu kabul 
edilerek ayrica eczacilik okulu agilmistir. 



361 



Tibbiye'de yetisen Kirimh Aziz Bey (1840-1878), Kimya-yi TibbT (TibbT Kimya, 1871) adli 
eserinde kimya tarihine de yer vermis ve kimya sembollerini Latin harfleri yerine Osmanli harfleriyle 
gostermistir. 

Avrupa seyahati sirasinda Rusguk'tan trenle Viyana'ya giden ve bunun rahatligim yakindan 
goren Abdulaziz, demiryolu yapimim tesvik etmis ve bunun igin saraymdan yer kaybetmeyi goze 
almistir. Onun zamanmda telgraf sebekesi butun vilayetlere uzatilmis, boylece devletin ulkenin en 
uzak yerlerinden gunu gunune haberdar olmasi mumkun hale gelmistir. istanbul'daki Galata tuneli de 
bu donemdeyabancilartarafindan yapilmistir. 

Abdulaziz, Osmanli imparatorlugu'nun gelecegini, Rusya'ya karsi koyabilecek kadar gtiglu bir 
orduya sahip olmaya bagladigindan, ordunun guglendirilmesi igin galismistir. Bu maksatla, 1863-64 
yih butgesinin yansini harcamis, askeri okullann islahi igin komisyonlar olusturmus, yeni askeri 
rustiyeler agtirmis, Tophane fabrikalanni Avrupa'dan getirtilen makinelerle yeni model top, tufek, 
cephane yapacak hale getirtmistir.185 

Abdulaziz zamanmda aydinlann siyasi amagh bazi orgutsel tesebbusleri de olmustur. 
Yonetimin, yapilacak segimler sonucunda olusacak meclise devredilmesini savunanlar Yeni 
Osmanlilar adiyla teskilatlanmislardir. Bunlarm lideri baslangigta §inasi idi, onun Avrupa'ya 
gitmesinden sonra, sirasiyla Namik Kemal, Ebuzziya Tevfik, AN Suavi, §air Ziya, Refik Bey lider 
olmuslardir. Bunlarm yayinladiklan gazeteler ve tiyatro oyunlanyla hurriyet ve demokrasi fikirleri 
Osmanli aydinlan arasinda yayilmaya baslamistir. 

Abdulaziz karakter olarak istibdada ve israfa egilimli bir kimseydi, devlet hazinesinin iflas etmek 
uzere bulundugu sirada israftan kaginmamis, Ruslarla boy olgusebilecek bir askeri kuvvete sahip 
olmak igin buyuk harcamalar yapmistir. Bos zamanlanni resim yaparak ve musikiyle ugrasarak 
degerlendirmistir. Avrupa bilimi ve teknigiyle iliskisi olmamasina ragmen, zaman zaman ulemayi 
huzurunda toplayarak munakasa ettirmis ve kendisi de bu ilmT tartismalara katilmistir. Bati adetlerinin 
ulke igin zararli olacagina inanan Abdulaziz'in muhafazakarhgi, AbdulmecTd zamanindaki islahat 
hareketlerinin yavaslamasina yol agmistir. Tahta gegtigi ilk yillarda halkin kurtanci olarak gordugu 
Abdulaziz, devleti adeta kendi mulku gibi yonetmeye kalktigi ve musrif oldugu igin hal edilmistir.186 

Abdulaziz zamanmda Avrupa'da bilimin her alanmda yapilan arastirmalar hizla devam ediyordu. 
Babbage (1792-1871) ve De Morgan (1806-1871) soyut cebiri gelistirmisler, Le Verrier (1811-1877) 
Neptun gezegeninin koordinatlarmi ve buyuklugunu hesaplamis, Secchi (1818-1878) ise spektral 
analizlere gore yildizlan smiflandirmistir. 

Fizikte Maxwell (1831-1879) 1864 yilmda elektromanyetik alan formullerini vermistir. Kimyada 
Newlands (1837-1898) elementlerin atom agirhklanna gore sekizli gruplar olusturduklarmi ileri surmus 
ve element tablosunda bosluklar dolmaya baslamistir, nitekim 1875 yilmda galyum bulunmustur. 

Besinci Murad (Padisahhgi 30 Mayis 1876-31 Agustos 1876) 

362 



Ug ay gibi kisa bir sure saltanatta kalan Besinci Murad (1840-1904), samimi olarak hurriyeti ve 
mesrutiyeti destekleyen nadir padisahlardan olmasina karsin, tahta giktiktan sonra baslayan ve 
gittikge artan sinir rahatsizhgiyla suurunu kaybetmis ve hal edilmistir.187 

Abdulaziz'in Avrupa seyahatine katilan Besinci Murad, Bati usulune gore yetismis oldugu ve 
Fransizca bildigi igin, Fransa ve ingiltere saraylannda dikkat gekmis, Abdulaziz'den daha gok sempati 
toplamistir. ingiltere veliahti ile dost olmus ve onun tesvikiyle mason olmustur. Osmanli tarihinde ilk 
olan bu olay Besinci Murad'in Avrupa'da taninmasma yol agmis ve masonlugu dolayisiyla 
Avrupa'daki fikir hareketlerini takip edebilmis, boylece oradaki ozgurluk fikirlerini benimsemistir.188 
Ancak padisah oldugu zaman bu fikirleri uygulama firsati olmamistir. 

iyi bir egitim almis ve Osmanli tarihi ile matematik okumus olan Besinci Murad, hem resme hem 
de muzige yetenekliydi. Muzige olan duskunlugunun onda melankoli yaptigi da soylenmektedir. 

ikinci Abdulhamid (Padisahligi 1876-1909) 

ikinci Abdulhamid (1842-1918) zamaninda Rusya ile savas baslamis, Romanya'nin da Ruslara 
katilmasiyla bu savas kaybedilmis, Ruslar Edirne'ye girmistir. Ruslann istanbul'u isgal etmelerini 
onlemek igin Ayastefanos Antlasmasi imzalanmis, boylece Rusya guney dogu Avrupa'da dengeleri 
degistirecek olgude arazi kazanmistir. Buyuk devletlerin katihmiyla imzalanan Berlin Antlasmasiyla da 
Osmanli Devleti Avrupa'daki topraklannin beste ikisini kaybetmistir. Girit yuzunden 1897'de 
Yunanistan ile savas baslamis ve Osmanhlar kazanmasina ragmen, Avrupa devletlerinin Yunanistan'i 
himaye etmelerinden dolayi Girit'e muhtariyet verilmis, boylece adanin Osmanli Devleti'nden 
aynlmasi sureci baslamistir. 

Butun Avrupa'nin kendisine karsi birleseceginden korkan Abdulhamid zaferden 
faydalanamamis, meselenin memlekette uyandiracagi tepkilerden gekindigi igin de bu konuyla ilgili 
yayin yapilmamasini istemis, hatta sansur uygulamistir.189 

Osmanli imparatorlugu'na "hasta adam" unvani verilen bu devirde padisahin kati yonetimine 
karsi hurriyet yanhlan sonradan ittihat ve Terakki Cemiyeti adini alan ittihadi OsmanT adli gizli bir 
dernek kurmuslardir. Bu arada, 1902'de Harb Okulu'nu bitirerek §am'a tayin olan Mustafa Kemal de 
Vatan ve Hurriyet adli bir cemiyet kurmustur. ikinci Abdulhamid istihbarat teskilatini guglendirerek 
kendisini muhaliflerinden korumaya gahsmistir. Her alanda sansur uygulatilmis. Rus ihtilalinden 
gazetelerde bahsedilmesini bile yasaklamistir.190 Buna ragmen baskilar karsisinda, ikinci 
Abdulhamid 1908 yilmda ikinci Mesrutiyeti ilan etmek zorunda kalmistir. Bundan sonra Avusturya 
Bosna-Hersek'i ilhak etmis, Bulgaristan istiklalini ilan etmis ve Girit Yunanistan'a katilmistir. 

Muntazam bir tahsil gormemis olan ikinci Abdulhamid sefahatten uzak sade bir hayat yasamis, 
kendisinden onceki iki padisah tahttan indirilmis oldugundan, her an hal edilme korkusu duymustur. 
Bu yiizden buyuk bir hafiye ordusu kurmus, mesruti idareyi zararli gordugunden hurriyetseverlerle 
mucadele etmistir. Midhat Pasa'yi ve daha baska kimseleri tartismah sebeplerle yere oldurtmus, 

363 



Donemi'nde gikan Ermeni olaylanna ve suikastgilara karsi aldigi sert tedbirler yuzunden kendisine 
"kizil sultan" lakabi takilmistir. 

Zamaninda Mulkiye Mektebi'nin derecesi yukseltilmis, Edebiyat, Fen, Hukuk Fakulteleri agilmis, 
Maliye Okulu, Halkah Ziraat Okulu, Yuksek Ogretmen Okulu, Guzel Sanatlar Akademisi, Orman ve 
Maden Okulu, Ticaret Okulu He birlikte genis bir maarif teskilati kurulmustur. 

Bibliyografya biliminin onde gelen isimlerinden Mehmed Tahir Bey (1861-1925) bu donemde 
yetismis ve gahsmistir. 1897 yihnda yayimladigi Turklerin Ulum ve Fununa Hizmetleri adh eserinde 
Turklerin sadece kihg ehli degil, kalem ehli de olduklanm kanitlamak istemistir. 

istanbul'da Eski Eserler Muzesi, Bayezid Genel Kitaphgi, Haydarpasa Tibbiyesi, §isli Etfal 
Hastanesi, Darulaceze gibi kurumlar da bu devirde kurulmustur. Abdulhamid babasinm baslattigi 
demiryolu politikasini devam ettirmis ve pek gok demiryolu yapilmistir. istanbul ve diger bazi 
limanlarda nhtim insaatina girisilmis, ancak yabanci sirketlere de pek gok imtiyaz verilmistir.191 

Bu donemde Bati'da buyuk Fransiz matematikgisi Poincare (1854-1912) hem fizik hem 
matematik alanlannda gahsmis, bilim felsefesiyle ilgili eserleri ulkemizde de ilgi gekmis ve Turkgeye 
gevrilmistir. Alman matematikgi Lindemann (1852-1939), 1882'de (tt) sayismin askin bir sayi 
oldugunu gostermistir. 

Hertz (1857-1894), elektromanyetik dalgalann uzayda yayildigini ispatlamis, boylece telsiz, 
telgraf, telefon ve radyo gibi teknolojik buluslann yolunu agmistir. Nitekim Bell (1847-1922) telefonu 
ve Marconi (1874-1937) radyoyu icat etmislerdir. 

Amerikah fizikgiler Michelson (1852-1931) ve Morley (1838-1923) isik dalgalanni ileten birortam 
olarak eterin olmadigim deneysel olarak gostermisler ve isigin hizinin her dogrultuda ayni oldugunu 
saptamislardir. Einstein (1879-1955), 1905 yihnda ortaya koydugu ozel gorelilik kuraminin 
postulalanni Michelson-Morley deneyinden gikarmistir. Fitzgerald (1851-1901) ise eterin var oldugunu 
gostermek igin hareket halindeki cisimlerin buzulduklerini dusunmus ve bunu formule etmistir. 1896 
yihnda Becquerel (1852-1908) radyo aktifligi fark etmis ve boylece atom gekirdegi incelenmeye 
baslamistir. Mendelyev (1834-1907) ise elementlerin periyodik siniflamasmi gunumuzdekine en yakin 
hale getirmistir. 

Enerji alaninda Clausius (1822-1888) termodinamigin ikinci yasasini ortaya koymustur. 

Biyolojide Darwin (1809-1882), buyuk tepki geken Evrim Kuramini ileriye surmus, Mendel 
(1822-1884) kalitim yasasini ortaya koymustur. 

Tipta Pasteur (1822-1895), kuduz mikrobunu ve asismi bulmus, pastorizasyon teknigini 
gelistirmistir. 1895 yihnda Rontgen X isinlanni hastahk teshisinde kullanmistir. Lister (1827-1912) ise 
antiseptikleri gelistirmistir. 

364 



Yine bu donemde Amerikah Edison (1847-1931) elektrik ampulunu kesfetmistir. 

Kuramsal buluslan teknolojiye donusturmeyi basaran Bati Dunyasi karsisinda ikinci 
Abdulhamid'in kisisel endiseleriyle elektrik ve telefon gibi insan yasami igin buyuk onemi olan 
yenilikleri memlekete sokmamasi Osmanli toplumunun buyuk talihsizligi olsa gerek. 

Besinci Mehmed Resad (Padisahhgi 1909-1918) 

AbdulmecTd'in uguncu oglu olan Resad Efendi (1844-1918), Meclis-i Umumi-i Milli tarafindan 
tahta gikanlmistir. Zamaninda italya Trablusgarb Savasini (1911) agmis, kisa surede zafer 
kazanamayacagim anlayinca Osmanhlan barisa zorlamak amaciyla 1912'de Qanakkale Bogazi'na 
saldirmistir. Buradan puskurtiJIunce, bu defa Rodos'u ve On iki adayi isgal etmistir. 

Balkan Savasi da Resad Efendi zamaninda gikmis, Bulgarlar Kirklareli'ni isgal etmis ve 
Edirne'yi kusatmistir. Aghktan Edirne teslim olmus, ancak muttefikler arasindaki anlasmazhklar 
sirasinda Osmanhlar 1913'de Edirne'yi geri almislardir. Arnavutluk istiklalini ilan etmis, butun adalar 
Yunanlilann eline gegmistir. 1914 yihnda gikan Birinci Dunya Savasi'nda Osmanhlar Almanya'nin 
yaninda yer almislardir. Bu savasta Rusya, Irak, Sina ve Canakkale olmak uzere dort cephede 
mucadele eden Osmanhlar, sadece Canakkale cephesinde Mustafa Kemal sayesinde basanh 
olmuslardir. Rus devrimiyle bu cephedeki savaslar sona ermis, hatta Ruslann aldiklan Erzincan, 
Trabzon, Erzurum ve Van gibi sehirler geri ahnmistir. Fakat Sina cephesinde ingilizler Bagdat'i ve 
Kerkuk'u almislardir. 

Muntazam bir tahsil gormemis olan Resad Efendi, okuyarak kendisini yetistirmeye gahsmis, 
Farsga ogrenmis, Dogu kulturunu tanimis, ancak Bati kulturune yabanci kalmistir. Mesruti yonetimi, 
padisahin higbir seye kansmamasi olarak anladigindan, devlet islerine kansmayarak silik bir padisah 
olarak kalmistir. 

1917'de RumTtakvim, Miladi takvime gore duzeltilmis, boylece yilbasi 1 Ocak tarihine ahnmistir. 
192 

Matematikgi ve fizikgiliginin yam sira Turk bilim tarihgiliginin kurucusu olan Salih Zeki (1864- 
1921), eserlerini daha gok bu donemde vermistir. Onun dikkatini geken Mehmed Fatin Gokmen 
(1877-1955) ise 31 Mart Olaylannda binasi ve aletleri tahrip olan Rasadhane-i Amire'nin mudurlugune 
atanmistir. Kendisi Kandilli Gozlemevi'nin de kurucusu ve ilk mudurudur. 

Bati'da 19. yuzyihn en orijinal matematikgilerinden olan Cantor (1845-1918), kumeler kuramini 
kurmustur. Einstein 1916 yihnda genel gorelilik kuramini ortaya koymus, Rus fizikgi Friedmann (1888- 
1915) da gorelilik kuramini degerlendirerek evrenin genislemekte oldugunu savunmustur. 

1910 yihnda Rutherford (1871-1937), protonu kesfetmis ve bir atom modeli gelistirmistir. Bohr 
(1885-1962) da bu atom modelini Kuantum Kuramina gore genisletmistir. 

365 



Altinci Mehmed VahTdeddTn (Padisahhgi 1918-1922) 

AbdulmecTd'in sekiz oglunun en kugugu olan Sultan VahTdeddTn (1861-1926) zamaninda 
felaketler yasanmistir. 

1918 yilmda itilaf devletleriyle Osmanlilann kayitsiz sartsiz teslim belgesi olan Mondros 
Mutarekesi imzalanmis ve bunu takip eden gunlerde ingilizler Musul'u isgal etmisler, muttefik filosu 
istanbul'a gelerek toplanm Dolmabahge ve Yildiz saraylanna gevirmistir. Meclis-i Mebusan'i dagitip 
birgok millet vekilini Malta'ya surmeleri uzerine, kagabilenler yeni segilen vekillerle birlikte Mustafa 
Kemal'in baskanliginda Ankara'da Turkiye Buyuk Millet Meclisi'ni olusturmuslardir. 1920'de Paris'te 
Mondros Mutarekesinin hukumlerini uygulayacak olan Sevr Antlasmasi imzalanmis, yeni meclis bu 
antlasmayi tammamistir. Birinci Dunya Savasi sonunda galip devletlerin zorla artlasma kabul 
ettiremedikleri maglup tek ulke Turkiye olmustur. Kurtulus Savasi sonunda yapilan Lozan Bans 
Konferansi'na Turk milletinin tek temsilcisi olarak Ankara'daki meclis katildigindan, 1922 yilmda 
saltanat ilga edilmistir. Bunun uzerine VahTdeddTn ingiliz kuvvetlerine siginmis ve Malta'ya gitmistir. 
Buradan, itibar ve destek gorecegini umdugu Arap ulkelerine gitmis, ancak bekledigi ilgiyi 
goremeyince italya'da San Remo'ya yerlesmis, 1926 yilmda olunce cenazesi §am'da, Sultan Selim 
Camisi yanina g6mulmustur.193 

Sultan VahTdeddTn Arapga ve Farsga bilen, piyanist, Turk musikisi bestekan ve fikih iliminde 
bilgili bir padisahti. Veliahdligi sirasinda Almanya ve Avusturya'yi ziyaret etmis, bu seyahatine 
Mustafa Kemal Pasa da yaveri olarak eslik etmistir. 194 

Dindar bir kimse olan VahTdeddTn, Osmanh hanedanindan deli, sarhos, zalim kimseler giktigini, 
ama dinsiz gikmadigim soylemis ve bununla ovunmustur. 

Avrupa'da 19. yuzyil sonlannda, matematigin temellerini arastirmaya yonelik felsefe agirhkh 
matematiksel galismalar yapilmis ve neticede matematiksel mantik eserleri ortaya gikmistir. Bu 
gahsmalan yapanlardan Frege (1848-1925), matematigi mantikla ozdeslestirmis, Peano (1858-1932) 
ise aritmetigi temel prensipler uzerine kurmustur. 

Fizikte Thomson (1856-1940), elektronlann elektrik alaninda saptiklanni gostermis; Lorentz 
(1853-1928) ise bazi atom pargaciklannin elektrik yuku tasidiklanni tespit etmistir. Boylece, elektrik 
kanunlan anlasilir hale gelmistir. 

Planck (1858-1947) enerjinin tek tek birimler halinde yayildigini ileri surerek Kuantum Kuramini 
sekillendirmis, De Broglie, Einstein'in isiga uyguladigi dalga-tanecik modelini atomlara uygulamistir. 

Osmanh hanedaninin yikihp, yerine Turkiye Cumhuriyeti'nin kurulus hazirhklannin yapildigi, 
kurtulus savasi mucadelesinin basladigi bu gunlerde Osmanh topraklannda Bati bilimi ve kulturu 
karsisinda varhgindan soz edilebilecek bilimsel bir etkinlikten soz etmek mumkun gibi 
gorunmemektedir. 

366 



1 Resimli-Haritali Mufassal Osmanli Tarihi, (bir heyet tarafindan yazilmistir), Cilt 1, istanbul 
1957, s. 40-67. 

2 Server Tanilli, Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt II, istanbul 1990, s. 454. 

3 Adrian Adiva, Osmanli Turklerinde ilim, istanbul 1982, s. 56. 

4 ismail Hakki Uzungarsili, Osmanli Tarihi, Cilt 1 , TTK Basimevi, Ankara 1 961 , s. 1 24-1 25. 

5 ismail Hakki Uzungarsili, a.g.e., Cilt 1, s. 522. 

6 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt I, s. 68-97. 

7 Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt 1 , s. 485. 

8 Adnan Adivar, Bilim ve Din, Remzi Kitabevi, istanbul 1980, s. 106. 

9 Edward Grant, Orta Qagda Fizik Bilimleri, Qeviren Aykut Goker, V Yayinlan, Ankara 1986, 
s. 36. 

10 Osmanli Turklerinde ilim, s. 56. 

11 Uzungarsili, Cilt 1, s. 497. 

12 A.g.e., Cilt 1,s. 536. 

1 3 Afsar Timugin, Dusunce Tarihi, istanbul 1 992, s. 283-285. 

14 Daniel Boorstin, Kesifler ve Buluslar, Qeviren Fatos Dilber, Turkiye is Bankasi Kultur 
Yayinlan, Ankara 1996, s. 123. 

15 Uzungarsili, Cilt 1, s. 497. 

1 6 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt 1 , s. 1 44-21 1 . 

17 Uzungarsili, Cilt 1, s. 536. 

18 Uzungarsili, Cilt 2, s. 648. 

1 9 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt 1 , s. 1 44-21 1 . 

20 Osmanli Turklerinde ilim, s. 20. 

21 Kesifler ve Buluslar, s. 153. 

22 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt 1 , s. 239-240. 

367 



94. 



23 Uzungarsih, Cilt 1, s. 372. 

24 A.g.e., s. 523. 

25 Uzungarsih, s. 537. 

26 A.g.e., s. 498. 

27 Kesifler ve Buluslar, s. 1 60-1 61 . 

28 Yilmaz Oztuna, Osmanli Devleti Tarihi, Kultur Bakanligi Yayinlan, Ankara 1998, Cilt 1, s. 

29 A.g.e., s. 96-97. 

30 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt 1 , s. 346-351 . 

31 Uzungarsih, Cilt 1 , s. 528-529. 

32 A.g.e., s. 540. 

33 A.g.e., Cilt 2, s. 607. 

34 A.g.e., Cilt 1,s. 498. 

35 Afsar Timugin, s. 285. 

36 A.g.e., s. 293. 

37 Adivar, Bilim ve Din, s. 107. 

38 Kesifler ve Buluslar, s. 487-493. 

39 Oztuna, Cilt 1,s. 107. 

40 A.g.e., s. 128. 

41 Mufassal Osmanli Tarihi, Cilt 1 , s. 592-600. 

42 Uzungarsih, s. 643. 

43 Osmanli Turklerinde ilim, s. 47. 

44 Refik Ahmet Sevengil, Fatih Devrinde Alimler, Sanatkarlar ve Kultur Hayati, istanbul, s. 
59; M. Mirmiroglu, Fatih Sultan Mehmed Devrine Ait TarihT Vesikalar, istanbul 1945, s. 98-102. 

45 Osmanli Turklerinde ilim, s. 35-36. 

368 



46 Osmanh Turklerinde ilim, s. 51 . 

47 Hoca Sadettin Efendi, Tacut't-TevarTh, Hazirlayan: ismet Parmaksizoglu, Cilt 5, Ankara 
1992, s. 89; Katib Celebi, Kesfu'z-ZunCm, Cilt 1, istanbul 1941, s. 519. 

48 Alaaddin AN TusT, Tehafutu'l-Felasife (Kitabu'z-Zuhr), Qeviren: Recep Duran, Ankara 
1990, s. XXIII. 

49 Osmanh Turklerinde ilim, s. 32. 

50 Oztuna, Cilt 1,s. 130. 

51 Afsar Timugin, s. 292. 

52 Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt II, s. 601. 

53 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt II, s. 672-673. 

54 Osmanh Turklerinde ilim, s. 62. 

55 A.g.e., s. 63. 

56 Adivar, 1982, s. 65. 

57 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt II, s. 708-715. 

58 Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt III, s. 38-39. 

59 Oztuna, Cilt 1,s. 151-168. 

60 A.g.e., s. 169. 

61 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt II, s. 778-779. 



62 A.g.e., Cilt 



63 A.g.e., Cilt 



64 A.g.e., Cilt 



65 A.g.e., Cilt 



66 A.g.e., Cilt 



, s. 782. 



, s. 775-776. 



, s. 780. 



, s. 809. 



I, s. 1560. 



67 Osmanh Turklerinde ilim, s. 63. 



68 A.g.e., Cilt II, s. 786-788. 



369 



69 Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt III, s. 74. 

70 Oztuna, Cilt 1,s. 192. 

71 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt II, s. 790-791 . 

72 Oztuna, Cilt 1,s. 204-205. 

73 A.g.e., Cilt 1,s. 251-252. 

74 Uzungarsih, Cilt 2, s. 587; Ahmet Gul, Osmanh Medreselerinde Egitim-Ogretim ve Bunlar 
Arasinda Daru'l-HadTslerin Yeri, Turk Tarih Kurumu, Ankara 1997, s. 133-134. 

75 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt III, s. 1552-1554. 

76 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 491 . 

77 Ahmet Turan Arslan, "XVI. Asir Osmanh ilmT Hayatina Genel Bir Bakis", Osmanh, Cilt 8, s. 
47. 

78 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt II, s. 1 1 76-77; Cilt III, s. 1 585. 

79 Osmanh Turklerinde ilim, s. 85-119. 

80 Bilim Tarihine Giris, s. 259-261. 

81 Kesifler ve Buluslar, s. 326-332. 

82 Bilim Tarihine Giris, s. 270. 

83 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt III, s. 1213. 

84 A.g.e., Cilt III, s. 1279. 

85 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 503. 

86 A.g.e., s. 493. 

87 Osmanh Turklerinde ilim, s. 115. 

88 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt III, s. 1282-1285. 

89 Osmanh Turklerinde ilim, s. 116. 

90 Oztuna, Cilt 1,s. 271-308. 

91 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 3, s. 1402. 

370 



92 Osmanh Turklerinde ilim, s. 93. 

93 A.g.e., s. 94; Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 506. 

94 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 3, s. 1555. 

95 Osmanh Turklerinde ilim, s. 100, Ek 27. 

96 Aydin Sayih, "Uguncu Murad'in istanbul Rasathanesindeki Mucessem Yer Kuresi ve 
Avrupa ile Kulturel Temaslar", Belleten, Cilt XXV, Sayi 99, 1961, s. 397-98. 

97 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 532. 

98 A.g.e., s. 492. 

99 Osmanh Turklerinde ilim, s. 112. 

1 00 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 3, s. 1 585. 

101 Osmanh Turklerinde ilim, s. 120. 

102 AfsarTimugin, s. 298. 

103 AfsarTimugin, s. 306. 

1 04 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 3, s. 1 674. 

105 Oztuna, Cilt 1,s. 308-316. 

1 06 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 491 . 

107 Ekmeleddin ihsanoglu, Buyuk Cihad'dan Frenk Fodulluguna, iletisim Yayincihk, istanbul 
1996, s. 216. 

108 Osmanh Turklerinde ilim, s. 120-121. 

109 Richard S. Westfal, Modern Bilimin Olusumu, Qeviren: ismail Hakki Duru, V Yayinlan, 
Ankara 1987, s. 27. 

110 J. D. Bernal, Modern Qag Oncesi Fizik, Qeviren: Deniz Yurtoren, Tubitak Yayinlan, 1995, 
s. 206. 

1 1 1 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 3, s. 1 787-88. 

1 1 2 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 553-54. 



371 



1 1 3 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt VI, s. 1 835. 

114 Oztuna, s. 328-330. 

1 1 5 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt IV, s. 1 798. 

1 1 6 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 494. 

117 Oztuna, Cilt 1 , s. 337-343. 

118 A.g.e., s. 347. 

1 1 9 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 4, s. 1 939-40. 

120 A.g.e., s. 1951. 

121 A.g.e., s. 1901. 

122 A.g.e., s. 2317. 

1 23 Uzungarsih, Cilt 3, Kisim 2, s. 51 6. 

124 A.g.e., s. 500. 

125 A.g.e., s. 497. 

126 Alexandre Koyre, Yenigag Biliminin Dogusu, Qeviren Kurtulus Dinger, istanbul 1989, s. 
172-183. 

1 27 Kesifler ve Buluslar, s. 368. 

128 Oztuna, s. 351. 

129 A.g.e., s. 355. 

130 Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, Cilt III, s. 330. 

131 Oztuna, s. 357-360. 

132 A.g.e., s. 385. 

133 A.g.e., s. 394. 

134 Osmanh Turklerinde ilim, s. 131-132. 

135 A.g.e., s. 132-134. 

372 



136 A.g.e.,s. 154-155. 

137 Cevat izgi, Osmanh Medreselerinde ilim, iz yayincihk, 1997, Cilt 1, s. 152. 

138 Uzungarsili, Cilt IV, Kisim 2, s. 563. 

139 A.g.e., Cilt III, kisim 2, 1954, s. 588. 

140 A.g.e., s. 498. 

141 A.g.e., s. 507. 

142 Modern Cag Oncesi Fizik, s. 221-227. 

143 Oztuna, s. 399-405. 

144 Oztuna, s. 406-409. 

145 Osmanh Medreselerinde ilim, Cilt 2, s. 42. 

146 Adil §en, ibrahim Muteferrika ve Usulu'l-Hikem ft Nizami'Umem, Turkiye Diyanet Vakfi 
Yayinlan, Ankara 1995, s. 17. 

147 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 2437-38. 

148 Uzungarsili, Cilt IV, Kisim 2, Ankara 1959, s. 513-539. 

149 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 2441-42. 

150 A.g.e., s. 2445-46. 

151 Uzungarsili, Osmanh Tarihi, Cilt IV, Kisim 2, s. 518-519. 

152 A.g.e., Cilt IV, Kisim 2, s. 562-63. 

153 Oztuna, Cilt 1 , s. 427-436. 

154 Osmanh Devleti Tarihi, I, s. 437-444. 

155 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 2539. 

156 A.g.e., s. 2527. 

157 Uzungarsili, Cilt 4, Kisim 2, s. 515-516. 

158 Osmanh Turklerinde ilim, s. 183. 

373 



159 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 2585. 

1 60 Osmanh Turklerinde ilim, s. 201-202. 

161 Mufassal Osmanh Tarihi, s. 2570. 

162 A.g.e.,s. 2601-2603. 

163 Osmanh Turklerinde ilim, s. 198-199. 

1 64 Kesifler ve Buluslar, s. 427. 

165 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 2659. 

1 66 Modern Cag Oncesi Fizik, s. 31 9-321 . 

167 Oztuna, Cilt 1,s. 462-475. 

168 Uzungarsih, Cilt IV, Kisim 2, s. 622. 

169 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, istanbul 1962, s. 2678-2817. 

1 70 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt 5, s. 281 8-2829. 

171 Oztuna, Cilt 1,s. 478-500. 

1 72 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt V, s. 2921 -2927. 

173 A.g.e., Cilt VI, s. 3667. 

174 Oztuna, Cilt 1,s. 478-479. 

1 75 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt VI, istanbul 1 963, s. 2995-2997. 

176 A.g.e., s. 3013. 

177 A.g.e., s. 3059. 

178 Oztuna, Cilt 1,s. 501-527. 

179 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt VI, s. 3083-3085. 

180 A.g.e., s. 3151-3156. 

181 A.g.e., s. 3184-85. 

182 A.g.e., s. 3185. 

374 



183 A.g.e.,s. 3186. 

184 A.g.e., s. 3186. 

185 A.g.e., s. 3188. 

186 A.g.e., s. 3231. 

187 A.g.e., Cilt VI, s. 3276-77. 

188 Enver Ziya Karal, Osmanh Tarihi, Cilt VII, Ankara 1956, s. 352. 

189 Mufassal Osmanh Tarihi, Cilt VI, s. 3383. 

190 A.g.e., s. 3411-12. 

191 A.g.e., s. 3453-55. 

192 A.g.e., s. 3563. 

193 A.g.e., s. 3648-3650. 

194 Oztuna, Cilt 1,s. 672-674. 

Adil §en, ibrahim Muteferrika ve Usulu'l-Hikem ft Nizami'Umem, Turkiye Diyanet Vakfi 
Yayinlan, Ankara 1995. 

Adnan Adivar Osmanh Turklerinde ilim, istanbul 1982. 

Adnan Adivar, Bilim ve Din, Remzi Kitabevi, istanbul 1980. 

AfsarTimugin, Dusunce Tarihi, istanbul 1992. 

Ahmet Gul, Osmanh Medreselerinde Egitim-Ogretim ve Bunlar Arasinda Daru'l-HadTslerin Yeri, 
TurkTarih Kurumu, Ankara 1997. 

Ahmet Turan Arslan, "XVI. Asir Osmanh ilmT Hayatina Genel Bir Bakis", Osmanh, Cilt 8, Yeni 
Turkiye Yayinlan, Ankara 1999. 

Alaaddin AN TusT, Tehafutu'l-Felasife (Kitabu'z-Zuhr), Qeviren: Recep Duran, Ankara 1990. 

Alexandre Koyre, Yenigag Biliminin Dogusu, Qeviren Kurtulus Dinger, istanbul 1989. 

Aydin Sayih, "Uguncu Murad'in istanbul Rasathanesindeki Mucessem Yer Kuresi ve Avrupa ile 
Kulturel Temaslar", Belleten, Cilt XXV, Sayi 99, 1961. 

375 



Cevat izgi, Osmanh Medreselerinde ilim, izyayincihk, 1997, Cilt 1. 

Daniel Boorstin, Kesifler ve Buluslar, Qeviren Fatos Dilber, Turkiye is Bankasi Kultur Yayinlan, 
Ankara 1996. 

Edward Grant, Orta Qagda Fizik Bilimleri, Qeviren Aykut Goker, V Yayinlan, Ankara 1986. 

Ekmeleddin ihsanoglu, Buyuk Cihad'dan Frenk Fodulluguna, iletisim Yaymcihk, istanbul 1996. 

EnverZiya Karal, Osmanh Tarihi, Cilt VII, Ankara 1956. 

Hoca Sadettin Efendi, Tacut't-TevarTh, Hazirlayan: ismet Parmaksizoglu, Cilt 5, Ankara 1992. 

ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, TTK Basimevi, Ankara 1961. 

J. D. Bernal, Modern Qag Oncesi Fizik, Qeviren: Deniz Yurtoren, Tubitak Yayinlan, 1995. 

Katib Celebi, Kesfu'z-Zunun, Cilt 1, istanbul 1941. 

M. Mirmiroglu, Fatih Sultan Mehmed Devrine Ait TarihT Vesikalar, istanbul 1945. 

Refik Ahmet Sevengil, Fatih Devrinde Alimler, Sanatkarlar ve Kultur Hayati, istanbul. 

Resimli-Haritah Mufassal Osmanh Tarihi, (bir heyet tarafindan yazilmistir), 6 cilt, istanbul 1957. 

Richard S. Westfal, Modern Bilimin Olusumu, Qeviren: ismail Hakki Duru, V Yayinlan, Ankara 
1987. 

Server Tanilli, Yuzyillann Gergegi ve Mirasi, 4 cilt, istanbul 1990. 

Sevim Tekeli, Esin Kahya, Melek Dosay, Remzi Demir, Huseyin G. Topdemir, Yavuz Unat, 
Ayten Kog Aydin, Bilim Tarihine Gin's, Nobel Yayin Dagitim, Ankara 1999. 

Yilmaz Oztuna, Osmanh Devleti Tarihi, 2 cilt, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1998. 



376 



ilim ve Sanat Tarihimizde Fatih Sultan Mehmed / Ord. Prof. Dr. A. Suheyl 
Unver[s.210-217] 

Fatih Sultan Mehmed §uphesiz ki dunya tarihinde uzerinde behemahal durulmasi icap eden 
Osmanh Turk hukumdan ve alimlerin hamisi, milletlerarasi §ahsiyetlerin en muhimidir. Bir defa 
gocuklugundan, olumune kadar ilim ve i§tigali birakmami§tir. Baba ve dedeleri de ilmi himaye 
etmi§lerdir. Orhan Bey'den itibaren hepsi birer medrese yaptirmi§ ve civarlanni diger mamurelerle 
suslemi§lerdir. Lakin 22,5 ya§inda istanbul'u muhim bir ordu ile aldiktan sonra dunya ilim aleminde 16 
kolejli bir Kulliyeyi (Universite) kurmak §erefi kendisine muyesser olmu§tur. 

istanbul fethine kadar medreselerimizde ancak nakli "§er'i" ilimler ogretilirdi. Lakin Fatih, 
gocuklugundan beri inki§af eden ara§tinci kafasi ile akli "fenni-scientifique," ilimlere merak 
sardirmi§tir. Onun igin devrinde yanina getirdigi en segkin alimlerle muspet du§uncelerin ve ilimlerin 
medreselerinde de okutuldugunu gorulmektedir. 

Fatih'in ilimde takip ettigi yol 31 yillik saltanat zamaninda gok verimli olmu§tur. Lakin halefleri bu 
yoldan yurumemi§lerdir. Fatih'in gocukluk, veliahtlik ve padi§ahhk devreleri bu noktadan incelenmege 
deger. 

Fatih'in gocukluk devri iyi ara§tinlmami§tir. Tarihler yanh§hkla onu Sirp prensesi ve M'nci 
Murad'in e§lerinden "Mara"yi annesi olarak gostermek isterler. Bursa'ya ait §er'iye sicillerine gorel 
Fatih "Huma Hatun", naminda bir kizdan Edirne sarayinda, babasinin Rumeli fethine ara verdigi yani 
Edirne'de bulundugu birzamanda dogmu§tur. Fatih'in en dogru dogum tarihi budur:2 



377 



26 Recep 835 (1432) Sebt "Cumartesi" gecesi seher vaktinde saat sekizi dort gege. 

Cocuklugunda dayelerle bijyutulmustur. iginde en marufu.... istanbul ve Rumeli'de hayrati olan 
"Daye Hatun" dur. 

II. Sultan Murad'in ogludur. Usulen once Amasya sancagina gikanlmis, sonra Manisa'ya 
gonderilmistir. 

Annesi, 1449'de Mehmed Celebi 18 yasinda iken olmustur. Oglunun iki sene sonra tekrar tahta 
gegisini gorememistir. Ama birincisini idrak etmistir. Fatih'in annesi vefatinda kag yasinda idi 
bilmiyoruz. Neden oldugu de malum degildir. Lakin Bursa'da kendisinden iki sene sonra olecek zevci 
II. Sultan Murad'in turbesinden 100 metre ilerisine mustakil bir yere gomulmustur. Kapisi uzerinde 
Mehmed Celebi'nin3 annesi oldugu yazih ise de ismi yoktur. Yalniz Hatun diyor. Turbenin insasi o 
devrin tarzindadir. iginde susleri de yine o devirde gorulenlerin en guzellerindendir. 

Rivayete gore Mehmed Celebi gocukken okumaga hevesli gorunmuyor. Bu cihetle tahta varisi 
olan oglunun bu halinden, ince, hassas, sair, alim babasi M'nci Sultan Murad, endisededir. Zira onu 
okutmak igin sancaga yollanan hocalar muvaffak olamamislar ve geng sehzade ile bir turlu 
anlasamamislardir. 

Bursa'da Qelebi Sultan Mehmed'in yaptirdigi "Yesil Sultaniye" medresesinde muderris olan 
Molla Yegan "Mehmed bin Armagan" bir sene Hacca gider. Donuste mu'tad vechile ilmi temaslarda 
bulunmak gayesiyle Misir'a ugrar. Orada tahsilini henuz bitiren geng ve kuvvetli alim Molla Gurani ile 
tanisir. Bu olgun ve ciddT alimi pek begenir, beraberce Anadolu'ya "Ruma" yani Turkiye'ye gitmegi 
teklif eder. Molla Gurani bu arzuyu kabul eder. Beraberce Bursa'ya gelirler. Molla Yegan usulen II. 
Sultan Murad'i ziyarete gider. Molla Guranide beraberdir. Lakin, yanina girmez, disanda kahr. 
Padisah bu ziyarete memnun olur. Bana Hacdan ne hediye getirdin diye sorar. O da kapmin 
arkasinda hazir duran Molla Gurani'yi igeri alarak takdim eder. Molla ile gorusurler. Padisah onu pek 
begenir. Ciddiyet ve ilmine hayran kahr. Soz Mehmed Celebi'ye intikal edince daha henuz Kur'ani bile 
sokemediginden uzuntu ile bahsederek onu hoca olarak intihap eder. 

Bu ciddi ve okumayanlara karsi asla musamahasi olmayan Molla Gurani geng sehzadenin ilk 
dersinde yanina sopa ile girer. Mehmed Celebi'nin yeni hocasinin sopa ile yanina girmesi tuhafina 
gider ve tecessusle bunun neye yarayacagini sorar. Molla Gurani kesin olarak su cevabi vermistir. 

- Eger okumakta tekasul gosterirseniz padisah babanizin emriyle bunu istimale mecbur 
kalacagim. 

Bu soz Celebi'ye kar etti veyahut bir defa da belki tecrube edildi de okumaga basladi denir. 
Lakin biz dimagimn inkisafa baslamasi bu ane rastladi dusuncesindeyiz. 



378 



Mehmed Celebi artik zamani geldiginden okumaga baslar. Sehzade belki tehdit uzerine Namik 
Kemarin ifadesiyle "avci elinde muztar kalmis arslan yavrusu gibi bir seye muktedir olamayarak 
garesiz derse baslamis, fakat nefsince bir eziyet bildigi tahsili ilerlemis, fitratinda gizli istidat inkisafi 
lezzet ve haz duymustur".4 

II. Sultan Murad, Mehmed Qelebi'nin okumaga baslamasi haberini gok sevinmistir. Artik 
gocuklugunda okumaga bu kadar hevessiz gibi gorunen Mehmed Celebi daha gengliginden itibaren 
ilim ve marifetini hakkiyla hamisi olmustur. 

Mehmed Qelebi, dunyaya ve hukumdarliga ragbet gostermeyen, inziva ve sukunu seven babasi 
II. Sultan Murad'in tahtindan feragatle Dimetoka'ya gekilmesi uzerine, 1443'de 14 yasinda hukumdar 
olur. O zaman onun hocalan arasinda Molla Husrev'i de buluyoruz. Bu zat da Molla Gurani gibi 
Mehmed Qelebi'nin yalniz zamaninin ilim hamisi degil, alimlerinden biri olmasina amil olmustur. 

Sultan Mehmed Celebi ilk hukumdarhgi zamaninda, harici bazi kansikhklar olur. Kendisi bizzat 
babasini tahta avdete davet eder. Hukumdarliktan gekilir, yine Manisa'ya valiligine doner. Onu bu 
sefer Molla Husrev takip eder ve ikinci defa 1451 'de tahta geginceye kadar yanindan aynlmaz. Fatih 
bu fasilada butun vaktini bu kiymetli hocalanyla ilme vermistir. 

Fatih'in tahttan uzaklasmasi muhakkak ki gocuk denecek kafasini uzmus olmahdir. Buna sebep 
olanlara pek de igbiranni unutamadigi soylenir. Bu ikinci veliahthgi zamani hakkinda pek hayirli olmus 
ve etrafini saran guzide hocalarla ilim aleminin hakikaten iftihar edecegi bir sahsiyet olmustur. AkIT ve 
nakIT ilimlerin butun teferruatini ogrenmistir. Bu fetret devri onun istikbaldeki saadetini dogurmustur. 
Hukumdarlikta kalsa idi belki muktedir bir hakim olacakti. Fakat bu inziva devri ona bir de alimlik 
sifatini bahsetti. 

Fatih'in bu devredeki hocalan Molla Gurani ve Molla Husrev'den ibaret olmamahdir. Hepsini 
bilmiyoruz. Fakat hukumdar olduktan sonra bazi kiymetli alimleri kendisine fahri olarak hoca 
gegmistir. Bunlar, "Muderrisi Sultani" payesini ahyorlar ve nezaketen hukumdara bazi metinleri serh 
ediyorlar. Onun igin hal tercumelerinde Fatih'e su metni okutmustur diye yazihdir. Bunlar muteaddittir. 
Molla Hatipzade Fatih'in bu kabil hocalanndandi. Bu molla kadar kibirli ve muteazzim bir zati 
kendisine hususi hoca segmesinden bir maksadi olmahdir. Cunku o zahiren Fatih'in elini opmez ve 
onunde egilmezdi. Fakat bu da muhakkak ki makamda oturana yapilacak bu hurmetin makama 
yapildiginin farkinda degildi. Makamda oturan bir gengti ama nihayet enferiyor gorulecek bir vaziyette 
degildi. Hem ailece ve hem de kafaca asTldi ve sonra genis bir Turkiye imparatorlugunun basi idi 
Hatipzade'nin makamina olan bu kibri sayani dikkattir. Bu adami kendisine fahri hoca segmesi biraz 
da onun marazi kiskangligina mani olmak igindi diye dusunulebilir ama bu tevcih onu bu sefer 
azametli ve kendisini gok begenir bir insan yapmistir. Diger degerli hocalan arasinda Molla Hoca 
Hayruddin ve Molla Siracuddin Mehmed Celebi vardir. Sonra Fatih yanina segecegi hocalann yasina 
degil basina bakardi. Hatta kendisinden bir kag yas geng olan Sinan Pasa'yi da kendisine hoca segti. 



379 



Molla Hocazade, Molla Hatipzade, Molla Hasan SamsunT, Sinan Hocapas, Molla Abdulkadir 
Hamidi ve Molla Ahmed Pasa da kismen hocasi idiler ve kismen muhasipligini, yani bir nevi huzurda 
konusmaga ve diger alimlerle muhasebe etmege mezun huzur hocahgi yapmis oluyorlardi. Sonra 
bunlar arasmda muhasiplikle kalmayarak sirf hocahgi da beraber yapanlar vardi ki son iicu 
bunlardandir. Lakin bu arada Arapga, Farsga, Fransizca ve Turkge siir soyleyen ve Kadii Beyzavi 
tefsirine hasiyesi olan "ibn Temcid" de muallimleri arasmda sayilmaktadir.5 Sultan Mehmed'in tahta 
giktigi sene, 1451 'de olmustur. 

Manisa inzivasi Sultan Mehmed Celebi'ye cidden faideli olmustur. Bilahare ilerletecegi tarih 
bilgisinin esaslanni bu devrede ogrenir. istanbul fethi meselesi daha gocukken dimagim isgal etmis ve 
uzerinde mesgul olmustur ki tahta geger gegmez hemen hazirliklara gegmesi de zihninin bu mevzuda 
hazirlikh oldugunu gosterir. 

Yine bu inziva devresinde kitap ve kutuphane mefhumuna gok baglanmis ve Manisa'daki hususT 
kutuphanesini inkisaf ettirmis ve kiymetli eserleri gogaltmistir. Esasen dedesi olan Celebi Sultan 
Mehmed kitap ve kutuphaneye merakh idi. Ona da bu merak maalesef indT olarak okuma ve yazmasi 
olmadigi soylenen dedesi I. Sultan Murad'dan geliyor ki onun bir okur yazar ve Arapgaya da vakif bir 
hukumdar olmasi ihtimali uzerinde gok duruyoruz, gunku hususT kutuphanesinin bir eseri elimize 
gegmistir.6 Torunu Qelebi Sultan Mehmed'in hususT kutuphanesine ait bir gok esere rastladik. 
Hepsinde de kendi el yazisiyla 

MalTkuhul Veliyytil Hamid Mahemmed bin Bayezid temelluk kitabeleri vardir.7 

Qelebi'nin oglu ve Sultan Mehmed Qelebi'nin babasi ilme, sanata, edebiyat ve musikiye merakh 
ve bunlan eserlerinden takip eden ilim ve alim asiki M'inci Sultan Murad'in gayet guzel ve sureti 
mahsusada yazdinlmis ve tezhip ve teclit edilmis kitaplarla dolu bir kutuphanesi vardir. Her ne kadar 
ilk gocukluk yaslannda okumaga heves, yasi gelmediginden, ilmi onceleri sevmedigi manasi gikanlan 
Fatih'in okumaga ve yazmaga basladiktan sonra bu kutuphane iginde kitap ve kutuphane zevk ve 
hevesiyle buyudugune ve bunu sevdigine suphe edilmemelidir. Qunku o kitap toplamakla 
kutuphanesini zenginlestirmekte sark hukumdarlan arasmda en ileri bir mevki' almistir. Oglu II. Sultan 
Bayezid de kitap ve kutuphane merakini daha gocuklugunda baba ve dedesi kitaplanndan ogrenmistir 
ki onun da babasindan kalan ve aynca elde ettigi kiymetli kitaplann yekunu uzerinde takdirkarhk ve 
hayranlik uyandiracak derecededir. 

Sultan Mehmed Celebi bu tesirlerle kutuphanesini daha Manisa'da iken kurmus ve ikinci defa 
tahta gegince babasinm kitaplanyla ve sonra hususi hayatlanna ve saraylannda tesis ettigi 
nakishanede yeniden istinsah ettirdigi kitaplarla zenginlestirmistir ki bunun hemen dortte ugu 
elimizden gegmistir. 



380 



iste Sultan Mehmed Qelebi'nin bu kutuphanesi ug defa yer degistirir. ilk once Manisa'da gelisen 
bu Kutuphane 1451'de Edirne sarayina tasimr, fetihten sonra da istanbul'a once Eskisaray'a sonra 
Yenisaray'a yerlestirilir. 

Saraydaki bu hususi kutuphanesinin ilk Hafizikutubu fahri hocalanndan Sinan Hocapasa'mn 
tavsiyesiyle Fatih'e takdim edilen Tokath Molla Lutfi'dir. Bu Fatih'in kitaplanndan emriyle segerek 
Kulliye'nin medreselerine goturmustur. Yani Fatih'in istanbul sarayindaki kutuphanesinden Zeyrek ve 
Ayasofya, Fatih Camii, 8 "Semaiye," medreselerine olmak uzere 11 kutuphaneye eser vermistir.8 

Bir taraftan hattatlanna yazdirarak ve nakishanesinde tezhip ettirerek birgok eserleri kopya 
ettirmis ve susletmistir ki bunlar o devrin ince sanatlardaki zevkinin tenevvuunu gosterir emsalsiz ve 
pek kiymetli sanat eserleridir. Bunlar yalniz suslu ve guzel olmakla kalmamis bu sayede bir gok 
nadide eserler de gogalmistir. Bunlann muhim bir kismini akIT "fennT" eserler teskil eder. 

Fatih'in Bildigi Lisanlara Gelince 

Fatih kugukken iyi Arapga ogrenmistir. Kutuphanesindeki kitaplann hemen hepsi Arapga 
yazilmistir. Hatta kendi adina istinsah edilmis ve suslenmis kitaplar arasinda daha henuz Turkgesine 
rastlamadik. Qunku hususT kutuphanesi ve kendi sahsina ait yazilmis eserlerin hemen yansi 
elimizden gegti. Farsga eser vardir, lakin azdir. Sarktan gelen ve Farsga bilen alim, fazil ve sairlerle 
konusacak kadar Farsga bildigini kabul ediyoruz. Fatih, Arap ve o zaman Acem denen iran 
edebiyatini iyi bilen bir sairimizdir. Mukemmel bir divani vardir. sarkin bu iki yasayan dilinde tasarrufa 
kadir oldugu muhakkaktir. Bittabi' Turkgesi de iyi ve kuvvetlidir. Bunlardan baska dil biliyor mu idi? 
biliyordu veya bilmiyordu da denemez. Rivayetler Latince, Yunanca, Slavca ve hatta ibranice bildigi 
yolundadir. Bizce bunlan ogrenmesine luzum yoktu. Bunlardan bir metin okumak istedigini de 
zannetmiyoruz. Sonra ilmi kitaplarda gegen bazi Yunanca ve Latince istilahlan belki biliyordu. 

Uvey validesi D. Mara saraymda belki Mehmed Qelebi ile mesgul olmustur. Sonra sarayda 
rehine olarak tutulan Bizansli prens ve sonra iskender bey diye meshur olan bir Arnavut Prensi ile 
gocukken oynarken bazi cumleler ogrenmis olabilir. Bu cihetle belki biraz gelip gegici islavca veya 
Yunanca da bilebilir. Fakat bu rivayetler ne kadar mevsuk olsa Mehmed Qelebi'nin bu dillere vukufunu 
gosteremez.9 Zira o butun fenleri varsa Yunanca asillanndan degil Arapgaya tercumelerinden takip 
etmistir. 

Sultan Mehmed Qelebi NmT tahsil ve terbiye ile o hale geldi ki alimler olmayinca seferlere 
gidemez ve gezmelere gikamaz oldu. En mes'ud zamanlanm onlarla mubahase ederek ve alimleri 
birbirleriyle mubahase ettirerek gegerdi. 

Devlet idarelerinde, harp meclislerinde, ilmTtoplantilarda oldugu gibi daima onlardan istifade etti. 
Alimlerle daima musavere edildi. Yanina begenip de segtiklerinden birgoklan olmadan harp ve sefere 
giktigi vaki degildi. Bunlar kismen zamanin alimlerinin hal tercumelerinde yazilmistir. 

381 



Fatih Sultan Mehmed yeni hukumdar olunca Edirne'ye zamaninm meshur lakin ismini 
bilmedigimiz bir Arap alimi gelerek alimlerimizle mubahasede bulunur. Ve lakin konusmalannda bu 
yabanci alim dirayetini ispat eder. Buna karsi bizden kuvvetli birinin gikmadigma uzulur. Molla 
Gurani'yi Misir'dan getiren Molla Yegan'in talebesinden ve bilahare ona damat olarak Sivrihisar 
"Seferihisar" medresesi muderrisligine ve kadihgina tayin edilen Hizir Bey Celebi'yi kendisine 
methederler. Yabanci alimin karsisina ancak o gikabilir, denir. Sivrihisar'a adam gonderilerek davet 
edilir. Hizir Bey Celebi o tarihlerde 45-49 yaslarmdadir. Geng, ufak yapih, ustelik de sipahi kiyafetiyle 
karsisina gikan bu mutefekkir alimimizi Arap alimi gulumseme ile karsilar. Toplantida Sultan Mehmed 
Celebi de vardir. Yabanci alimin suallerine Hizir Bey muvaffakiyetle cevaplar verir. Bir zaman gelir, 
boyuna sualler soran ve karsisindakini kugumseyen al